Αν ήθελε κανείς να συμπυκνώσει σε μία μόνο εβδομάδα μερικές από τις βασικές αντιφάσεις της σημερινής Ελλάδας, δύσκολα θα έβρισκε καλύτερο υλικό από αυτό που μας έδωσαν οι τελευταίες ημέρες.
- Από τον Ανδρέα Καψαμπέλη
Την ώρα που ο πρωθυπουργός «περιόδευε» στις Ηνωμένες Πολιτείες, με επαφές στη Νέα Υόρκη και την Καλιφόρνια, συναντήσεις με επενδυτές και ανθρώπους της Τεχνητής Νοημοσύνης, στην Αθήνα συνεχιζόταν η αποκάλυψη μιας υπόθεσης που έμοιαζε να έρχεται όχι από το μέλλον, αλλά από ένα πολύ γνώριμο ελληνικό παρελθόν.
Η μία εικόνα υποτίθεται ότι μιλά για το μέλλον. Η άλλη μάς υποχρεώνει να κοιτάξουμε πολύ προσεκτικά το παρόν. Στην πρώτη, η κυβέρνηση παρουσιάζει μια Ελλάδα που συνομιλεί με τη Silicon Valley, διεκδικεί θέση στην οικονομία της επόμενης δεκαετίας και θέλει να πείσει ότι έχει ήδη πάρει θέση στην πρώτη σειρά της τεχνολογικής αλλαγής. Το σκηνικό είναι ιδανικό: Nvidia, επενδυτικά funds, startups, Τεχνητή Νοημοσύνη, ελληνικό ταλέντο της διασποράς και όλο το λεξιλόγιο μιας χώρας που φιλοδοξεί να εμφανίζεται ως ήδη μεταμορφωμένη.
Στη δεύτερη εικόνα, στο κέντρο της Αθήνας, οι Αρχές διερευνούν τι ακριβώς συνέβαινε επί χρόνια σε ένα ιδιωτικό ιατρείο, όπου βρίσκονται στο επίκεντρο θεραπείες πλασμαφαίρεσης, μηχανήματα που δεν επιτρέπεται να λειτουργούν σε απλό ιατρείο και πρακτικές που περιγράφονταν με όρους όπως «κβαντική ιατρική». Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών έχει ανακοινώσει ότι στον τελευταίο έλεγχο βρέθηκαν δύο μηχανήματα πλασμαφαίρεσης, ενώ ο χώρος είχε ελεγχθεί και τα έτη 2024 και 2025.
Το ζήτημα έχει πλέον ξεφύγει από τα όρια μιας παράξενης ιστορίας με εκκεντρικές θεραπείες και αμφιλεγόμενες υποσχέσεις ευεξίας. Υπάρχει ένας νεκρός άνθρωπος και βρίσκεται σε εξέλιξη έρευνα για τις συνθήκες υπό τις οποίες υποβλήθηκε σε πλασμαφαίρεση. Αυτό και μόνο μετακινεί το κέντρο βάρους της συζήτησης από τη γραφικότητα στην ευθύνη. Και κάπου εδώ αρχίζει το πραγματικά ενδιαφέρον μέρος της υπόθεσης, όχι μόνο νομικά ή διοικητικά αλλά και σχεδόν ψυχολογικά.
Οταν ένα σύστημα βρίσκεται αντιμέτωπο με μια αποτυχία, η πρώτη του αντίδραση σπάνια είναι να την αναγνωρίσει ως δική του. Συνήθως την τεμαχίζει σε μικρότερα κομμάτια ευθύνης, ώστε κανένα να μη φαίνεται αρκετά μεγάλο: κάποιος είχε περιορισμένη αρμοδιότητα, κάποιος άλλος δεν είχε ενημερωθεί, ένας τρίτος δεν μπορούσε να γνωρίζει και ένας τέταρτος είχε μεν ελέγξει, αλλά δεν είχε βρει εκείνο που αποκαλύφθηκε αργότερα.
Αυτό το μοτίβο διακρίνεται και εδώ. Ο Γιώργος Πατούλης, ως πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών, έχει βρεθεί στο επίκεντρο της συζήτησης. Εχει δηλώσει ότι το συγκεκριμένο ιατρείο είχε αδειοδοτηθεί ως παθολογικό, ότι στους προηγούμενους ελέγχους δεν είχαν εντοπιστεί τα μηχανήματα πλασμαφαίρεσης που βρέθηκαν αργότερα και ότι οι δυνατότητες ελέγχου του συλλόγου είναι περιορισμένες σε σχέση με τον αριθμό των ιατρείων που εποπτεύει.
Ακόμη και αυτή η πρόφαση δεν λύνει το πρόβλημα. Διότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο αν ένα μηχάνημα βρισκόταν μπροστά στα μάτια ενός ελεγκτή μια συγκεκριμένη ημέρα, αλλά αν το σύστημα εποπτείας μπορούσε να αντιληφθεί εγκαίρως τι πραγματικά συνέβαινε στον χώρο που είχε ήδη βάλει στο μικροσκόπιό του. Σύμφωνα με τον ΙΣΑ, είχαν προηγηθεί έλεγχοι, είχαν εντοπιστεί αλλαγές στη διαμόρφωση του χώρου και είχε ζητηθεί συμμόρφωση, ενώ σε μεταγενέστερο έλεγχο δεν βρέθηκε μηχάνημα πλασμαφαίρεσης.
Ο ίδιος ο ΙΣΑ υποστηρίζει ότι ουδέποτε είχε δώσει άδεια για τέτοια δραστηριότητα. Εδώ βρίσκεται, όμως, και η ουσία: οι θεσμοί είχαν περάσει από την πόρτα. Δεν πρόκειται για μια δραστηριότητα που λειτουργούσε επί χρόνια σε απόλυτη αφάνεια. Το πρόβλημα είναι ότι, παρά τους ελέγχους, η πλήρης εικόνα δεν σχηματίστηκε εγκαίρως.
Η συζήτηση πήρε ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις όταν δημοσιοποιήθηκαν αναφορές ότι όσοι λειτουργούσαν το ιατρείο ενδέχεται να είχαν τρόπους να παραπλανούν τους ελεγκτές, ενώ υπήρξαν και πληροφορίες ότι οι πλασμαφαιρέσεις πραγματοποιούνταν ακόμη και τα Σαββατοκύριακα. Πρόκειται για στοιχεία που παραμένουν αντικείμενο έρευνας, αλλά εξηγούν γιατί το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον όχι μόνο στο τι συνέβαινε μέσα στο ιατρείο, αλλά και στο πόσο αποτελεσματικοί ήταν εκείνοι που υποτίθεται ότι το έλεγχαν.
Κάπως έτσι εμφανίζεται ένας πολύ γνώριμος αμυντικός μηχανισμός της ελληνικής δημόσιας ζωής: η μετατροπή του ελεγκτή σε εξαπατημένο. Είναι ψυχολογικά βολικό. Αν ο ελεγκτής εξαπατήθηκε, τότε παύει σχεδόν να εμφανίζεται ως αποτυχημένος και μετατρέπεται σε θύμα. Δεν απέτυχε να ελέγξει· κάποιος άλλος ήταν απλώς καλύτερος στο να τον ξεγελάσει. Το βάρος μετακινείται από την ανεπάρκεια του μηχανισμού στην ευρηματικότητα εκείνου που τον παρακάμπτει. Μόνο που οι θεσμοί υπάρχουν ακριβώς επειδή δεν θεωρείται αυτονόητο ότι οι ελεγχόμενοι θα συνεργάζονται μαζί τους. Αν κάθε αποτελεσματική απόκρυψη μετατρέπεται εκ των υστέρων σε επαρκή δικαιολογία για την αποτυχία ενός ελέγχου, τότε η ίδια η έννοια της εποπτείας χάνει μεγάλο μέρος του νοήματός της.
Η υπόθεση απέκτησε αναπόφευκτα και πολιτική διάσταση, με δημόσιες κατηγορίες και αιτήματα παραιτήσεων, ενώ παράλληλα πέρασε γρήγορα και στη γνωστή μηχανή της τηλεοπτικής αντιπαράθεσης. Δηλώσεις του Αδωνη Γεωργιάδη περί «μπάφου», διευκρινίσεις ότι επρόκειτο για χιούμορ, αντιπαραθέσεις για το ποιος είχε φιλοξενήσει εκπροσώπους της λεγόμενης κβαντικής ιατρικής και η επανεμφάνιση των περίφημων νανογιλέκων δημιούργησαν ένα δεύτερο επίπεδο θορύβου γύρω από μια υπόθεση που από μόνη της θα έπρεπε να είναι αρκετά σοβαρή.
Και αυτό αποτελεί ακόμα μια μορφή συλλογικής άμυνας. Οσο περισσότερο η συζήτηση προσωποποιείται και μετατρέπεται σε τηλεοπτική μονομαχία τόσο λιγότερο χρειάζεται να εξεταστεί ο ίδιος ο μηχανισμός. Είναι ευκολότερο να συζητάμε ποιος είπε την πιο ατυχή ατάκα ή ποιος είχε εμφανιστεί κάποτε δίπλα σε ποιον, από το να απαντήσουμε στο πολύ πιο πεζό και δύσκολο ερώτημα: πώς λειτουργούν στην πράξη οι έλεγχοι σε έναν χώρο όπου παρέχονται ιατρικές υπηρεσίες.
Παραδοξο
Αυτό είναι, άλλωστε, και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο αυτής της ιστορίας. Δεν αποκαλύπτει απλώς μια πιθανή περίπτωση παραβατικής ή επικίνδυνης δραστηριότητας· αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο ένα σύστημα αντιδρά όταν κάτι έχει ήδη πάει στραβά. Κάθε κρίκος εξηγεί τι δεν μπορούσε να γνωρίζει, ποια αρμοδιότητα δεν είχε και ποια πληροφορία δεν είχε φτάσει εγκαίρως στα χέρια του. Και κάπως έτσι η ευθύνη αποκτά την ιδιότητα αερίου: υπάρχει παντού, αλλά δύσκολα συμπυκνώνεται κάπου.
Αυτό είναι ίσως και το βαθύτερο ελληνικό παράδοξο της εβδομάδας. Από τη μία, μια κυβέρνηση που επενδύει πολιτικά και επικοινωνιακά στην εικόνα μιας Ελλάδας που συνομιλεί με τη Silicon Valley, την Nvidia και τον κόσμο της Τεχνητής Νοημοσύνης, σαν η εγγύτητα με τα σύμβολα της τεχνολογικής πρωτοπορίας να πιστοποιεί από μόνη της και τον εκσυγχρονισμό της χώρας. Από την άλλη, ένα κράτος που εξακολουθεί να δυσκολεύεται να απαντήσει σε πολύ παλαιότερα και πολύ πιο απλά ερωτήματα: ποιος έχει την ευθύνη, ποιος ελέγχει τον ελεγκτή και τι συμβαίνει όταν ένας έλεγχος δεν καταλήγει πουθενά.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι η φιλοδοξία του μέλλοντος. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εικόνα του σύγχρονου κράτους γίνεται υποκατάστατο του ίδιου του σύγχρονου κράτους· όταν η επικοινωνιακή σκηνογραφία προηγείται της διοικητικής πραγματικότητας και η επίσκεψη στα εργαστήρια του αύριο λειτουργεί ως εύκολη απόδειξη ότι έχουμε ήδη ξεπεράσει τις παθογένειες του χθες. Σύγχρονο κράτος δεν είναι εκείνο που φωτογραφίζεται δίπλα στην τεχνολογία του μέλλοντος. Είναι εκείνο που ξέρει σήμερα ποιος κάνει τι, με ποια άδεια, υπό ποιον έλεγχο και με ποιες συνέπειες, όταν παραβιάζονται οι κανόνες. Και ως προς τα ελλείμματα στον τομέα αυτόν, επτά και πλέον χρόνια ο Κ. Μητσοτάκης παραμένει, ως επικεφαλής της εκτελεστικής εξουσίας, ο κατεξοχήν υπόλογος.
Ο ιστορικός του μέλλοντος πιθανότατα δεν θα χρειαστεί να ψάξει πολύ για να καταλάβει αυτή την εποχή. Θα έχει μπροστά του, μέσα σε λίγες μόνο ημέρες, την Ελλάδα των επενδύσεων και της Τεχνητής Νοημοσύνης, την Ελλάδα της «κβαντικής ιατρικής», τους ελέγχους που έγιναν και εκείνα που δεν βρέθηκαν, τους θεσμούς που εξηγούν τις αρμοδιότητές τους, τους πολιτικούς που αλληλοκατηγορούνται και τα τηλεοπτικά στούντιο που μετατρέπουν ακόμη και το θεσμικό πρόβλημα σε θέαμα. Ο Θουκυδίδης έγραφε για να αφήσει ένα «κτήμα ες αιεί». Εμείς έχουμε φροντίσει για κάτι πιο εύχρηστο: το αρχείο υπάρχει ήδη, με εικόνα, ήχο, δηλώσεις, επαναλήψεις και όλες τις εκδοχές των εμπλεκομένων. Ο ιστορικός θα χρειαστεί απλώς ένα τηλεκοντρόλ.