Σε μια εποχή όπου η κλιματική κρίση καθίσταται απτή κοινωνική και περιβαλλοντική πραγματικότητα, η έρευνα της Φαρσαλινής επιστήμονος Ζωής Αγγελακοπούλου, που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο γαλλικό επιστημονικό περιοδικό «Confluences Méditerranée» του Ερευνητικού Κέντρου iReMMO, παρεμβαίνει ουσιαστικά στη δημόσια συζήτηση για τη διαχείριση των φυσικών πόρων. Με τίτλο «Thirsty for Reform: A Critical Analysis of Iran’s Water Crisis and the Future of a Parched Land», η μελέτη αναλύει πώς το Ιράν -χώρα ιστορικά πρωτοπόρος στη βιώσιμη διαχείριση του νερού μέσω των αρχαίων qanats- οδηγήθηκε σε μια «υδάτινη χρεοκοπία». Η ανάλυση δεν περιορίζεται στα γεωγραφικά όρια της Μέσης Ανατολής. Η κρίση στο Ιράν, όπως επισημαίνει, είναι αποτέλεσμα μιας «τέλειας καταιγίδας»: παρατεταμένη ξηρασία, ραγδαία πληθυσμιακή αύξηση και βραχυχρόνιες πολιτικές παρεμβάσεις που υπονόμευσαν τη βιωσιμότητα των υδάτινων πόρων. Για εμάς, στη Θεσσαλία, οι παραλληλισμοί είναι κάτι παραπάνω από προφανείς. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η κ. Αγγελακοπούλου ξετυλίγει το νήμα της έρευνάς της, προειδοποιώντας ότι χωρίς ουσιαστικές δομικές μεταρρυθμίσεις στον γεωργικό τομέα και μακροπρόθεσμη κρατική πολιτική, οι περιβαλλοντικές πιέσεις οδηγούν συχνά σε κοινωνικές αναταραχές και αστάθεια.
- Συνέντευξη στην εφημερίδα «Ελευθερία» και στον Γιώργο Γκαντέλο
* Κυρία Αγγελακοπούλου, στην έρευνά σας χρησιμοποιείτε τον όρο «υδάτινη χρεοκοπία». Ποιες ομοιότητες διακρίνετε ανάμεσα στη διαχείριση των υδάτων στο Ιράν και στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα ο θεσσαλικός κάμπος, ειδικά μετά τις πρόσφατες καταστροφές;
– Ο όρος «υδάτινη χρεοκοπία» περιγράφει την κατάσταση όπου η ζήτηση νερού υπερβαίνει σταθερά την προσφορά, κυρίως λόγω υπερεκμετάλλευσης και κακοδιαχείρισης των υδάτων. Στο Ιράν πάνω από τα μισά υπόγεια υδροφόρα συστήματα της χώρας βρίσκονται σε κρίσιμη υπεράντληση, με χιλιάδες παράνομες γεωτρήσεις. Αντίστοιχα, στον θεσσαλικό κάμπο εκτιμάται πως σε διάστημα τεσσάρων δεκαετιών οι αγρότες της Θεσσαλίας έχουν υπερεκμεταλλευτεί τον υδροφορέα κατά περίπου 3 δισεκατομμύρια τόνους. Και στις δύο περιπτώσεις παρατηρούμε μακροχρόνια άντληση υπόγειων υδάτων, μονοκαλλιέργειες υψηλής κατανάλωσης νερού και έλλειψη ολοκληρωμένου κρατικού σχεδιασμού. Το νερό, δηλαδή, αντιμετωπίστηκε ως ανεξάντλητο αγαθό, με σοβαρό περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος.
* Στο άρθρο σας αναλύετε τον ρόλο της «Μαφίας του Νερού» στο Ιράν και πώς η διαφθορά επιδεινώνει την κρίση. Πόσο σημαντικός είναι ο παράγοντας της διακυβέρνησης και της λογοδοσίας στη διαχείριση τέτοιων κρίσεων;
– Στο άρθρο μου καταλήγω στο συμπέρασμα ότι η κρίση του νερού στο Ιράν είναι πρωτίστως μια πολιτική κρίση: κρίση διακυβέρνησης και χρόνιας κακοδιαχείρισης των πόρων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της απουσίας λογοδοσίας αποτελεί η λεγόμενη «Μαφία του Νερού», ένα δίκτυο κρατικών εργολάβων και συνδεδεμένων συμφερόντων που προώθησε μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής μέσα σε ένα περιβάλλον ευνοιοκρατίας, έλλειψης διαφάνειας και υπεξαίρεσης δημόσιων πόρων, αγνοώντας συστηματικά τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις αυτών των παρεμβάσεων.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, ωστόσο, δε θα εστίαζα στη διαφθορά, καθώς μια άμεση σύγκριση με το Ιράν θα ήταν ατυχής• πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικά πολιτικά συστήματα. Στη Θεσσαλία το πρόβλημα εντοπίζεται κυρίως στην απουσία ενός ολοκληρωμένου υδρολογικού σχεδιασμού και στον ασαφή καταμερισμό αρμοδιοτήτων μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων, γεγονός που οδηγεί στη διαρκή επανάληψη αστοχιών. Υπό αυτήν την έννοια, και εδώ ανακύπτει ένα ζήτημα λογοδοσίας, αν και με διαφορετικά χαρακτηριστικά και αιτίες.
* Αναφέρετε ότι το Ιράν θυσίασε τη βιώσιμη παράδοση των qanats για μια απατηλή επισιτιστική αυτονομία. Πόσο εφικτή είναι η επισιτιστική ασφάλεια σε ένα περιβάλλον που στερεύει;
– Τα qanat ήταν υπόγεια συστήματα καναλιών που επέτρεπαν την άρδευση οικισμών ήδη από το 550 π.Χ. Αυτή η υπόγεια καινοτομία δημιούργησε ένα σύστημα διανομής και άρδευσης νερού που εξαρτιόταν εξ ολοκλήρου από τη βαρύτητα. Παράλληλα, επειδή το νερό ήταν υπόγειο, παρέμενε δροσερό και απέφευγε σε μεγάλο βαθμό την εξάτμιση. Πλέον τα μισά qanats έχουν καταστεί άνυδρα λόγω υπερεκμετάλλευσης και κακής συντήρησης. Ο στόχος της πλήρους επισιτιστικής αυτάρκειας, ιδίως στο πλαίσιο του αυξανόμενου πληθυσμού του Ιράν (από 21 εκατομμύρια το 1960 σε πάνω από 93 εκατομμύρια το 2026), είναι ανέφικτος. Ήταν ένας στόχος που τέθηκε μετά την Επανάσταση του 1979 για να «επιβιώσει» το καθεστώς των διεθνών κυρώσεων και να αποκτήσει άλλα έσοδα εκτός του πετρελαίου. Ο στόχος αυτός πρέπει να εγκαταλειφθεί.
* Η έρευνά σας δείχνει ότι η έλλειψη νερού οδηγεί συχνά σε κοινωνική αναταραχή και διαδηλώσεις. Πόσο κοντά βρισκόμαστε στο να γίνει το νερό ο κύριος καταλύτης κοινωνικών συγκρούσεων και στην Ευρώπη;
– Είναι αλήθεια ότι στο Ιράν αυτήν τη στιγμή, περισσότερο ακόμη και από τις διεθνείς κυρώσεις, τους πρόσφατους βομβαρδισμούς από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ και την ασφυκτική θεοκρατία, η σοβαρότερη τρέχουσα υπαρξιακή κρίση είναι η ταχέως επερχόμενη «χρεοκοπία του νερού». Μια κρίση που θα συνεχίζει να υφίσταται, είτε οι σημερινές διαδηλώσεις οδηγήσουν σε ριζικές αλλαγές στον τρόπο διακυβέρνησης της χώρας είτε όχι.
Η Ευρώπη αυτήν τη στιγμή δεν έχει την ίδια δυναμική διαδηλώσεων, γιατί δε βιώνει την ίδια έκρυθμη κατάσταση λειψυδρίας. Για παράδειγμα, στο Ιράν, ενώ μόνο το 15% της έκτασης της χώρας καλλιεργείται, ο αγροτικός τομέας ευθύνεται για το 92% της κατανάλωσης νερού στο Ιράν. Το πρόβλημα στην Ευρώπη υφίσταται κυρίως στον Νότο (Ισπανία, Πορτογαλία, Ιταλία, Ελλάδα), λόγω εντατικής άρδευσης και τουρισμού.
* Ως ερευνήτρια με καταγωγή από τα Φάρσαλα, ποιες άμεσες δράσεις θα προτείνατε στους φορείς της Θεσσαλίας για να αποφύγουμε την τύχη της «ξηρής γης» που περιγράφετε στο Ιράν;
– Στον θεσσαλικό κάμπο παρατηρούμε ότι οι κίνδυνοι από τις επαναλαμβανόμενες πλημμύρες στη λεκάνη του Πηνειού αυξάνονται, ενώ παράλληλα η οικολογική υποβάθμιση των υδάτινων οικοσυστημάτων έχει ενταθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Ένα βασικό «μάθημα» από την περίπτωση του Ιράν είναι ότι, για να αποφευχθεί μια αντίστοιχη κρίση, πρέπει να υπάρξει αναδιάρθρωση του υφιστάμενου προτύπου καλλιεργειών και ο εκσυγχρονισμός της γεωργίας με έμφαση σε αποδοτικότερα και βιώσιμα συστήματα άρδευσης – όπως δείχνουν επιτυχημένα παραδείγματα χωρών όπως το Ισραήλ. Αυτό προϋποθέτει, όμως, και τη συστηματική εκπαίδευση των αγροτών στη χρήση νέων τεχνολογιών και πρακτικών που μειώνουν τη σπατάλη νερού. Οι υψηλές χρηματοδοτήσεις για την κατασκευή έργων υποδομών στη Θεσσαλία είναι ένα πολύ ενθαρρυντικό βήμα προς την αποφυγή της κρίσης, με το πραγματικό στοίχημα να είναι η έγκαιρη υλοποίησή τους.
* Η Ζωή Φ. Αγγελακοπούλου έχει σπουδάσει Διεθνή Ασφάλεια και Διπλωματία, με εξειδίκευση στη Μέση Ανατολή στο Sciences Po – Paris School of International Affairs και στο American University in Cairo. Έχει διατελέσει ασκούμενη στο Διπλωματικό Γραφείο του Προέδρου της Δημοκρατίας και στην UNESCO. Κατοικεί μόνιμα στις ΗΠΑ. Ο σύνδεσμος για τον συλλογικό τόμο είναι ο ακόλουθος: https://shs.cairn.info/revue-confluences-mediterranee-2025-3?lang=fr.
