Τρεις καθηγητές αναλύουν στη «δημοκρατία» τι κρύβεται πίσω από το νομοσχέδιο του Ερντογάν για τη «Γαλάζια Πατρίδα»
Τις τελευταίες εβδομάδες η Τουρκία επιδίδεται σε έναν υβριδικό πόλεμο κατά της Ελλάδας – και το όπλο της είναι ένα νομοσχέδιο. Το περίφημο νομοσχέδιο της «Γαλάζιας Πατρίδας», το οποίο κάθε τόσο… μεταλλάσσεται: Αλλοτε διαρροές για νέες διεκδικήσεις που εντάσσονται στο κείμενο -νησίδες, βραχονησίδες, «γκρίζες ζώνες»- και άλλοτε Τούρκοι καθηγητές που μιλούν ανοιχτά για πόλεμο, για αλεξιπτωτιστές στην Αθήνα.
Δεν πρόκειται όμως για σπασμωδικές κινήσεις. Είναι συντονισμένη τακτική κλιμάκωσης: Η Αγκυρα δοκιμάζει πόσο μπορεί να ανεβάσει τον πήχη κάθε φορά και τις αντιδράσεις της Αθήνας. Δεκαπέντε ημέρες μετά τη δημοσιοποίηση του νομοσχεδίου, η ελληνική πλευρά αναλώνεται σε συζητήσεις φιλολογικού επιπέδου, ενώ η κυβέρνηση μοιάζει να δίνει προτεραιότητα στη μηχανική υποστήριξη της Διακήρυξης των Αθηνών της 17ης Δεκεμβρίου 2023 – ενός διπλωματικού κειμένου «κλινικά νεκρού», όπως ακριβώς και τα «ήρεμα νερά», τα οποία υποτίθεται ότι έφερε στο Αιγαίο.
Τι θα περιέχει
Σύμφωνα με πηγές του κυβερνώντος κόμματος που επικαλούνται τουρκικά μέσα, το νομοσχέδιο θα επιχειρήσει να καθορίσει το νομικό καθεστώς νησίδων και βραχονησίδων στο Αιγαίο που η Αγκυρα θεωρεί «αμφισβητούμενες» – τις λεγόμενες «γκρίζες ζώνες». Μεταξύ άλλων, δίνει στον εκάστοτε Τούρκο πρόεδρο τη δυνατότητα να επεκτείνει τα χωρικά ύδατα πέραν των 6 ναυτικών μιλίων. Πρόκειται για «νόμο-πλαίσιο» που θα προβλέπει ειδικά όργανα με αρμοδιότητα τον καθορισμό θαλάσσιων ορίων, την οριοθέτηση ζωνών οικονομικής δραστηριότητας και τον έλεγχο κάθε δραστηριότητας μέσα σε αυτές.
Αναμένεται να κατατεθεί στο τουρκικό Κοινοβούλιο μετά το Κουρμπάν Μπαϊράμ – πρακτικά αυτό σημαίνει ότι κατά τη διάρκεια της Συνόδου του ΝΑΤΟ στις 7-8 Ιουλίου στην Τουρκία, όπου θα παραστεί και ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, ο νόμος μπορεί να έχει ήδη ψηφιστεί. Το νομοσχέδιο κυκλοφόρησε αρχικά μέσω διαρροών στο Bloomberg, από τη διεύθυνση στρατηγικής επικοινωνίας της τουρκικής προεδρίας υπό τον Μπουρχανετίν Ντουράν – δηλαδή από το επικοινωνιακό επιτελείο του Ερντογάν. Η επιλογή της διαρροής αντί της επίσημης ανακοίνωσης δεν είναι τυχαία. Είναι δοκιμή αντανακλαστικών.
Τούρκοι στην Αθήνα
Αυτό ακριβώς δηλαδή που κάνει και ο Σαΐτ Γιλμάζ, Τούρκος αναλυτής αμυντικής πολιτικής, βγαίνοντας στην τουρκική τηλεόραση. Μιλώντας για το Αιγαίο, θέτει το ζήτημα με στρατιωτική ευθύτητα: «Για την άμυνά μας, το Αιγαίο είναι εξαιρετικά σημαντικό από την άποψη των φυσικών πόρων, της υφαλοκρηπίδας, του πετρελαίου, της αλιείας και των λοιπών ορυκτών. Η διαφύλαξη της κυριαρχίας μας εδώ αποτελεί ζήτημα ζωτικής σημασίας για την Τουρκία». Και αμέσως μετά, η κρίσιμη ερώτηση – και η απάντησή του: «Σε ένα ζήτημα ζωτικής σημασίας, δεδομένου ότι οι δύο πλευρές συνήθως δεν κάνουν παραχωρήσεις, πώς επιλύονται συνήθως αυτά τα ζητήματα; Με πόλεμο».
Ο Γιλμάζ επικαλείται το 1995, όταν ψήφισμα στο ελληνικό Κοινοβούλιο θα αποτελούσε για την Αγκυρα casus belli, και το 1996 με την κρίση των Ιμίων. Και καταλήγει σε κάτι που στην Αθήνα προτιμούν να μην ακούν: «Αυτή τη στιγμή περιμένουν την πιο κατάλληλη στιγμή για να το κηρύξουν. Αν εμείς εμπλακούμε σε μια στρατιωτική επιχείρηση κάπου και επικεντρώσουμε τις ένοπλες δυνάμεις μας εκεί, αυτοί θα το εκλάβουν ως ευκαιρία και θα δημιουργήσουν τετελεσμένα, τόσο στην Κύπρο όσο και στο Αιγαίο», για να καταλήξει στην άμεση απειλή: «Αυτό μπορεί να φτάσει μέχρι την Αθήνα – ίσως οι αλεξιπτωτιστές μας να προσγειωθούν στην Αθήνα, αν το απαιτήσει ο πόλεμος». Αυτά δεν είναι δηλώσεις κάποιου εκτός συστήματος. Είναι η τουρκική στρατηγική σκέψη εκφρασμένη μέσω των επίσημων καναλιών της τουρκικής προπαγανδιστικής μηχανής
Κωδικοποίηση διεκδικήσεων
Ο Αθανάσιος Πλατιάς, καθηγητής Στρατηγικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, πρόεδρος του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων (CFIR) και συντονιστής του φόρουμ Μάκιντερ για την Ευρώπη, μιλώντας στη «δημοκρατία» θέτει το ζήτημα στις πραγματικές του διαστάσεις.
«Αυτά τα πράγματα τα οποία υποτίθεται ότι είναι στο νομοσχέδιο μας τα έχουν πει και πριν. Δηλαδή αυτό που είναι δεδομένο είναι η τουρκική επιθετικότητα». «Αυτό, αν θέλετε, σιγά σιγά κλιμακώνεται, κλιμακώθηκε με το ιδεολόγημα της “Γαλάζιας Πατρίδας”. Τώρα θέλουν να το μετατρέψουν από ιδεολόγημα σε νόμο του κράτους, σχετίζεται με αυτή τη διαδικασία».
Οπως τονίζει όμως, πέραν τού πότε θα ψηφιστεί αυτό το νομοσχέδιο, ήδη εφαρμόζεται στην πράξη από τους Τούρκους: «Οταν δεν επιτρέπεται στην Ελλάδα να συνδέσει την Κάρπαθο με την Κύπρο, η τουρκική απειλή υπάρχει και υλοποιείται ήδη. Το υπουργείο Εξωτερικών της Τουρκίας έχει δημοσιεύσει χάρτες με τις τουρκικές διεκδικήσεις, που περιλαμβάνουν ακόμη και κατοικημένα νησιά. Οπως οι Οινούσσες, οι Φούρνοι και τα λοιπά». Για τον κ. Πλατιά, το νομοσχέδιο δεν είναι κάτι ριζικά καινούργιο – είναι η κωδικοποίηση μιας πολιτικής που εφαρμόζεται εδώ και χρόνια με τετελεσμένα στο πεδίο.
Πρόκειται για πολεμική ενέργεια πρώτης γραμμής
Ο Κώστας Γρίβας, καθηγητής στον τομέα «Θεωρία και Ανάλυση Πολέμου» στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, μιλώντας στη «δημοκρατία» κάνει λόγο για «σταδιακή επέκταση» της εδαφικής κυριαρχίας της Τουρκίας εις βάρος της Ελλάδος μας, διά της επέκτασής της στη θάλασσα και της μετατροπής του Αιγαίου σε «τουρκικό γαλάζιο έδαφος». Σύμφωνα με τον ίδιο, σκοπός της Τουρκίας, η εξαφάνιση της ελληνικής εθνικής κυριαρχίας.
Ο καθηγητής όμως θέτει το ζήτημα της σύνδεσης της τουρκικής κλιμάκωσης με τις παγκόσμιες ισορροπίες χερσαίων και θαλάσσιων δυνάμεων. Οπως τονίζει, «η κλιμάκωση προέρχεται από το ότι βρίσκουν την ευκαιρία από το γεγονός ότι το Ιράν έχει επιτύχει να νικήσει ουσιαστικά τις ΗΠΑ στα Στενά του Ορμούζ, υπό την έννοια ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να επιβάλουν την κυριαρχία τους εκεί». «Στο πλαίσιο της ευρύτερης σύγκρουσης μεταξύ χερσαίων και θαλάσσιων δυνάμεων, οι χερσαίες δυνάμεις αυτή τη στιγμή έχουν το πάνω χέρι και προσπαθούν να το μεταφράσουν σε γεωπολιτικό κέρδος».
Η ανάλυσή του είναι αποκαλυπτική ως προς τη λογική που διέπει την τουρκική κίνηση: «Οι χερσαίες δυνάμεις -Κίνα, Ρωσία, Ιράν- λένε ότι τα εγγύς ύδατα είναι προέκταση της ξηράς. Είναι ένα έδαφος γεωπολιτικής ενσωμάτωσης. Γαλάζιο έδαφος», όπως λένε οι Τούρκοι. Κι όμως, τι λένε οι θαλάσσιες δυνάμεις, οι ΗΠΑ; «Τα εγγύς ύδατα είναι προέκταση των ωκεανών. Αυτό είναι μια μεγάλη μονομαχία. Και αυτή τη στιγμή οι χερσαίες δυνάμεις έχουν το πάνω χέρι.
Η Τουρκία, παίζοντας αυτό το χαρτί και ενισχύοντας τις χερσαίες δυνάμεις -αλλά και τον εαυτό της- προσπαθεί να το κεφαλαιοποιήσει». «Και η Ελλάδα, χαρούμενη, παρουσιάζοντας κόμματα και προσωπικότητες ως… φιλορωσικά και παίζοντας το παιχνίδι της στρουθοκαμήλου, έρχεται να ενισχύσει το επιχείρημα των χερσαίων δυνάμεων ενάντια στις θαλάσσιες δυνάμεις, δηλαδή ενάντια στις Ηνωμένες Πολιτείες» προειδοποιεί ο Κώστας Γρίβας.
Γιατί πλέον διά νόμου θα πει η Τουρκία ότι η περιοχή αυτή της ανήκει, συνεχίζει, για να συμπληρώσει πώς θα έχουν «αλλάξει τα δεδομένα». Γιατί και το Διεθνές Δίκαιο, εξηγεί, «διαμορφώνεται από τις πράξεις των χωρών». «Δεν είναι δηλαδή πρώτα το γράφουν κάποιοι και μετά το εφαρμόζουν» συμπληρώνει αναφερόμενος στην de facto πραγματικότητα που αργά ή γρήγορα δημιουργεί τετελεσμένο. «Και όταν κάτι θεωρείται τετελεσμένο, αποκτά νομική υπόσταση».
Ο Κώστας Γρίβας θεωρεί δε ότι η ελληνική πλευρά -όχι μόνον η κυβέρνηση αλλά γενικά- υποτιμά τη συγκεκριμένη εξέλιξη με την ψήφιση του νομοσχεδίου, την οποία αποτιμά ως «πολεμική ενέργεια πρώτης γραμμής» που δεν μπορείς να αγνοήσεις. Τονίζει δε ότι μια τέτοια εξέλιξη θα δημιουργούσε τεράστιο προηγούμενο που θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν άλλες δυνάμεις, όπως η Ρωσία.
Οι 5 πρωτοβουλίες που πρέπει να αναληφθούν
Απέναντι όμως σε όλα αυτά τι μπορεί και τι πρέπει να κάνει η Ελλάδα; Η «δημοκρατία» επικοινώνησε με τον Μάριο Ευθυμιόπουλο, διευθυντή και CEO της Strategy International και αναπληρωτή καθηγητή Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής στο Vytautas Magnus University του Κάουνας της Λιθουανίας.
Ο κ. Ευθυμιόπούλος τόνισε ότι «η Ελλάδα δεν μπορεί να επιτρέπει στην Τουρκία να καθορίζει μόνη της τον ρυθμό, την ένταση και την ατζέντα στην περιοχή. Η στρατηγική της “Γαλάζιας Πατρίδας” και η θεωρία περί “156 νησιών” απαιτούν άμεσες ελληνικές και κυπριακές πρωτοβουλίες ισχύος, στρατηγικού βάθους και προληπτικής παρουσίας, ώστε η Αγκυρα να βρίσκεται σε θέση αντίδρασης απέναντι στις δικές μας κινήσεις και όχι η Αθήνα απέναντι στις δικές της». Σύμφωνα δε με τον Μάριο Ευθυμιόπουλο, υπάρχουν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες που πρέπει να αναληφθούν.
■ Πρώτον, απαιτείται άμεση ενεργοποίηση συγκεκριμένων κυριαρχικών δικαιωμάτων. Η σταδιακή εφαρμογή των 12 ναυτικών μιλίων σε περιοχές χαμηλότερου επιχειρησιακού ρίσκου -ιδιαίτερα νότια και ανατολικά της Κρήτης και σε τμήματα του νοτίου Αιγαίου- αποτελεί νόμιμο και στρατηγικό βήμα. Παράλληλα, Ελλάδα και Κύπρος πρέπει να επανεκκινήσουν ουσιαστική διαδικασία οριοθέτησης ΑΟΖ, συνδέοντάς τη με ενιαία στρατηγική ασφάλειας, ενέργειας και θαλάσσιας παρουσίας.
■ Δεύτερον, απαιτείται επιχειρησιακή εμβάθυνση στο Αιγαίο και στην ανατολική Μεσόγειο. Μόνιμα δίκτυα drones, anti-drone συστήματα, ηλεκτρονικός πόλεμος, αισθητήρες, παράκτια ραντάρ και real-time surveillance πρέπει να καλύπτουν κρίσιμες βραχονησίδες, θαλάσσια περάσματα και ενεργειακές περιοχές. Η Ελλάδα πρέπει να καταστήσει σαφές ότι UAV παραβιάσεις, επιθετικές κινήσεις ή απόπειρες δημιουργίας «γκρίζας ζώνης» θα λαμβάνουν άμεση επιχειρησιακή απάντηση εφόσον απαιτηθεί.
■ Τρίτον, οι εξοπλισμοί δεν πρέπει να λειτουργούν αποσπασματικά αλλά ως μέρος ενιαίας στρατηγικής αποτροπής. Αεράμυνα, ναυτικές δυνατότητες, UAV τεχνολογία, κυβερνοάμυνα και προστασία κρίσιμων υποδομών πρέπει να συνδεθούν επιχειρησιακά. Η προστασία αγωγών, ηλεκτρικών διασυνδέσεων, data cables, internet corridors, λιμένων και ενεργειακών εγκαταστάσεων θα αποτελέσει κεντρικό στοιχείο των επόμενων γεωπολιτικών ανταγωνισμών.
■ Τέταρτον, απαιτείται νέα διπλωματική στρατηγική με επιθετική πολιτική ατζέντα και όχι απλή διαχείριση κρίσεων. Η Ελλάδα πρέπει να αξιοποιήσει Ε.Ε., ΝΑΤΟ, MED9, τριμερείς συνεργασίες και διεθνή fora ώστε να μεταφέρει διαρκώς πίεση στην Αγκυρα. Ζητήματα όπως η Χάλκη, η Αγία Σοφία, ο Πόντος, η Αρμενία, η Σμύρνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η κατοχή στην Κύπρο πρέπει να επανέρχονται συνεχώς στη διεθνή συζήτηση. Παράλληλα, απαιτείται ενεργή στρατηγική επικοινωνίας μέσω think tanks, διεθνών ΜΜΕ, social media, τηλεοπτικών δικτύων και εφημερίδων με στόχο τη διαμόρφωση διεθνούς αντίληψης υπέρ των ελληνικών και κυπριακών θέσεων.
■ Πέμπτον, η Ελλάδα πρέπει να επενδύσει σε στρατηγικό βάθος μέσω συμμαχιών με ουσία, διάρκεια και επιχειρησιακή εφαρμογή. Οι σχέσεις με Ισραήλ, Αίγυπτο, ΗΑΕ και σημαντικές αραβικές χώρες δεν μπορούν να παραμένουν συμβολικές ή μόνο διπλωματικές. Απαιτούνται κοινές ασκήσεις, ανταλλαγή πληροφοριών, συνεργασία σε UAV και anti-drone τεχνολογία, ενεργειακή ασφάλεια, προστασία θαλάσσιων εμπορικών διαδρόμων και κοινά κέντρα συντονισμού για κρίσεις στην ανατολική Μεσόγειο. Η Ελλάδα πρέπει να επιβάλει τον ρόλο της ως πυλώνα σταθερότητας, ενέργειας, ναυτιλίας και διαμεσολάβησης στην περιοχή μέσα από πράξεις και στρατηγική συνέχεια.
Οπως τονίζει ο Μάριος Ευθυμιόπουλος, η επόμενη περίοδος δεν θα κριθεί μόνο από στρατιωτική ισχύ. Θα κριθεί από το ποιος θα δημιουργήσει στρατηγικό βάθος, πολιτική επιρροή, επιχειρησιακή συνέχεια και ικανότητα επιβολής των νέων δεδομένων σε μια περιοχή που αλλάζει και δημιουργείται μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας.