Με τα νήματά τους δημιουργήθηκαν ιερατικά άμφια, παραδοσιακές στολές, θεατρικά κοστούμια, ακόμη και σινιέ συνολάκια υψηλής ραπτικής. Μπροστά από τα ράφια των καταστημάτων τους συνωστίζονταν σχεδόν όλες οι κυρίες της Αθήνας για να αγοράσουν κλωστές και μεταξωτά κρόσσια από τα χιλιάδες προϊόντα που παρήγαγε η βιοτεχνία.
Η ιστορία της παλαιότερης εμπορικής και βιοτεχνικής επιχείρησης της χώρας δεν σταμάτησε το 2011 με το οριστικό κλείσιμο και του τελευταίου καταστήματος στην Αθήνα. Τα αδέρφια Σπύρος και Μαρίνα μαζί με τον μικρότερο Οθωνα σκεπτόμενοι ότι η επιχείρηση Μέντης δεν πρέπει να χαθεί, αποφάσισαν να δωρίσουν το ακίνητο επί της οδού Πολυφήμου στα Πετράλωνα -τον χώρο όπου στεγάζεται η βιοτεχνία- στο Μουσείο Μπενάκη με έναν και μοναδικό στόχο: να μεριμνήσουν οι υπεύθυνοι για τη διατήρηση των παραδοσιακών τεχνικών που σήμερα, δυστυχώς, τείνουν να ξεχαστούν.
Ο χώρος, μόλις λίγα μέτρα από το Μπενάκη της οδού Πειραιώς, ανοίγει επίσημα τις πύλες του για το κοινό σήμερα με εκπαιδευτικό πρόγραμμα αλλά και παζάρι προϊόντων, για τις ανάγκες του οποίου 47 καλλιτέχνες έφτιαξαν ευφάνταστες δημιουργίες χρησιμοποιώντας (τι άλλο;) πρώτες ύλες από τις αποθήκες του Μέντη.
Η ιστορία της νηματουργίας καθρεφτίζεται μέσα από τις πλεκτομηχανές, τις γαϊτανομηχανές και τα εκατοντάδες κουβάρια που ακόμη και σήμερα βρίσκονται στη βιοτεχνία εξυπηρετώντας τις ανάγκες συγκεκριμένων και λιγοστών πελατών, μεταξύ των οποίων το Εθνικό Θέατρο, η Λυρική Σκηνή και το Λύκειο Ελληνίδων.
Εμπνευστής της νηματουργίας υπήρξε ο Σπύρος Γ. Μέντης, άνθρωπος με εμπορικό δαιμόνιο, ο οποίος το 1867 ίδρυσε την επιχείρησή του στο Ναύπλιο. Με τη μετακόμιση των βασικότερων πελατών της, δηλαδή των μελών της αυτοκρατορικής αυλής και της ανακτορικής φρουράς, στην Αθήνα, η εταιρία μετέφερε το κατάστημά της στην πρωτεύουσα προκειμένου να εξυπηρετεί πιο άμεσα τις ανάγκες τους.
Η βασίλισσα Ολγα, τακτική πελάτισσα της βιοτεχνίας, ζητούσε πάντα οι φορεσιές της να είναι φτιαγμένες από αληθινό χρυσό, ενώ και τα αμπράζ των βασιλικών ανακτόρων του Τατοΐου προέρχονταν από εκεί.
Το πρώτο κατάστημα στην Αθήνα άνοιξε στην πλατεία Μητροπόλεως, ενώ το πρώτο εργαστήριο, που περιλάμβανε νηματουργείο, μεταξουργείο, υφαντήριο και βαφείο, εγκαινιάστηκε στην οδό Πανδρόσου στο Μοναστηράκι. «Πάνω στις αρχαιότητες απλώναμε τα κορδόνια για να στεγνώσουν οι βαφές» τόνισε ο δισέγγονος του ιδρυτή Σπύρος Μέντης.
Τη δεκαετία του 1880 το κατάστημα μεταφέρθηκε στην πλατεία Καπνικαρέας, ενώ παράλληλα εκείνη την εποχή η οικογένεια διατηρούσε κουκουλόσπιτο στην περιοχή του Μετς για την παραγωγή της πρώτης ύλης.
«Μέχρι και τους Βαλκανικούς πολέμους, στο πηδάλιο της επιχείρησης εναλλάσσονταν όλα τα μέλη της οικογένειας, δηλαδή ο ιδρυτής και τα τέσσερα παιδιά του, ο Γεώργιος, ο Δημήτριος, η Αναστασία και ο Οθων» υποστήριξε ο δωρητής. Την περίοδο από την αρχή των Βαλκανικών πολέμων έως το 1922 οι μεγάλοι γιοι έφυγαν για το μέτωπο και το κατάστημα λειτουργούσε από την κόρη Αναστασία και τον μικρό Οθωνα, ο οποίος λίγο πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο άνοιξε νέο παράρτημα στην οδό Ευαγγελιστρίας 29.
Τη δεκαετία του ’70 το κατάστημα της Καπνικαρέας μεταφέρθηκε διαγωνίως απέναντι σε διώροφο κτίριο της στοάς Κόνιαρη-Μελά και λίγο αργότερα έκλεισε το εργοστάσιο της οδού Πανδρόσου.
Οι δουλειές πήγαιναν καλά, η φήμη της βιοτεχνίας είχε εξαπλωθεί εκτός ελληνικών συνόρων και ο παραγγελίες έπεφταν βροχή.
Οπως θυμάται και ο ίδιος, «στις καλές εποχές στη βιοτεχνία απασχολούνταν 220 εργαζόμενοι, γυναίκες ως επί το πλείστον. Οι μοναδικοί άνδρες ήταν οι τεχνικοί». Για αυτό και τη χρυσή δεκαετία της βιοτεχνίας -το 1970- ο Μέντης επέκτεινε τις δραστηριότητές του με ακόμη τρία καταστήματα: στο Παγκράτι, στον Πειραιά και στη Θεσσαλονίκη. «Δυστυχώς, η κατάσταση άλλαξε άρδην τα επόμενα χρόνια. Η κρίση έφερε τα πάνω κάτω. Το 2011 φτάσαμε να δουλεύουμε μόλις με τέσσερις υπαλλήλους. Η περσινή χρονιά ήταν πολύ κρίσιμη για εμάς.
Το κατάστημά μας στο κέντρο της Αθήνας υπέφερε από τα επεισόδια. Είχε καταστραφεί μια – δυο φορές, το φτιάξαμε πάλι, αλλά στο τέλος δεν αντέξαμε. Βέβαια, έως την τελευταία στιγμή δεν σταματήσαμε να αναζητούμε τρόπους να το σώσουμε. Τότε ήταν που κάποιες πελάτισσες μας πρότειναν το Μουσείο Μπενάκη. Το πάντρεμα έγινε χάρη σε αυτές».
Οι δωρητές, ο Σπύρος Μέντης με τον γιο του Οθωνα και την αδελφή του Μαρίνα αποφάσισαν να μην αφήσουν τον πλούσιο εξοπλισμό της βιοτεχνίας να… αραχνιάσει, αλλά να τον χαρίσουν στο Μουσείο Μπενάκη, το οποίο θα μπορούσε να διασφαλίσει ότι οι παραδοσιακές τεχνικές της ιστορικής βιοτεχνίας δεν θα χάνονταν στον χρόνο.
Από τον ναό της Αγίας Αικατερίνης (στο Σινά) και τον σάχη της Περσίας μέχρι τον οίκο Dior
Γνωστή για την ποιότητα των πρώτων υλών, η βιοτεχνία μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα κατάφερε να κλείνει μεγάλες παραγγελίες έχοντας στο πελατολόγιό της σπουδαίες προσωπικότητες από τον χώρο της μόδας, του θεάτρου και όχι μόνο. Αλλωστε, οι Μέντηδες ήταν οι μοναδικοί που εκτός από την επεξεργασία των νημάτων έβγαζαν και την πρώτη ύλη μόνοι τους.
Γαλόνια, τρέσες, σιρίτια, κορδόνια, φράντζες, φούντες και περίτεχνα αμπράζ ήταν τα υλικά που προμηθεύονταν από τους χώρους της βιοτεχνίας κορυφαίοι ενδυματολόγοι και σχεδιαστές μόδας (όπως ο διευθυντής του οίκου Dior Μαρκ Μπόαν, ο Τσεκλένης και οι άνθρωποι του οίκου Τσούχλου).
Στους μόνιμους πελάτες επί σειρά ετών ήταν εκτός από τα ανάκτορα, το Προεδρικό Μέγαρο, η Βασιλική και κατόπιν Προεδρική Φρουρά, το Λύκειο Ελληνίδων, το Θέατρο Ελληνικών Χορών Δόρα Στράτου, η Βασιλική Πρόνοια, ο ΕΟΜΜΕΧ, καθώς και μεγάλα ξενοδοχεία της Ελλάδας και του εξωτερικού. «Είχαμε συνεργαστεί ακόμη με το Εθνικό Θέατρο, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και παραδοσιακούς συλλόγους σε όλη την Ελλάδα». Ακόμη και ο σάχης της Περσίας είχε κάνει μια μεγάλη παραγγελία από την ελληνική βιοτεχνία για τον εορτασμό της επετείου των 2.500 ετών της μοναρχίας το 1971 στα ερείπια της αρχαίας Περσέπολης. «Μας είχαν ζητήσει να τους ετοιμάσουμε εκατοντάδες κορδόνια και φούντες. Η παραγγελία ήταν τόσο μεγάλη που χρειάστηκαν δύο Boeing 747 για να μεταφερθούν» τόνισε ο κ. Μέντης.
Αλλά και ο κλήρος ήταν μεταξύ των πελατών τους. Ο ναός της Αγίας Αικατερίνης του Σινά είχε αγοράσει ιερατικά είδη από εκείνους, όπως και η Μητρόπολη του Καναδά, η οποία, τιμώντας την οικογένεια για την προσφορά της, χάραξε σε τιμητική πλακέτα το όνομά της.
Σημαντική ήταν η συμβολή και στην Ελληνική Βιομηχανία Οπλων, την οποία προμήθευε με ειδικά φιτίλια για όλμους. «Είχαμε εφεύρει μια δική μας πατέντα» τόνισε ο κ. Μέντης. «Δίναμε στο πυριτοδοποιείο και το καλυκοποιείο, ενώ την περίοδο του πολέμου μεταξύ Ιράκ και Ιράν προμηθεύαμε και αυτούς. Η κατασκευή των φιτιλιών σταμάτησε αιφνίδια τη δεκαετία του ’90 κατόπιν παρέμβασης του τότε προέδρου της Αμερικής Τζορτζ Μπους. Με την αιτιολογία ότι οι προδιαγραφές του ΝΑΤΟ για την κατασκευή των φιτιλιών είχαν αλλάξει, απαγόρευσε σε όλες τις ελληνικές βιοτεχνίες να τα φτιάχνουν».
Μαθήματα ύφανσης και σεμινάρια ενηλίκων
Στόχος των ανθρώπων του μουσείου είναι το κτίριο της οδού Πολυφήμου στα Πετράλωνα να μετατραπεί σε ζωντανό εργαστήριο, διασώζοντας με τον τρόπο αυτό μια τεχνογνωσία που τελεί υπό εξαφάνιση. Σύμφωνα με την κ. Ξένια Πολίτου, υπεύθυνη των Λαογραφικών Συλλογών του Μουσείου Μπενάκη, «από σήμερα που ανοίγει επίσημα ο χώρος για το κοινό, οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία είτε μεμονωμένα είτε σε μικρές ομάδες να ξεναγούνται στη βιοτεχνία». Ακόμη, οι ενδιαφερόμενοι θα μπορούν να κάνουν -πάντα με την επίβλεψη ειδικών- μια μικρή παραγωγή χρησιμοποιώντας τις κλωστοϋφαντουργικές μηχανές, ενώ προγραμματίζονται και σεμινάρια ενηλίκων για τα μυστικά του νήματος, στα οποία οι συμμετέχοντες θα μπορούν να δημιουργήσουν προϊόντα με την τεχνική του τσαπαρί, όπως μικρές ζώνες και καλτσοδέτες.
Ελπίζουμε ότι με αυτόν τον τρόπο θα ενισχυθούν τα έσοδα του μουσείου» τόνισε η κ. Πολίτου, για να συμπληρώσει ο διευθυντής του πολιτιστικού οργανισμού Αγγελος Δεληβορριάς: «Η ανάπλαση του χώρου για να μπορεί να είναι επισκέψιμος από το κοινό έγινε από έναν ανώνυμο δωρητή. Στους δύσκολους αυτούς καιρούς έχουμε ανάγκη από ενέσεις αισιοδοξίας» κατέληξε.
Τα Σάββατα 8 και 15 Δεκεμβρίου οι υπεύθυνοι του χώρου μαζί με την καλλιτέχνιδα Μαρία Γρηγορίου μας περιμένουν για να μας διδάξουν ύφανση χωρίς αργαλειό. Ανάμεσα στις παλιές μηχανές οι συμμετέχοντες θα έχουν την ευκαιρία να φτιάξουν τα χριστουγεννιάτικα δώρα με υφασμένες ταινίες, τρέσες και χρωματιστά κορδόνια.
Info: Η έκθεση με τίτλο «Ανοίγει ξανά ο Μέντης!» ξεκινάει σήμερα. Ειδικά για την ημέρα των εγκαινίων τα παιδιά που θα συνοδεύουν τους γονείς τους θα μπορούν να πειραματιστούν με τα υλικά που παρήγαγε η παραδοσιακή βιοτεχνία.
Γιώτα Βαζούρα
Φωτό: Χρήστος Ζήνας
