O βετεράνος ηθοποιός Στέφανος Κυριακίδης κλείνει 66 χρόνια στο θεατρικό σανίδι και μιλά στο «ENJOY» της «κυριακάτικης δημοκρατίας» σε μια συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης, με αφορμή την επιστροφή του στη σκηνή με το σπουδαίο έργο του Γιώργου Ηλιόπουλου «Το μαύρο κουτί».
Χειμαρρώδης, βαθιά πιστός στον Ελληνισμό και στην Ορθοδοξία, υπηρετεί εδώ και δεκαετίες με πάθος την τέχνη της υποκριτικής, τόσο στο θέατρο όσο και στη μυθοπλασία. Ενας ηθοποιός με περισσότερους από 130 ρόλους στο ενεργητικό του, που είχε την τύχη να βρεθεί δίπλα σε κορυφαίες μορφές του ελληνικού θεάτρου, όπως ο Κάρολος Κουν, ο Σπύρος Ευαγγελάτος, ο Μίνως Βολανάκης και ο Τάκης Μουζενίδης, αλλά και να συνεργαστεί στην τηλεόραση με δημιουργούς όπως ο αξέχαστος Μανούσος Μανουσάκης.
Η πρώτη του επαφή με τη σκηνή ήρθε σε πολύ μικρή ηλικία, όταν κλήθηκε τυχαία να αντικαταστήσει έναν ηθοποιό στον Χορό του «Οιδίποδα Τύραννου» του Σοφοκλή, στην πρώτη παράσταση του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος. Απόφοιτος της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου, έπαιξε στην Επίδαυρο για περισσότερα από 30 χρόνια και εκεί καλλιεργήθηκε η μεγάλη αγάπη του για τα σπουδαία κείμενα του αρχαίου δράματος.
Φέτος, από τις 2 Οκτωβρίου επιστρέφει στο θέατρο Εν Αθήναις με έναν ρόλο-σταθμό. Στο «Μαύρο κουτί» του Γιώργου Ηλιόπουλου, σε σκηνοθεσία Αλέξανδρου Κοέν, υποδύεται έναν πατέρα που βρίσκεται αντιμέτωπος με τον γιο του, το παρελθόν του και μια σκληρή ασθένεια: την άνοια. Ενα «μαύρο κουτί» ανοίγει και μαζί του έρχονται στο φως μυστικά ικανά να ανατρέψουν όσα πίστευαν μέχρι τότε πατέρας και γιος, ακόμη και την αλήθεια γύρω από τον θάνατο της μητέρας. Ο γιος, τον οποίο υποδύεται ο Σταύρος Καραγιάννης, έχει εδώ και χρόνια αποκοπεί από τον πατέρα του και ζει στη Νέα Υόρκη, κυνηγώντας την επαγγελματική του καταξίωση. Η ασθένεια του πατέρα, όμως, τον αναγκάζει να επιστρέψει εσπευσμένα στο πατρικό σπίτι και να βρεθεί ξανά πρόσωπο με πρόσωπο μαζί του.
Το συγκρουσιακό παρελθόν επιστρέφει, οι σχέσεις δοκιμάζονται και πατέρας και γιος καλούνται να αναμετρηθούν με όσα τους πλήγωσαν. Με χιούμορ, ευαισθησία αλλά και σαρκαστική διάθεση, το έργο θέτει τελικά ένα βαθιά ανθρώπινο ερώτημα: Μπορεί η δοκιμασία να γίνει η αφορμή για να συμφιλιωθούν δύο άνθρωποι και να φτάσουν στη συγχώρεση; Από την άλλη πλευρά, ο Στέφανος Κυριακίδης επιστρέφει δυναμικά και στη μικρή οθόνη. Μετά τη συγκλονιστική ερμηνεία του στο «Κόκκινο ποτάμι» του αξέχαστου Μανούσου Μανουσάκη -ποιος τηλεθεατής δεν θυμάται τον μαρτυρικό δεσπότη του Πόντου-, φέτος φορά ξανά το ράσο για τις ανάγκες μιας μεγάλης θρησκευτικής παραγωγής.
Στη νέα βιογραφική σειρά του Mega «Aγιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής», με πρωταγωνιστή τον Αρη Σερβετάλη, ο Στέφανος Κυριακίδης υποδύεται τον πατέρα Ανθιμο, τον πνευματικό του νεαρού Φραγκίσκου στην Πάρο, πριν εκείνος ακολουθήσει τον δρόμο του μοναχισμού και γίνει μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης Ορθοδοξίας.
Η παραγωγή, που αυτή την περίοδο πραγματοποιεί γυρίσματα στην Τήνο -εκεί άλλωστε βρήκαμε και τον Στέφανο Κυριακίδη-, ταξιδεύει στην Ελλάδα των αρχών του περασμένου αιώνα και ακολουθεί τη ζωή του αγίου Ιωσήφ από τα πρώτα του χρόνια στην Πάρο μέχρι τη μεγάλη απόφαση να εγκαταλείψει την κοσμική ζωή και να αφοσιωθεί στον μοναχισμό στο Αγιον Ορος. Ο άγιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής γεννήθηκε στην Πάρο το 1897 με το όνομα Φραγκίσκος Κότης.
Μεγάλωσε σε φτωχή και πολύτεκνη οικογένεια και σε νεαρή ηλικία μετακόμισε στον Πειραιά για να εργαστεί. Είχε ήδη αρραβωνιαστεί όταν, σε ηλικία 23 ετών, ένα καθοριστικό όραμα άλλαξε την πορεία της ζωής του. Διέλυσε τον αρραβώνα του και το 1921 πήρε την απόφαση να βρεθεί στο Αγιον Ορος, επιλέγοντας μια ζωή λιτότητας, άσκησης και απόλυτης αφοσίωσης στην πίστη.
Η σειρά, ωστόσο, δεν μένει μόνο στα γεγονότα μιας βιογραφίας. Επιχειρεί να φωτίσει την εσωτερική διαδρομή ενός ανθρώπου που εγκατέλειψε όσα μέχρι τότε όριζαν τη ζωή του για να ακολουθήσει έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Και αυτή ακριβώς η έννοια της πίστης, της προσωπικής υπέρβασης και της πνευματικής αναζήτησης βρίσκεται στον πυρήνα και της κουβέντας μας με τον Στέφανο Κυριακίδη. Γιατί, όταν αρχίζει να μιλά για τον Θεό, τον Μανούσο Μανουσάκη, το θέατρο, τη συγχώρεση, τον σύγχρονο άνθρωπο και όσα τον πληγώνουν, η συζήτηση γίνεται γρήγορα κάτι πολύ περισσότερο από μια κουβέντα για δύο νέους ρόλους…
Κύριε Κυριακίδη, επιστρέφετε στην τηλεόραση με μια εμβληματική θρησκευτική σειρά, τον «Αγιο Ιωσήφ τον Ησυχαστή», την οποία θα δούμε στο Mega. Πώς έγινε η πρόταση;
Από τον σεναριογράφο της σειράς, τον υπέροχο και βαθιά πιστό άνθρωπο Γιώργο Τσιάκκα, που έχει δώσει στη μικρή οθόνη και τη σειρά «Αγιος Παΐσιος – Από τα Φάρασα στον ουρανό». Με τον Γιώργο ήταν να συνεργαστούμε και στη σειρά για τον άγιο Παΐσιο, αλλά δεν μπορούσα λόγω των χρόνων των γυρισμάτων. Πλέον βρέθηκε αυτός ο πολύτιμος χρόνος και θα παίξω τον πνευματικό του αγίου Ιωσήφ του Ησυχαστή στην Πάρο, στην παιδική του ηλικία. Αλλά δεν θα είμαι μόνο στον «Αγιο Ιωσήφ τον Ησυχαστή». Θα παίξω και σε ακόμη μία σειρά του Mega, την «Κανακαρά», μια νέα δραματική σειρά εποχής, που ζωντανεύει μια ξεχωριστή παράδοση στα Δωδεκάνησα, στην Κάρπαθο. Πρόκειται για ένα έθιμο, σύμφωνα με το οποίο η πρωτότοκη κόρη, η «κανακαρά», έχει αποκλειστικά προνόμια στην κληρονομιά, κάτι που δημιουργεί ανισότητες στην οικογένεια και ένα μητριαρχικό περιβάλλον. Τη σκηνοθεσία υπογράφει ο Σταύρος Τσάμης και το σενάριο γράφουν ο Μάριος Ιορδάνου και η Σοφία Καζαντζιάν. Τον πρωταγωνιστικό ρόλο θα κρατήσει η Εβελιν Ασουάντ. Στη σειρά θα υποδυθώ έναν περίεργο άνδρα που μένει στο χωριό Ολυμπος, στην Κάρπαθο, απομονωμένος. Ζει μέσα στα σκοτάδια του, κρατώντας ένα μυστικό από τον ελληνοϊταλικό πόλεμο. Η σειρά διαδραματίζεται τη δεκαετία του ’50.
Πιστεύετε στον Θεό;
Βεβαίως. Είναι η δύναμή μου. Από μικρό παιδί με θυμάμαι στην εκκλησία να κρατάω τα εξαπτέρυγα και να συμμετέχω στη λειτουργική ζωή της ενορίας μου. Πάντα με γοήτευαν ο κύκλος της ζωής, η γέννηση, η δημιουργία, ο θάνατος. Είχα πνευματικές αναζητήσεις. Με αφορμή το «Κόκκινο ποτάμι» του Μανούσου Μανουσάκη, όπου υποδύθηκα τον μητροπολίτη Θεόκλητο, ψάχτηκα περισσότερο θεολογικά, αν και η ψυχή μου είναι πάντα ταγμένη στην αλήθεια του Θεού. Φέτος υποδύομαι τον πατέρα Ανθιμο, έναν ιερέα που μεταμορφώνει πνευματικά τον νεαρό Φραγκίσκο. Ο άγιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής ήταν ένας μοναχός υπέρτατης καλοσύνης, με μεγάλη παιδεία. Διάβασα γι’ αυτόν και θα ήθελα, με αφορμή τη σειρά, να επισκεφθώ και το Αγιον Ορος, το Περιβόλι της Παναγίας, που δεν έχω καταφέρει να επισκεφθώ και να προσκυνήσω μέχρι σήμερα. Τον πατέρα Ανθιμο τον προσέγγισα όσο πιο απλά γίνεται. Δεν ήθελα κάτι φτιαχτό. Είναι ένας ιερέας που αγαπά πολύ, δεν έχει κάτι το άκαμπτο, το τυπολατρικό, το αυστηρό. Αλλωστε, ο Θεός μας, και αυτό το έδειξε ο Χριστός μας πάνω στον Σταυρό, είναι ο Θεός της θυσιαστικής αγάπης.
Μιλάτε και ξαναμιλάτε για το «Κόκκινο ποτάμι» και τον Μανουσάκη. Γιατί;
Γιατί ο Μανούσος Μανουσάκης μέσα από το «Κόκκινο ποτάμι» δίδαξε Ιστορία στους τηλεθεατές και δη την αληθινή ιστορία των Ποντίων. Τη Γενοκτονία τους. Ξέρετε, είναι καλό να μαθαίνουμε και κάποια πράγματα μέσα από την τηλεόραση. Να έχουμε κάποιες αναφορές και σταθερές στη ζωή μας. Το να μάθουμε την ιστορία και τη ζωή κάποιων αγίων της Ορθοδοξίας μας θα μας κρατήσει ακέραιους στους δύσκολους καιρούς που ζούμε. Περνάμε δύσκολες στιγμές και ως έθνος και ως ανθρωπότητα. Λείπουν από τη ζωή μας οι αξίες, έχουν μπει στη ζωή μας η ύλη και ένας μηδενισμός των πάντων. Αυτό φέρνει κενό και στενοχώρια. Ο άνθρωπος φέρει μέσα του τον Θεό, είναι δημιούργημά Του. Αποκόπηκε από Αυτόν και τώρα νιώθει δυστυχισμένος, όπως είναι φυσικό. Πώς νιώθει το παιδί χωρίς πατέρα; Αλλά ο Θεός, που αγαπά πολύ τον άνθρωπο, τον έκανε ελεύθερο σε όλα και στο να επιλέγει τα καλά και τα άσχημα. Αλλιώς, τι ελευθερία θα ήταν αυτή, αν δεν μπορούσε να έχει τη βούληση; Η πίστη είναι πολύ σημαντική για τον άνθρωπο, γι’ αυτό να μην τη χλευάζουμε ούτε να την κοροϊδεύουμε. Μου αρέσει πάρα πολύ που στη σειρά «Αγιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής» θα παίζει ο Αρης Σερβετάλης.ΕΈχει ένα στοιχείο πνευματικότητας και το έδειξε και στην ταινία «Ο άνθρωπος του Θεού», όπου έπαιζε τον άγιο Νεκτάριο. Τον έχω γνωρίσει τον Σερβετάλη στην Κύπρο, με αφορμή τη σειρά «Μπλε», όπου έπαιξε έναν μοναχό, και είχε αφήσει με αυτόν τον ρόλο κάτι πίσω του, πολύ ιδιαίτερο.
Μεγάλος δάσκαλος ο Μανουσάκης;
Τεράστιος. Θυμάμαι, όταν έπαιζα τον δεσπότη στο «Κόκκινο ποτάμι», ένα γύρισμα μα τόσο έντονα. Θυμάμαι, λοιπόν, ότι με πιάνουν οι Νεότουρκοι για να με σκοτώσουν. Η σκηνή ήθελε τον μητροπολίτη να τον σέρνουν με ένα χαλινάρι στον δρόμο και να του ξεσκίζουν ράσα, δέρμα, μαλλιά, νύχια. Είχα κάνει τόσες μελανιές και τόσους μώλωπες στο σώμα από το σύρσιμο στο πλακόστρωτο, που η γυναίκα μου το βράδυ, όταν με είδε πριν μπω στο μπάνιο, φοβήθηκε. Πονούσα ολόκληρος, αλλά έβγαλα τη σκηνή και ο Μανούσος ήρθε και μου είπε στο αυτί: «Είχες γίνει ο Θεόκλητος. Ησουν αλλού στο γύρισμα. Φοβήθηκα που σ’ έβλεπα έτσι, αλλά δεν σταμάτησα το πλάνο». Και του απάντησα: «Η Ορθοδοξία και η ελευθερία είναι επιλογή». Και εκείνη τη στιγμή δεν του μιλούσα ως ρόλος, αλλά ως Στέφανος, ως άνθρωπος που, αν του συνέβαινε το ίδιο, θα είχε αυτή την αντίδραση.
Αλήθεια, για να μην το προσπεράσω, τι σας αρέσει στον Αρη Σερβετάλη;
Κάτι ιδιαίτερο που έχει στη μορφή του, η θρησκευτική του σκέψη, η πορεία του τα τελευταία χρόνια στο θέατρο και στον κινηματογράφο, ο λόγος του που περνάει κάποια μηνύματα. Εχει μια σταθερότητα στις απόψεις του, σμιλευμένη από την πίστη στην Ορθοδοξία. Ο Σερβετάλης δεν σε μπερδεύει. Εχει καθαρή ματιά, μια καλοσύνη και τη δύναμη να λέει αυτό που πιστεύει με παρρησία.
Με ποια λογική επιλέγετε όλα αυτά τα χρόνια τους ρόλους σας στην τηλεόραση και στο θέατρο;
Με το αν ο ρόλος θα έχει ένα αποτύπωμα, αν θα έχει να πει κάτι στον θεατή. Δεν παίζω για να παίζω. Επιλέγω ρόλους που θα με προχωρήσουν, αλλά θα προβληματίσουν και τον θεατή. Ξέρετε, όταν παίζω, δεν παίζω για τον εαυτό μου, παίζω για τους άλλους. Εγώ είμαι ο ενδιάμεσος. Ανάμεσα στον συγγραφέα και στο κοινό. Ο ηθοποιός, με έναν τρόπο, μοιάζει με ιερέα. Ο ιερέας είναι ο ενδιάμεσος μεταξύ Θεού και ανθρώπου. Με λίγα λόγια, στο θέατρο αλλά και στη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας τη σπουδαιότητα την έχει το μήνυμα. Ο ηθοποιός και ο ιερέας είναι οι ενδιάμεσοι. Για μένα το πιο σημαντικό είναι το μήνυμα και η ηθική βαρύτητα που φέρει. Ο αγγελιοφόρος έχει κι αυτός τη σημασία του, από την άποψη ότι μπορεί να ξέρει το μήνυμα, σαν τους ταχυδρόμους στον πόλεμο, και να κρατήσει το χέρι του παραλήπτη, να συμπάσχει μαζί του. Και αυτό έχει την αξία του. Για μένα, αν δεν πονάς, δεν είσαι άνθρωπος! Αν δεν συμπάσχεις, δεν είσαι άνθρωπος.
Πώς γίνεται καλύτερος ένας ηθοποιός με τα χρόνια;
Με τη συνεχή δουλειά. Οπως όταν θες να έρθεις κοντά στον Θεό, νηστεύεις, εξομολογείσαι, κοινωνάς, υπάρχει μια εγκρατής ζωή, μια πειθαρχία αθλητή, έτσι και η υποκριτική απαιτεί μια ασκητική ζωή. Πρέπει να είσαι παρών στο θέατρο. Γιατί άλλο σταρ και άλλο ηθοποιός. Ηθοποιός γίνεσαι από ανάγκη και από αγάπη. Αν δεν υπάρξουν αυτοί οι δύο κινητήριοι μοχλοί και σε κινεί μόνο η δόξα, η ανάγκη της αποδοχής, του χρήματος, της δημοσιότητας, όλο αυτό στη διαδρομή θα σε τυφλώσει και δεν θα ξέρεις πού πατάς και πού βρίσκεσαι. Η αγάπη είναι δρόμος, επικοινωνία, αφοσίωση. Διαβάστε τον «Αμλετ» και θα καταλάβετε… Ο ηθοποιός στο θέατρο γίνεται ο καθρέφτης του θεατή. Το θέατρο, γενικότερα, είναι ένας καθρέφτης για την κοινωνία μας.
Γιατί επιλέξατε να παίξετε ξανά στο «Μαύρο κουτί»;
Σας είδα τον Μάιο που μας πέρασε στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά και σας θαύμασα… Δεν έπεφτε καρφίτσα… Η παράσταση πήγε πολύ καλά, γι’ αυτό και συνεχίζεται από τον Οκτώβριο στο Εν Αθήναις. Συνεχίζω με αυτή την παράσταση γιατί μου το ζήτησε ο μαθητής μου, ο Σταύρος Καραγιάννης. Τον είχα μαθητή στη σχολή, τον αγαπώ πολύ, δεν μπορούσα να αρνηθώ. Δεν μπορούσα να αρνηθώ και για ακόμη έναν λόγο. Η παράσταση μιλά για τη συγχώρεση, για όλα αυτά που θέλει να αφήσει ο άνθρωπος πίσω του και να περπατήσει ανάλαφρος μπροστά, χωρίς ενοχές. Ο ήρωας που υποδύομαι, ο πατέρας, αγαπάει τόσο τον γιο του, που, από το να τον πληγώσει βαθιά, προτιμά να πιστεύει το παιδί του ότι εκείνος ευθύνεται για τον θάνατο της μητέρας του. Και όλο αυτό το κάνει για να μην τον πληγώσει. Δέχεται όλο τον θυμό του, την αγωνία του, τα νεύρα του από αγάπη. Οταν με ρωτάνε «πώς μπήκατε στο θέατρο;», τους απαντώ: «Με τα μούτρα». Και αυτό συνέβη στην κυριολεξία, γιατί μπήκα στα 16 μου από τύχη, όταν χτύπησε ένας ηθοποιός και ο σκηνοθέτης μού είπε να τον αντικαταστήσω. Ετρεξα τόσο πολύ για να βγω στην ορχήστρα, που σκόνταψα στο μάρμαρο στην Επίδαυρο, το 1964, κι έφυγα με τα μούτρα! Πλέον, στο θέατρο, ακόμη και σήμερα, με χαρακτηρίζει αυτό το πάθος. Σε αυτή την παράσταση, στο «Μαύρο κουτί», βλέπουμε τη σχέση του πατέρα με τον γιο και αναρωτιόμαστε αν ο Κρόνος συνεχίζει να τρώει τα παιδιά του και αν ο Οιδίποδας θέλει ακόμη να σκοτώσει τον πατέρα του. Είναι αυτή η αντιπαλότητα των γενεών. Ο πατέρας που δεν θέλει να δώσει τη σκυτάλη στον γιο, ο γιος που πρέπει να ξεπεράσει τον πατέρα. Διά των βασάνων και διά των μαρτυρίων ο πατέρας και ο γιος θα λυτρωθούν. Θα περάσουν από δοκιμασίες, από δαίμονες, θα υποφέρουν για να συγχωρεθούν. Ετσι μόνο αγιάζει ο άνθρωπος, διά των δοκιμασιών.
Ο γιος ζητά συγχώρεση στο έργο. Μεγάλη η χαρά;
Ναι. Και ο πατέρας ζητά και ο γιος ζητά συγχώρεση. Λέει ο γιος: «Με συγχωρείς;» «Εμένα να με συγχωρείς» λέει ο πατέρας. Με τη συγχώρεση είναι και οι δύο κερδισμένοι. Με τη συγχώρεση πάντα κερδίζει ο άνθρωπος. Με την αμοιβαιότητα. Ο άνθρωπος, όταν δεν συγχωρεί, γεμίζει από άγχος, κρίσεις πανικού, καταθλίψεις και όλες αυτές τις ασθένειες που τον κάνουν να παίρνει χάπια. Πρέπει να βρεθεί χρόνος για να βρεθούν οι άνθρωποι μεταξύ τους. Και να μάθουν να ακούν. Να ακούν τι τους λέει ο άλλος. Οι άνθρωποι στις μέρες μας είναι πολύ πονεμένοι, γιατί δεν έχουν ανθρώπους να μιλήσουν και να τους ακούσουν. Αυτό είναι στενάχωρο. Ο σύγχρονος άνθρωπος σήμερα μόνο εργάζεται. Εργάζεται πολλές ώρες, με τον φόβο μη χάσει τη δουλειά του. Εχουν σπείρει τον φόβο της ανεργίας και τον φόβο «να μην απολυθώ». Ετσι ο άνθρωπος έχει γίνει άκαμπτος, ψυχρός, κυνικός. Ο άνθρωπος έχει χάσει την ανθρωπιά του. Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν ξέρει πού να ακουμπήσει πια. Γι’ αυτό και βλέπετε να γράφουν σελίδες στο facebook και να λένε τον πόνο τους σε αγνώστους. Η νέα γενιά έχει κάνει μια στροφή. Το είδα το καλοκαίρι. Είδα νέα παιδιά να χορεύουν όλα μαζί στα πανηγύρια, να βγάζουν βιντεάκια, φωτογραφίες. Οι νέοι δεν τα δίνουν όλα για όλα στη δουλειά πλέον. Τους αρέσει περισσότερο να ζουν τη φύση, τους φίλους. Βλέπω μια αλλαγή.
Το έργο αναφέρεται στην άνοια. Είναι η ασθένεια της εποχής μας. Η μνήμη εκφυλίζεται, ο νους δεν θυμάται, ξεχνάει. Σου παίρνει την αξιοπρέπεια αυτή η αρρώστια;
Πολύ δύσκολη ασθένεια. Μπερδεμένα στο μυαλό παρελθόν, παρόν, μέλλον. Είναι τεράστιο πρόβλημα για τον ασθενή και τους οικείους του. Ωστόσο, και αυτή την ασθένεια, μέσω του πατέρα, ο συγγραφέας προσπαθεί να τη δώσει με λίγο χιούμορ και αυτό είναι λυτρωτικό. Είναι μια μεγάλη πληγή ο πατέρας να μη θυμάται τον γιο, τους οικείους του, σιγά σιγά να ζει στον δικό του κόσμο, να μην αναγνωρίζει, και η οικογένεια να αιμορραγεί και οικονομικά, αφού δεν υπάρχει κρατική στήριξη σε αυτές τις περιπτώσεις. Η καρδιά βάζει σε κίνηση τον άνθρωπο, δίνει ζωή. Αλλά, αν δεν υπάρχει σκέψη, για μένα δεν υπάρχει και συναίσθημα. Το μυαλό είναι μεγάλο πράγμα.
Τι σας λυπεί στις μέρες μας;
Η μη συμμετοχή σε όλα τα επίπεδα της κοινωνικής ζωής. Πρέπει να καταλάβουμε πού πάμε, τι ζωή θέλουμε, με ποιες αξίες, γιατί δεν αντιδρούμε. Μόνο έτσι θα αναβαπτιστούμε.
Πώς βλέπετε τον Ελληνα σήμερα;
Μπερδεμένο. Ο Ελληνας είναι μπερδεμένος. Εχει χάσει και την αισιοδοξία του από τα πολλά ψέματα που έχει ακούσει από τους πολιτικούς και δεν έχει ελπίδα. Ο Ελληνας την αγαπάει την πατρίδα του, αλλά βλέπει στην πλάτη του να παίζεται μια φθηνή πολιτική, και στην κυβέρνηση και στην αντιπολίτευση. Ο Ελληνας στερείται πολλά. Δεν φτάνουν τα λεφτά, ο μισθός για να περάσει τον μήνα δεν αρκεί. Ζει στα όρια της φτώχειας και οι πολιτικοί τού μιλάνε για την κουλτούρα της αποταμίευσης, όταν αυτός δεν έχει να πληρώσει τα βασικά. Δεν μπαίνουν στη θέση του οι 300 στη Βουλή, σαν να μην τους αφορά ο γολγοθάς του.
