Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ο Ορφέας υπήρξε προ ομηρικός ποιητής. Υπάρχουν πολλές παραδόσεις σχετικά με τη ζωή του. Φέρεται ως γιος του βασιλιά της Θράκης Αιγάγρου ή του Απόλλωνος και της μούσας Καλλιόπης ή κάποιος άλλης μούσας. Γεννήθηκε στις όχθες του Εβρου.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Τέτοια ήταν η δύναμή του στο τραγούδι, ώστε μπορούσε να κουνήσει δένδρα και βράχους και να ημερώσει άγρια θηρία. Κατά τον Στράβωνα, γεννήθηκε στους χρόνους των Αργοναυτών, αλλά ο Ευσέβιος τοποθετεί τη γέννησή του 85 χρόνια μετά την άλωση της Τροίας. Πολύ νέος ακόμη, είχε πάει στην Αίγυπτο, όπου έμαθε πολλά από Αιγύπτιους ιερείς και κατόπιν πήγε στην Κρήτη, όπου διδάχτηκε από τους Ιδαίους Δακτύλους, την ακολουθία της μητέρας των θεών, της Ρέας ή της Κυβέλης. Οταν ξαναγύρισε στη Θράκη, ίδρυσε τα μυστήρια του Βάκχου (Ηρόδοτος ΙΙ, 81).
Κατά την παράδοση, πήρε μέρος στην Αργοναυτική εκστρατεία, διότι του το ζήτησαν οι Αργοναύτες, που είχαν αντιληφθεί τη δύναμη της μουσικής του και πίστεψαν ότι η παρουσία του θα βοηθούσε. Πραγματικά, υπό τους μαγευτικούς ήχους της χρυσής λύρας του, οι Αργοναύτες, όταν το πλοίο τους προσάραξε στη Λήμνο, δεν δελεάστηκαν και δεν υπέκυψαν στις οργιώδεις διασκεδάσεις των ντόπιων και αντιστάθηκαν στη θελκτική γοητεία των Σειρήνων.
Οι Συμπληγάδες Πέτρες, που απειλούσαν να συντρίψουν την Αργώ, ακινητοποιήθηκαν, κι έτσι το πλοίο μπόρεσε να περάσει χωρίς κίνδυνο. Οταν ο Ορφέας γύρισε στη Θράκη, μετά την Αργοναυτική Εκστρατεία, εγκαταστάθηκε σε ένα σπήλαιο και προσπάθησε να εκπολιτίσει τους άγριους κατοίκους της περιοχής εκείνης. Νυμφεύτηκε τη νύμφη Αγριόπη ή, όπως ονομάζεται διαφορετικά, Ευρυδίκη, που ήταν μία από τις Δρυάδες. Μια μέρα, ενώ η Ευρυδίκη έτρεχε για να αποφύγει τον Αρισταίο, που την κυνηγούσε με ερωτικές διαθέσεις, πάτησε επάνω σε ένα φίδι και το δάγκωμά του έγινε αιτία να πεθάνει. Ο Ορφέας ήταν απαρηγόρητος από τον θάνατό της και κατέβηκε στον Αδη για να την πάρει πίσω.
Με τη μουσική του κατόρθωσε να πείσει την Περσεφόνη να την αφήσει να φύγει, του έβαλε όμως τον όρο να μη γυρίσει πίσω του να κοιτάξει την Ευρυδίκη, όταν εκείνη θα τον ακολουθούσε. Καθώς πλησίαζαν στον κόσμο των ζωντανών, ο Ορφέας ξέχασε τον όρο που του είχε θέσει η Περσεφόνη και γύρισε πίσω αν την κοιτάξει. Η Ευρυδίκη εξαφανίστηκε αμέσως για πάντα. Αργότερα, ο Ορφέας έγινε κομμάτια από τις Μαινάδες της Θράκης, είτε γιατί είχε επέμβει στη λατρεία τους είτε επειδή, μετά τον θάνατο της Ευρυδίκης, μισούσε όλες τις γυναίκες και είχε περιφρονήσει και τις προκλητικές Μαινάδες που είχαν επιχειρήσει να τον γοητεύσουν. Οι γυναίκες, λοιπόν, της Θράκης κατασπάραξαν το σώμα του και πέταξαν το κεφάλι του, τα μέλη και τη λύρα του στον Εβρο.
Κατά τον Λουκιανό, η λύρα και το κεφάλι ήρθαν σε επαφή καθώς τα παρέσυραν τα νερά του ποταμού και το θείο όργανο του Ορφέως έβγαλε θρηνητικούς ήχους. Το κεφάλι του, που κατά μια παράδοση μιλούσε ακόμη στη Λέσβο, όπου οι Μούσες το έθαψαν στην Αντισσα, το μέρος όπου γεννήθηκε αργότερα ο αρχαιότερος Ελληνας μουσουργός, ο Τέρπανδρος. Αλλά υπάρχουν και άλλες παραδόσεις σχετικά με το τέλος του Ορφέως. Σύμφωνα με έναν μύθο, πέθανε από τη μεγάλη του λύπη για τον χαμό της Ευρυδίκης στο Παγγαίο ή στον Ολυμπο ή τον Αίμο.
Σύμφωνα με άλλη εκδοχή πάλι, σκοτώθηκε από κεραυνό επειδή είχε αποκαλύψει στους ανθρώπους αυτά που κρύβουν οι θεοί. Η ιστορία του Ορφέως και της Ευρυδίκης, του ανθρώπου που κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο για να βρει τη γυναίκα ή την αδελφή του, υπάρχει στους λαϊκούς μύθους και των πιο μακρινών χωρών. Η δε κατασπάραξη του Ορφέως μπορεί να συσχετιστεί με την ιεροτελεστία του Διονύσου (μύθος του Πενθέως και του Μινύου).
Η απόκρυφη ορφική φιλολογία και οι ύμνοι
Το όνομα του Ορφέως (που καθώς φαίνεται ήταν άγνωστος στον Ομηρο και τον Ησίοδο) πήρε η μυστικιστική και θρησκευτική αίρεση των Ορφικών, που ισχυρίζονται πως ο Ορφέας ήταν ιδρυτής της. Αυτή η αίρεση εμφανίστηκε γύρω στον 6ο αιώνα π.Χ. και κήρυσσε πως ο Ορφέας ήταν ο αρχαιότερος ποιητής, που έζησε πολύ πριν από τον Ομηρο, ενώ του απέδιδαν πάρα πολλά ποιήματα μυθολογικού περιεχομένου.
Από αυτή την απόκρυφη ορφική φιλολογία διασώθηκαν, από την εποχή της παρακμής της ειδωλολατρίας: α) ένα επικό ποίημα για τα κατορθώματα του Ορφέως στην Αργοναυτική Εκστρατεία, β) ογδόντα οκτώ τραγούδια ή ύμνοι, προσευχές από διάφορους θεούς και δαίμονες γραμμένα σε εξάμετρους στίχους, που προορίζονταν για να απαγγέλλονται σε αναίμακτες θυσίες, και γ) ένα επικό ποίημα για τις μαγικές δυνάμεις των πολύτιμων λίθων.
Τα βιβλία του, που πιστεύουν πως περιείχαν θείες αποκαλύψεις, αποδίδονται στον Ορφέα, αλλά στην πραγματικότητα έχουν γραφτεί από συγγραφείς διαφόρων χρόνων. Τα ιερά αυτά βιβλία περιείχαν δογματικά διατυπωμένες διδασκαλίες, καθώς και ύμνους σε θεούς και προσωποποιημένες δυνάμεις της φύσης ή έννοιες της ηθικής τάξης, θεογονίας, κοσμογονίας, εσχατολογία κ.ά. Ανάμεσα στους συγγραφείς τους φαίνεται ότι συγκαταλέγονται πολλά ονόματα.