Οι ηγέτες παλαιάς κοπής -μονάρχες, αυτοκράτορες και πολύ περισσότερο οι σουλτάνοι- χρησιμοποιούσαν την αρχιτεκτονική για να αποτυπώσουν τα συμβολικά μηνύματα της εξουσίας τους. Τις τελευταίες ημέρες, πολύς λόγος γίνεται για την τάση ενός σύγχρονου ηγέτη, του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, μέσα από ένα μέγαρο μοναδικής χλιδής, μεγέθους και συμβολισμού, να δώσει το στίγμα της προεδρίας του αλλά και της «Νέας Τουρκίας», που συμπτωματικά ξεκινά με αυτήν. Το Ακ Σαράι ή «Λευκό Παλάτι», με τα 1.000 δωμάτια, στο οποίο μετακομίζουν ο Τούρκος πρόεδρος και η οικογένειά του, σπάει μια παράδοση 91 ετών που θέλει όλους τους προκατόχους του, ξεκινώντας από τον ίδιο τον Κεμάλ Ατατούρκ, να διαμένουν στο πιο ταπεινό, ιστορικό Μέγαρο Τσανκάγια. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ερντογάν επέλεξε την Τετάρτη, επέτειο ίδρυσης της Τουρκικής Δημοκρατίας από τον Ατατούρκ, για να γιορτάσει τη δική του «απιστία» απέναντι στην κεμαλική κοσμική παράδοση.
Τα εγκαίνια του παλατιού, στα οποία ήταν προσκεκλημένα 2.500 ζευγάρια -η αφρόκρεμα της τουρκικής πολιτικής ζωής-, δεν έγιναν τελικά. Κι αυτό διότι ο Ερντογάν αποφάσισε τελευταία στιγμή να μεταβεί στο Ερμενέκ της νότιας Τουρκίας, όπου 18 ανθρακωρύχοι βρίσκονταν εγκλωβισμένοι μετά την κατάρρευση υπόγειας στοάς. Προηγουμένως, οι αρχηγοί της αντιπολίτευσης είχαν διαμηνύσει ότι δεν θα παραστούν στη δεξίωση. Μάλιστα, ο ηγέτης του Κόμματος Eθνικιστικής Δράσης (MHP), του δεύτερου μεγαλύτερου αντιπολιτευόμενου κόμματος της χώρας, Ντεβλέτ Μπαχτσελί, δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «εμείς θα είμαστε στο Ανίτκαμπιρ», δηλαδή στο μαυσωλείο του Ατατούρκ.
Αλλωστε, το Ακ Σαράι χτίστηκε στην περιοχή Μπεστεπέ (Πεντάλοφος) της Αγκυρας, εντός του Πάρκου-Φάρμας Ατατούρκ, μιας έκτασης την οποία ο ιδρυτής του τουρκικού κράτους δώρισε στο δημόσιο το 1937 ως πρότυπο σύγχρονης γεωργίας και αναψυχής. Εντός αυτού υπήρχε και μια ρέπλικα του σπιτιού στο οποίο γεννήθηκε ο Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη. Για να χτίσει το δικό του μέγαρο, ο Ερντογάν καταπάτησε 40.000 τετραγωνικά μέτρα δάσους, συν 170.000 τετραγωνικά δασικής έκτασης, τα οποία διαμόρφωσε σε κήπο και περιβάλλοντες χώρους. Μάλιστα, αυτό συνέβη κατά παράβαση της νομοθεσίας, που απαγορεύει την ανέγερση κτισμάτων, καθώς πρόκειται για προστατευόμενη περιοχή. Και όχι μόνο προχώρησε κατά παράβαση του νόμου, αλλά αγνόησε δύο δικαστικές αποφάσεις για την παύση των κατασκευαστικών εργασιών, στις 4 και τις 13 του περασμένου Μαρτίου. Οπως είπε: «Ας το γκρεμίσουν αν μπορούν. Διέταξαν παύση εργασιών, αλλά δεν μπορούν να το σταματήσουν. Θα το ανοίξω. Θα μπω μέσα και θα το χρησιμοποιήσω».
Εκτός από τις αντιδράσεις για την κληρονομιά του Ατατούρκ και την περιβαλλοντική παράβαση, υπήρξαν αντιδράσεις τόσο για το δυσθεώρητο κόστος του κτιρίου, το οποίο εκτιμάται περί τα 350.000.000 δολάρια (περίπου 270.000.000 ευρώ), όσο βέβαια και για την αλαζονεία του μεγέθους του. Ο βουλευτής του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP) στην Κωνσταντινούπολη Ουμούτ Οράν δήλωσε με νόημα ότι κάθε Τούρκος πολίτης πλήρωσε περίπου 20 λίρες Τουρκίας για να χτίσει ο Ερντογάν το παλάτι του. Και σχολίασε ότι το παράνομο κτίσμα είναι έξι φορές μεγαλύτερο από τον Λευκό Οίκο και 27 από τα Ηλύσια Πεδία, ότι η βασίλισσα Ελισάβετ θα έμοιαζε φτωχή και ότι το Κρεμλίνο του Πούτιν μοιάζει μπροστά του με… τουαλέτα εξωτερικού χώρου! Οπως επισημαίνει η εφημερίδα «Ζαμάν», το Ακ Σαράι θα γίνει πιθανώς το μεγαλύτερο προεδρικό μέγαρο του κόσμου – ένας τίτλος τον οποίο μέχρι σήμερα κατείχε στο Ρεκόρ Γκίνες το παλάτι Ιστάνα Νουρούλ Ιμάν του Σουλτάνου του Μπρουνέι.
Εναν πολύ βαρύ συμβολισμό φέρει, άλλωστε, και το όνομα του παλατιού Ακ Σαράι. «Ακ», δηλαδή «λευκό» (επίσης, «άσπιλο» και «αμόλυντο»), είναι και τα αρχικά του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης του Ερντογάν. Σύμφωνα με την αραβική διαδικτυακή εφημερίδα «Αλ Μόνιτορ», αυτό συμβολίζει «τη μεταμόρφωση του ΑK σε κρατικό κόμμα», αλλά και του Ερντογάν προσωπικά, διά της προεδρίας του, σε φορέα και εκπρόσωπο της «Νέας Τουρκίας».
Γραφείο αλά Λευκός Οικος!
«Η Τουρκία δεν είναι πια η παλιά Τουρκία. Η Νέα Τουρκία χρειάζεται να επιδείξει τον εαυτό της με συγκεκριμένους τρόπους». Τάδε έφη ο ίδιος ο Ερντογάν, μιλώντας στους δημοσιογράφους από το νέο προεδρικό Airbus -κατά την επιστροφή του από τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ, στις 4 Σεπτεμβρίου-, ένα αεροσκάφος η παράδοση του οποίου επίσης συνέπεσε με την εκλογή του στην προεδρία. «Πρέπει να περάσουμε το μήνυμα ότι η Αγκυρα είναι μια πρωτεύουσα των Σελτζούκων» συνέχισε, αναφερόμενος πάντα στο νέο μέγαρο, και εξήγησε ότι για τον λόγο αυτόν δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στις «οθωμανικές λεπτομέρειες» στο εσωτερικό και το εξωτερικό του κτιρίου. Αυτό, βέβαια, δεν εμπόδισε τον Τούρκο ηγέτη να σχεδιάσει το προεδρικό γραφείο αντιγράφοντας ένα περισσότερο δυτικό μοντέλο – το Οβάλ Γραφείο του Λευκού Οίκου!
Η μετονομασία από «κτίριο της πρωθυπουργίας» και οι διαφορετικοί συμβολισμοί
Σύμφωνα με την «Αλ Μόνιτορ», ο Ερντογάν έχτισε το παλάτι προσωπικά για τον ίδιο. Γι’ αυτό, όταν ξεκίνησε η κατασκευή του, το 2011, και ενώ εκείνος ήταν πρωθυπουργός, το πρότζεκτ είχε ονομαστεί αρχικά «κτίριο της πρωθυπουργίας». Μετά την εκλογή του στην προεδρία, έγινε «προεδρικό παλάτι». Στο παλιό προεδρικό μέγαρο, το περίφημο «Μέγαρο Τσανκάγια», θα διαμένει στο εξής ο Τούρκος πρωθυπουργός Αχμέτ Νταβούτογλου.
Ούτε η άρνησή του να μείνει -μετά την εκλογή του στο προεδρικό αξίωμα- στο παραδοσιακό οίκημα των προέδρων αποτελεί τυχαίο γεγονός. Το Μέγαρο Τσανκάγια (πρώην αμπελώνας του Αρμένιου κοσμηματοπώλη Κασαπιάν, που εγκατέλειψε την Αγκυρα για να γλιτώσει από τη Γενοκτονία των Αρμενίων) αποτέλεσε προσωπική επιλογή του Ατατούρκ (όπως και το Λευκό Σαράι αποτελεί δική του, προσωπική επιλογή). Και, όπως ο Ερντογάν ασχολήθηκε προσωπικά με την αρχιτεκτονική του και τους συμβολισμούς της, έτσι είχε κάνει άλλοτε και ο Κεμάλ, πλην όμως προς διαφορετική κατεύθυνση. Η Ροζ Βίλα στο Τσανκάγια, όπου ο ιδρυτής του τουρκικού κράτους διέμενε από το 1930 ως τον θάνατό του, το 1938, είχε βασιστεί σε ένα παραδοσιακό τουρκικό σπίτι, με επιρροές δυτικής αρχιτεκτονικής. Απέναντι σε αυτό το κοσμικό και ταπεινό σε μέγεθος οίκημα, ο Ερντογάν αντιπαραβάλλει το δικό του, ευμεγέθες Σαράι.
Ποια είναι, όμως, αυτή η «Νέα Τουρκία»; Ο Ερντογάν έχει ήδη εξαγγείλει ότι, σε αντίθεση με τους προηγούμενους προέδρους, θα κάνει πλήρη χρήση των συνταγματικών εκτελεστικών εξουσιών του. Σύμφωνα με αναλυτές, σκοπεύει -εφόσον το κόμμα του κερδίσει πλειοψηφία 3/5 στις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου του 2015- να μεταβάλει το πολιτικό σύστημα της χώρας σε προεδρία, επικυρώνοντας τη σχεδιαζόμενη συνταγματική αναθεώρηση με δημοψήφισμα. Ομως, πολλοί πιστεύουν ότι, πριν ακόμη γίνουν όλα αυτά, έχει ξεκινήσει να «χτίζει» τα σύμβολα της «Νέας Τουρκίας», όπως είναι και το πανάκριβο Σαράι. Ενδεικτικό αυτού είναι και το τζαμί που κατασκευάζει στον ψηλότερο λόφο της Κωνσταντινούπολης, για το οποίο έχει πει ότι θα είναι ένα τζαμί «σελατίν». «Σελατίν», εξηγούν Τούρκοι αναλυτές, είναι ο πληθυντικός του «σουλτάνου», και με τον τρόπο αυτόν ονοματίζονταν ως τον 18ο αιώνα τα τζαμιά που ανέγειραν οι σουλτάνοι με τα κέρδη από πολεμικές εκστρατείες και με προσωπικά τους κονδύλια. Ακόμα μία «λεπτομέρεια» που προδίδει τις φιλοδοξίες ενός σύγχρονου σουλτάνου; Στην Κωνσταντινούπολη έχει επιλέξει ως γραφείο για την προεδρική θητεία του την κατοικία του Βαχντετίν, του τελευταίου Σουλτάνου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Μυρτώ Μπούτση
