Ριζικές αλλαγές στη διαδικασία αδειοδότησης έργων σε προστατευόμενες περιοχές του δικτύου Natura 2000 φέρνει πρόσφατη απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
- Από τον Βασίλη Παπακωνσταντόπουλο
Το ΔΕΕ έκρινε ότι είναι παράνομη η περιβαλλοντική αδειοδότηση οποιουδήποτε έργου εντός ζώνης Natura 2000, εάν το κράτος-μέλος δεν έχει προηγουμένως θεσπίσει σαφείς, λεπτομερείς και επιστημονικά τεκμηριωμένους «ειδικούς στόχους διατήρησης» για τη συγκεκριμένη περιοχή.
Πρόκειται για μια απόφαση-σταθμό για την προστασία της φύσης στην Ευρώπη, εκθέτοντας χώρες, όπως η Ελλάδα, που έχουν καθυστερήσει σημαντικά να θωρακίσουν τις περιοχές βιοποικιλότητας. Η εξέλιξη αυτή βάζει «φρένο» σε γενικές και αόριστες περιβαλλοντικές μελέτες, δημιουργώντας ένα νέο νομικό πλαίσιο για την προστασία του δικτύου Natura. Με απλά λόγια, η αρμόδια Αρχή πρέπει να γνωρίζει ποια είδη και ποιοι οικότοποι προστατεύονται, ποια είναι η κατάστασή τους και ποιος ακριβώς είναι ο στόχος διατήρησής τους, ώστε να μπορεί να κρίνει αν ένα έργο απειλεί την ακεραιότητα της περιοχής.
Βάσει της απόφασης είναι ουσιαστικά στον αέρα όλες οι αδειοδοτήσεις έργων σε προστατευόμενες περιοχές, που δεν περιλαμβάνουν ειδικούς στόχους διατήρησης. Η απόφαση του δικαστηρίου αφορά ανεμογεννήτριες, τουριστικές εγκαταστάσεις, ξενοδοχειακές επεκτάσεις, λιμενικά έργα, οδικά δίκτυα και παρεμβάσεις σε ακτές και θαλάσσιες ζώνες.
Οπως επισημαίνει το WWF Ελλάς, που έφερε στη δημοσιότητα τη συγκεκριμένη απόφαση, στην Ελλάδα πολλές περιοχές του δικτύου Natura 2000 εξακολουθούν να στερούνται ειδικών στόχων διατήρησης για πολλά προστατευόμενα είδη και οικοτόπους, είτε λόγω ανεπαρκών δεδομένων είτε για άλλους λόγους.
Συγχρόνως για τη συντριπτική πλειονότητα των περιοχών εξακολουθεί να υφίσταται το κρίσιμο κενό της θέσπισης κανονιστικών μέτρων διατήρησης. Εργα όπως οι εγκαταστάσεις LNG μέσα στη θαλάσσια περιοχή της Θράκης (Αλεξανδρούπολη) αλλά και σχέδια εξόρυξης υδρογονανθράκων, αιολικά στη Θράκη ή τουριστικές και άλλες εγκαταστάσεις οφείλουν να αξιολογούνται με βάση συγκεκριμένους και ειδικούς στόχους διατήρησης των ειδών και των οικοτόπων που κινδυνεύουν να επηρεάσουν.
Σημειώνεται ότι η απόφαση δεν ακυρώνει αυτομάτως κάθε υφιστάμενη άδεια ούτε απαγορεύει συλλήβδην κάθε έργο μέσα σε περιοχή Natura. Δεν αποκλείεται, όμως, να ανοίξει ζήτημα νομιμότητας για κάθε αδειοδότηση που χορηγήθηκε χωρίς αποδείξεις ότι στηρίχθηκε σε συγκεκριμένους στόχους διατήρησης και επαρκή επιστημονικά δεδομένα. Οσον αφορά τις εκκρεμείς και τις νέες αιτήσεις, δεν θα μπορούν να εγκριθούν, αν δεν υπάρχουν σαφείς και ειδικοί στόχοι διατήρησης για τη συγκεκριμένη προστατευόμενη περιοχή.
Οπως αναφέρει σε ερώτησή του προς τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας ο βουλευτής Αλέξης Χαρίτσης, η απόφαση του ΔΕΕ εγείρει άμεσα ερωτήματα ως προς τη διαχείριση εκκρεμών διαδικασιών αδειοδότησης, τη μεταχείριση αδειών που δεν έχουν ακόμη καταστεί οριστικές ή αποτελούν αντικείμενο εκκρεμούς διοικητικής ή δικαστικής διαδικασίας, καθώς και τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορούν να τροποποιούνται, να ανανεώνονται ή να παρατείνονται υφιστάμενες άδειες μετά τη δημοσίευση της απόφασης.
Παράλληλα, ανακύπτει ανάγκη άμεσης προσαρμογής της διοικητικής πρακτικής και, εφόσον απαιτείται, του κανονιστικού πλαισίου, ώστε οι αρμόδιες αδειοδοτικές Αρχές να εφαρμόζουν ενιαία και σύμφωνα με το ενωσιακό δίκαιο τις απαιτήσεις που απορρέουν από τη νέα νομολογία του δικαστηρίου.
Τι προβλέπει
Οι αποφάσεις C27/25 και C356/25 αφορούν προδικαστικά ερωτήματα από δικαστήρια της Ιρλανδίας σχετικά με αιολικά πάρκα εντός περιοχής του δικτύου Natura. Οπως έκρινε το ΔΕΕ, «το άρθρο 6, παράγραφος 3, της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1992, για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων, καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας έχει την έννοια ότι, όταν δεν έχουν προηγουμένως θεσπιστεί ειδικοί στόχοι διατήρησης για τη συγκεκριμένη Ζώνη Ειδικής Προστασίας, η αρμόδια εθνική Αρχή δεν μπορεί να διενεργήσει έγκυρη δέουσα εκτίμηση των επιπτώσεων ενός σχεδίου ή έργου στην ακεραιότητα της περιοχής, κατά την εξέταση αίτησης για την έγκριση του σχεδίου ή του έργου. […]
Αντίθετα, η αξιολόγηση της πιθανότητας ή του κινδύνου ένα σχέδιο ή έργο να έχει σημαντικές επιπτώσεις σε προστατευόμενη περιοχή εντός της γεωγραφικής αυτής ζώνης δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς να ληφθούν υπόψη οι ειδικοί στόχοι διατήρησης της συγκεκριμένης προστατευόμενης περιοχής».
Χωρίς αυτούς τους στόχους η αξιολόγηση στερείται της απαιτούμενης επιστημονικής ακρίβειας και προκαλείται κίνδυνος έγκρισης έργων που μπορούν να προκαλέσουν σημαντική ή ακόμη και μη αναστρέψιμη οικολογική βλάβη. Κατά συνέπεια, δεν μπορούν να εγκρίνονται σχέδια ή έργα μέσα σε περιοχές Natura εφόσον δεν έχουν θεσπιστεί ειδικοί για τις περιοχές αυτές στόχοι διατήρησης. Επιπλέον, οι στόχοι αυτοί συναρτούν το πλαίσιο για τον καθορισμό τόσο των προτεραιοτήτων διατήρησης όσο και των αναγκαίων μέτρων προστασίας.
Με απλά λόγια, οι στόχοι διατήρησης αποτελούν ουσιαστικό εργαλείο για την αξιολόγηση έργων και δραστηριοτήτων που ενδέχεται να επηρεάσουν προστατευόμενες περιοχές και όχι μια απλή διοικητική ή τυπική διαδικασία.
Η εκκρεμότητα στο πλαίσιο προστασίας στην Ελλάδα
Η απόφαση του ΔΕΕ επαναφέρει το ζήτημα της ολοκλήρωσης του πλαισίου προστασίας των περιοχών Natura 2000 και στην Ελλάδα. Το 2018 το υπουργείο Περιβάλλοντος προχώρησε σε διαγωνισμό για την εκπόνηση των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (ΕΠΜ) και των Σχεδίων Διαχείρισης (Σ.Δ.) για το σύνολο των προστατευόμενων περιοχών της χώρας. Οι μελέτες ανατέθηκαν το 2019 και μέχρι σήμερα έχουν εγκριθεί οι ΕΠΜ για 322 από τις 446 περιοχές Natura, με το ΥΠΕΝ να έχει ανακοινώσει ότι οι υπόλοιπες θα ολοκληρωθούν μέχρι το τέλος του έτους.
Το κενό, όμως, παραμένει, καθώς για να θεωρηθεί ολοκληρωμένη η θεσμοθέτηση της προστασίας θα πρέπει να εκδοθεί και το σχετικό Προεδρικό Διάταγμα. Μέχρι σήμερα έχει εκδοθεί μόνο το Προεδρικό Διάταγμα προστασίας της Γυάρου, που σύμφωνα με το ΥΠΕΝ αποτελεί το υπόδειγμα βάσει του οποίου θα ολοκληρωθεί το αμέσως προσεχές διάστημα μια σειρά Προεδρικών Διαταγμάτων για τις προστατευόμενες περιοχές της χώρας, όπως το σχέδιο Π.Δ. για το «Εθνικό Πάρκο Δέλτα Αξιού – Λουδία – Αλιάκμονα». Παράλληλα, έχουν όντως θεσπιστεί για πρώτη φορά στόχοι διατήρησης για όλες τις προστατευόμενες περιοχές του Δικτύου Natura 2000, ωστόσο σε αρκετές περιπτώσεις κρίσιμες παράμετροι καταγράφονται με την ένδειξη «ανεπαρκή δεδομένα».
Το WWF Ελλάς καλεί την Πολιτεία να ολοκληρώσει άμεσα τον καθορισμό ειδικών στόχων διατήρησης για όλα τα προστατευόμενα είδη και οικοτόπους σε όλες τις περιοχές του δικτύου Natura, διασφαλίζοντας ότι κάθε έργο που ενδέχεται να τις επηρεάσει αξιολογείται με βάση τα καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα. Παράλληλα, να εκδώσει, ύστερα από πολλά χρόνια καθυστέρησης, τα Προεδρικά Διατάγματα που θα πληρούν τις απαιτήσεις του Δικαίου της Ε.Ε. και θα θωρακίσουν τις προστατευόμενες περιοχές της χώρας.
