Οι καθημερινές συνήθειες συνιστούν έναν από τους πλέον αξιόπιστους δείκτες των κοινωνικών μεταβολών. Οι χώροι μέσα στους οποίους οργανώνονται ενδέχεται να παραμένουν μορφολογικά αμετάβλητοι, η κοινωνική τους λειτουργία και ο συμβολισμός τους, όμως, ανανοηματοδοτούνται. Το σύγχρονο σούπερ μάρκετ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μεταβολής.
- Γράφει ο Αντώνης Μάριος Παπαγιώτης*
Για πολλές δεκαετίες αποτελούσε τον κατεξοχήν χώρο όπου οργανωνόταν η κάλυψη των αναγκών του νοικοκυριού. Η επίσκεψη είχε σαφή πρακτικό σκοπό και ολοκληρωνόταν με βάση μια λίστα αγορών. Σήμερα, όμως, η ίδια διαδρομή φορτίζεται με διαφορετική ψυχική σημασία. Η κατανάλωση συνδέεται πλέον με μια σύντομη απόπειρα αποφόρτισης, μια παύση μέσα στο απαιτητικό παρόν.
Η επιθυμία παραμένει ενεργή ακόμη και όταν οι υλικές δυνατότητες περιορίζονται, αναζητώντας την ικανοποίησή της μέσα από πιο προσιτές μορφές κατανάλωσης. Οταν η έξοδος για φαγητό ή ένα ταξίδι αναψυχής απομακρύνονται από τον οικογενειακό προϋπολογισμό, ένα καλό κρασί ή ένα ιδιαίτερο τυρί αποκτούν συμβολική αξία δυσανάλογη της οικονομικής τους τιμής. Ετσι, ακόμη και μια απλή αγορά μετατρέπεται σε μια διακριτική υπενθύμιση ότι εξακολουθούμε να δικαιούμαστε προσωπική φροντίδα.
Από ψυχαναλυτική σκοπιά, η μεταβολή αυτή συνιστά μια διαδικασία προσαρμογής στην εμπειρία της απώλειας. Η πραγματική στέρηση γίνεται αισθητή κυρίως στις εμπειρίες που εκλείπουν από τη ζωή του ανθρώπου. Αυτές οι φαινομενικά ασήμαντες καταναλωτικές απολαύσεις λειτουργούν ως συμβολικά υποκατάστατα, καθώς επιχειρούν να αναπληρώσουν ένα μέρος αυτού του κενού. Ακόμη και οι επιλογές μέσα στο καλάθι των αγορών συμβάλλουν στη διατήρηση μιας αίσθησης ψυχικής συνέχειας απέναντι σε κοινωνικές συνθήκες που συρρικνώνουν σταδιακά το πεδίο της επιθυμίας.
Ιδιαίτερη σημασία ενέχει και η ίδια η πράξη της επιλογής. Οσο η οικονομική πραγματικότητα περιορίζει τις δυνατότητες προσωπικής ικανοποίησης τόσο μεγαλύτερη ψυχική αξία αποκτά κάθε διαθέσιμη εναλλακτική. Η στάση μπροστά στο ράφι, η σύγκριση των προϊόντων και η τελική απόφαση αποτελούν μια ήρεμη επιβεβαίωση ότι ο άνθρωπος εξακολουθεί να διατηρεί έναν βαθμό προσωπικής αυτενέργειας ακόμη και μέσα στους περιορισμούς.
Σε αυτή τη συνθήκη η εμπιστοσύνη διατηρεί κεντρική θέση. Κάθε αναντιστοιχία ανάμεσα στην τιμή του ραφιού και εκείνη του ταμείου, όπως και κάθε παραπλανητική προσφορά, αφήνει ένα ψυχικό αποτύπωμα μεγαλύτερο από τη χρηματική απώλεια. Ρηγματώνεται η σιωπηρή πεποίθηση ότι και οι πιο απλές συναλλαγές διέπονται από κανόνες συνέπειας και δικαιοσύνης, με αποτέλεσμα να ενισχύεται η δυσπιστία απέναντι σε έναν χώρο από τον οποίο αναμένουμε συνέπεια και προβλεψιμότητα. Το σούπερ μάρκετ αναδεικνύεται έτσι σε έναν καθρέφτη της σύγχρονης κοινωνίας.
Στους διαδρόμους του αντανακλάται η προσπάθεια να διατηρηθεί μια αίσθηση κανονικότητας μέσα σε έναν τρόπο ζωής που στενεύει διαρκώς. Ισως, τελικά, η φτωχοποίηση της ψυχαγωγίας να αντανακλά κάτι βαθύτερο: τη σταδιακή υποκατάσταση των βιωμένων εμπειριών από μικρές υλικές ανταμοιβές. Η ανθρώπινη ανθεκτικότητα υπήρξε πάντοτε μία από τις σημαντικότερες δυνάμεις του είδους μας. Αξίζει, όμως, να αναρωτηθούμε ποιο είναι το τίμημά της όταν αναζητούμε την ψυχική αναπλήρωση ολοένα και περισσότερο στην κατανάλωση αντί στη βίωση των εμπειριών.
*Ψυχολόγος
