Οι ανακοινωθείσες συμφωνίες δύο ελληνικών εταιριών, των METLEN και EODH, με τον γαλλογερμανικό όμιλο KNDS, για τη συμμετοχή τους στην παραγωγή αρμάτων μάχης και τεθωρακισμένων οχημάτων του ομίλου, αλλά και τα εγκαίνια των νέων βιομηχανικών εγκαταστάσεων της METLEN στην Α΄ Βιομηχανική Περιοχή Βόλου συνιστούν μεγάλη επιτυχία που ανατρέπει τα μέχρι τώρα ισχύοντα.
- Από τον Περικλή Ζορζοβίλη
Οι συμφωνίες και οι παραγωγικές δυνατότητες και υποδομές που συνεχώς αναπτύσσουν οι δύο ελληνικές εταιρίες δεν σχετίζονται άμεσα με ελληνικά εξοπλιστικά προγράμματα ούτε έμμεσα, δηλαδή ως συνεπακόλουθα αυτών, αλλά αφορούν έργο που αναλαμβάνεται επ’ ωφελεία άλλων πελατών. Μέχρι τώρα ελληνικές εταιρίες δεν είχαν αντίστοιχες συμμετοχές.
Συγκεκριμένα, η METLEN μετά την ανακοινωθείσα κατά τον περασμένο Δεκέμβριο συμφωνία με την KNDS Deutschland, τον γερμανικό κλάδο του ομίλου KNDS, για την παραγωγή 200 σκαφών και ισάριθμων πύργων του άρματος μάχης Leopard 2A8, στη Eurosatory 2026, επαναβεβαίωσε τη στρατηγική της συνεργασία με την KNDS-France, τον γαλλικό κλάδο της KNDS, για το τροχοφόρο (8×8) Τεθωρακισμένο Οχημα Μάχης (ΤΟΜΑ) VBCI Mk. 2 PHILOCTETES που προτείνεται για τον Ελληνικό Στρατό (ΕΣ) και ειδικότερα για τις μονάδες που είναι αναπτυγμένες στην αρχιπελαγική χώρα.
Επίσης, με την ανάθεση στην KNDS από τη γερμανική κυβέρνηση της σύμβασης προμήθειας περί των 3.000 τροχοφόρων (8×8) τεθωρακισμένων οχημάτων της οικογενείας BOXER επ’ ωφελεία του στρατού της Γερμανίας, η METLEN, σύμφωνα με πληροφορίες, πρόκειται να αναλάβει την κατασκευή στις εγκαταστάσεις της στον Βόλο μεγάλου αριθμού σκαφών (κατ’ εκτιμήσεις 400 μονάδες). Αντίστοιχα, η EODH ήδη παράγει τις συλλογές θωράκισης για τα άρματα μάχης Leopard 2A8, τα ΤΟΜΑ Puma, καθώς και την οικογένεια BOXER, ενώ κατά τη Eurosatory 2026 ανακοίνωσε τη υπογραφή συμφωνίας και για την κατασκευή υποσυστημάτων και εξαρτημάτων χερσαίων πλατφορμών της KNDS, του BOXER συμπεριλαμβανομένου.
Το παράδοξο είναι ότι στη χώρα μας οι βαρείες τεθωρακισμένες και μηχανοκίνητες δυνάμεις έχουν περιθωριοποιηθεί, καθώς από το 2019 μέχρι σήμερα ούτε ένα πρόγραμμα για την ανάπτυξή τους δεν έχει δρομολογηθεί για υλοποίηση. Επίσης, στην επίσημη επιχειρηματολογία της πολιτικής ηγεσίας του υπουργείου Εθνικής Αμυνας είναι εμφανής η πεποίθηση ότι, όπως μεταλλάσσονται οι πολεμικές επιχειρήσεις σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή, η επιχειρησιακή χρησιμότητά τους βαίνει συνεχώς μειούμενη και κατά συνέπεια οι όντως υψηλές επενδύσεις που απαιτούνται για τον εξοπλισμό και την υποστήριξη, συντήρηση και αναβάθμισή τους είναι προτιμότερο να διατεθούν σε άλλους τομείς (στην περίπτωσή μας παρατηρείται μονομερής προσανατολισμός στους δρόνους) που η αποτελεσματικότητα τους, σε σχέση με το κόστος, εκτιμάται ως δυσανάλογα υψηλή.
Πρόκειται για το σύγχρονο ανάλογο της πρόβλεψης μετά τον αραβοϊσραηλινό πόλεμο του Γιομ Κιπούρ (1973) όπου η μαζική χρήση κατευθυνόμενων αντιαρματικών όπλων θεωρήθηκε από πολλούς ότι στην πράξη εξέδωσε το πιστοποιητικό θανάτου του άρματος μάχης. Ομως η πληθώρα των τεχνολογικών εξελίξεων που επιδείχθηκαν στη Eurosatory 2026 αποτελούν αδιαμφισβήτητο μάρτυρα ότι ο τομέας παρουσιάζει ισχυρότατη δυναμική, ενώ οι συνεχείς παραγγελίες από χερσαίες δυνάμεις ανά τον κόσμο για πλατφόρμες που εξοπλίζουν τις βαρείες δυνάμεις αποτελούν απόδειξη ότι συνεχίζει να παραμένει επιτακτική η ανάγκη για «κινητικότητα υπό προστασία θώρακα» («armored mobility»).
Φυσικά, είναι αυτονόητο ότι οι πλατφόρμες θα πρέπει να εξελιχθούν ώστε να προσαρμοστούν στο νέο επιχειρησιακό περιβάλλον, ενώ το ίδιο ισχύει για τις τακτικές, τα δόγματα, την εκπαίδευση, τις οργανωτικές δομές των μονάδων, τους πίνακες οργάνωσης υλικού (ΠΟΥ) αλλά και το «μείγμα» των συνδυασμένων όπλων στο πλαίσιο του συγκροτήματος/τακτικού συγκροτήματος. Υπό το πρίσμα αυτό, η εξέταση της τρέχουσας κατάστασης των βασικών πλατφορμών των βαρέων δυνάμεων του ΕΣ αλλά και των πιθανών επιλογών για τη μελλοντική τους ανάπτυξη και αναβάθμιση με την ενεργή συμμετοχή του εγχώριου οικοσυστήματος είναι χρήσιμη.
Η άνοδος και η πτώση του ελληνικού δυναμικού
Η 30ή Μαΐου 2008 αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά ορόσημα στην ιστορία του Οπλου του Ιππικού-Τεθωρακισμένων. Στο στρατόπεδο «Υπολοχαγού (ΠΖ) Θεοδώρου Κανταρτζή» στο Πετροχώρι Ξάνθης έλαβε χώρα η επίσημη τελετή ένταξης του άρματος Leopard 2HEL σε υπηρεσία με την XXV ΤΘΤ (Τεθωρακισμένη Ταξιαρχία) «2ο Σύνταγμα Ιππικού – Εφεσσος», αποτελώντας τον κολοφώνα στη μεταπολεμική εξέλιξη του Οπλου. Είχε προηγηθεί η διακρατική συμφωνία Ελλάδας-Γερμανίας της 3ης Αυγούστου 2005 στο πλαίσιο της οποίας ο Ελληνικός Στρατός απέκτησε 183 άρματα μάχης Leopard 2A4 από τα αποθέματα του στρατού της Γερμανίας και άνευ κόστους για το Ελληνικό Δημόσιο επιπλέον 150 άρματα μάχης Leopard 1A5, επίσης από τα γερμανικά αποθέματα.
Μέσα σε λίγα χρόνια το Οπλο εισήγαγε σε υπηρεσία μεγάλο αριθμό αρμάτων (170 Leopard 2HEL και 183 Leopard 2A4) με πυροβόλο διαμετρήματος 120 χλστ. και απέκτησε τον μεγαλύτερο αριθμητικά στόλο στον κόσμο αρμάτων μάχης Leopard 1A5 (501 μονάδες) που μαζί με τα αναπτυγμένα στην αρχιπελαγική χώρα «υπεραιωνόβια» 400 M48A5 MOLF απέδωσαν οροφή 1.250+ αρμάτων μάχης. Σήμερα, μετά τη δεκαετία των Μνημονίων αλλά και την πολυετή διαταραχή των σχέσεων με τους προμηθευτές, την KNDS Deutschland και τον επίσης γερμανικό όμιλο Rheinmetall, λόγω των ανοικτών θεμάτων με τις συμβάσεις προμήθειας και αντισταθμιστικών ωφελημάτων, ζητήματα στα οποία η «κυριακάτικη δημοκρατία» έχει αναφερθεί διεξοδικά, η κατάσταση βρίσκεται στον αντίποδα του 2008.
Σύμφωνα με πληροφορίες, έχουν ήδη παροπλιστεί 13 Leopard 2A4 και περί τα 140 Leopard 1A5, από τα οποία έχουν αφαιρεθεί λειτουργικά υποσυστήματα και εξαρτήματα ώστε να υποστηριχθούν τα ομοιότυπα. Επιπρόσθετα, το σύνολο του αρματικού δυναμικού αντιμετωπίζει προβλήματα απαρχαίωσης συστημάτων και εξαρτημάτων, ενώ η ύπαρξη των ανοικτών θεμάτων αλλά και η αδυναμία διάθεσης των αναγκαίων πιστώσεων, δυσχεραίνει σε μεγάλο βαθμό τη δυνατότητα ομαλής υποστήριξης και συντήρησης του δυναμικού καθώς και την αναβάθμισή του.
Ισως το πιο τυπικό παράδειγμα απαρχαίωσης αποτελεί η κάμερα θερμικής απεικόνισης WBG-X, καθώς εξοπλίζει τα Leopard 2A4 και τα Leopard 1A5 επιτρέποντάς τους τον εντοπισμό και την εμπλοκή στόχων. Ούτε «μαγική» λύση υπάρχει ούτε μονοσήμαντη ούτε ολοκληρωτική. Με μοναδιαίο κόστος περί τα 25 έως 30 εκατ. ευρώ, η αντικατάσταση των υφιστάμενων, έστω και σε μικρότερους αριθμούς, με άρματα μάχης νέας κατασκευής της πιο πρόσφατης έκδοσης Leopard 2A8 με σύστημα ενεργητικής προστασίας είναι πολύ πέραν των οικονομικών δυνατοτήτων της χώρας.
Κατά συνέπεια, ως η πιο νουνεχής και ρεαλιστική προσέγγιση κρίνεται η σε πρώτη φάση αποκατάσταση, στον υψηλότερο δυνατό βαθμό, της λειτουργικότητας των αρμάτων, συμπεριλαμβανομένης πρωτίστως της επίλυσης των ζητημάτων απαρχαίωσης, και στη συνέχεια ανάλογα των πιστώσεων που θα διατεθούν η προτεραιοποίηση των εκσυγχρονισμών/αναβαθμίσεων και του εύρους τους.
Leopard 2HEL
Ειδικότερα, για τα Leopard 2HEL, όπως έχει τυποποιηθεί η ελληνική παραλλαγή της έκδοσης -Α6 που είναι η παλαιότερη που υποστηρίζεται από τη LEOBEN, της λέσχης που έχουν συστήσει οι 22 χώρες-χρήστες των αρμάτων Leopard 2, της χώρας μας συμπεριλαμβανομένης, ο συγχρονισμός με τις εξελίξεις στο πλαίσιο της μπορεί να θεωρηθεί μονόδρομος. Η μεταξύ των μελών της LEOBEN δυνατότητα συντονισμού της υποστήριξης-συντήρησης, η ενοποίηση των απαιτήσεων τους σε ανταλλακτικά, με τις οικονομίες κλίμακας και ασφάλειας εφοδιασμού που συνεπάγονται, και η συμμετοχή στη διαμόρφωση και τη διαχείριση των αναβαθμίσεων του άρματος και των συστημάτων του αποτελούν παραμέτρους που δεν μπορούν να αγνοηθούν. Στο πλαίσιο αυτό η προτιμητέα και προσιτού κόστους επιλογή είναι ο εκσυγχρονισμός των -2HEL στην έκδοση Leopard 2A7 ή -2A7V που θα διασφαλίσει την υποστήριξη από τη LEOBEN σε βάθος χρόνου.
Σε ό,τι αφορά τα Leopard 2A4, η αναβάθμισή τους είναι αναγκαία, αλλά το εύρος της εξαρτάται αποκλειστικά από τις πιστώσεις που θα διατεθούν. Για να γίνει αντιληπτό το οικονομικό μέγεθος του εγχειρήματος, το Κόστος Κύκλου Ζωής (ΚΚΖ) 183 Leopard 2A4 με ένα πολύ στοχευμένο εκσυγχρονισμό εκτιμάται για διάστημα 20 ετών σε περίπου 2,5 δισ. ευρώ (συμπεριλαμβανομένων ΦΠΑ και κρατήσεων, αρχικής και εν-συνεχεία υποστήριξης για την 20ετία, πυρομαχικών, εκπαίδευσης, υποδομών, κ.λπ.) εκ των οποίων περί το 1,5 δισ. ευρώ αντιπροσωπεύει το κόστος της αναβάθμισης του συστήματος.
Εφόσον δεν διατίθενται τέτοιου ύψους πιστώσεις κατ’ ελάχιστον θα πρέπει να αντιμετωπισθούν τα ζητήματα απαρχαίωσης ώστε σε επίπεδο υποσυστημάτων το άρμα να είναι υποστηρίξιμο σε βάθος χρόνου. Παρά την ηλικία τους, τα εξοπλισμένα με πυροβόλο διαμετρήματος 105 χλστ. Leopard 1A5 με χρήση πυρομαχικών 4ης γενεάς επιτυγχάνουν φονικότητα (διατρητική ικανότητα) που προσεγγίζει αυτή των πυροβόλων των 120 χλστ. Ομως και σε αυτή την περίπτωση το εύρος της αναβάθμισης εξαρτάται άμεσα από τις πιστώσεις που θα διατεθούν, αλλά κατ’ ελάχιστον επιβάλλεται να αντικατασταθούν οι κάμερες θερμικής απεικόνισης WBG-X.
Ανάγκη ολιστικής θεώρησης
Το πότε θα διατεθούν επαρκείς πιστώσεις για την αναβάθμιση του αρματικού δυναμικού και την προμήθεια νέων ή μεταχειρισμένων ερπυστριοφόρων ΤΟΜΑ δεν μπορεί να προβλεφθεί με ακρίβεια, αλλά πάντως πιθανά μετά το 2030, και με την προϋπόθεση ότι θα το επιτρέπουν οι αντοχές της εθνικής οικονομίας. Προφανώς ο επιχειρησιακός φορέας θα καθορίσει τις επιχειρησιακές και τεχνικές απαιτήσεις, όμως στην αξιολόγηση των επιλογών από την τότε πολιτική ηγεσία θα πρέπει να συνυπολογιστεί η βιομηχανική παράμετρος.
Οι προαναφερθείσες συμφωνίες που ουδεμία σύνδεση έχουν με την τοποθέτηση παραγγελιών από τον ΕΣ, αποδεικνύουν ότι η εγχώρια βιομηχανική βάση έχει πλέον αποκτήσει παραγωγικές δυνατότητες που καθιστούν δυνατή τη διεκδίκηση έργου στη βάση αποκλειστικά και μόνο των δυνατοτήτων αυτών, της επίτευξης υψηλής ποιότητας κατασκευής σε ανταγωνιστικές τιμές και εντός των προβλεπόμενων χρονοδιαγραμμάτων. Πλέον έχει αρχίσει να αποκτά υπόσταση ο πυρήνας ενός ελληνικού οικοσυστήματος παραγωγής τεθωρακισμένων οχημάτων που εμπλουτιζόμενο με άλλες ελληνικές εταιρίες θα μπορεί με αξιώσεις να διεκδικήσει πρωτεύοντα ρόλο όχι μόνο στα εθνικά αλλά και τα διμερή/πολυμερή ευρωπαϊκά προγράμματα. Για αυτόν τον λόγο οι μελλοντικοί σχεδιασμοί και αποφάσεις θα πρέπει να συνυπολογίσουν και τη βιομηχανική παράμετρο.
Η αδιέξοδη μέχρι σήμερα αναζήτηση νέου ΤΟΜΑ
Ο Ελληνικός Στρατός ενέταξε σε υπηρεσία τα πρώτα ερπυστριοφόρα ΤΟΜΑ το 1974. Επρόκειτο για τα γαλλικής προέλευσης AMX-10P, που αποκτήθηκαν μαζί με τα επίσης γαλλικής προέλευσης άρματα μάχης AMX-30 και τα οποία παρέμειναν σε υπηρεσία μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990. Η απόσυρσή τους φέρεται ότι οφείλεται στη μειωμένη αξιοπιστία και στο υψηλό λειτουργικό κόστος.
Το επόμενο ορόσημο στην ιστορία των ΤΟΜΑ στην Ελλάδα ήταν το 1993, όταν στο πλαίσιο της CFE (Conventional Forces in Europe), της συνθήκης για τον περιορισμό των συμβατικών όπλων στην Ευρώπη, παραχωρήθηκαν από τα αποθέματα του στρατού της πρώην Ανατολικής Γερμανίας 501 ερπυστριοφόρα ΤΟΜΑ BMP-1A1 OST παραγωγής 1966-1796 και 1979-1983, τα οποία πριν από την παράδοσή τους υπέστησαν εργασίες αναβάθμισης στη Γερμανία με συνολικό κόστος για το Ελληνικό Δημόσιο 25,05 εκατ. δολάρια. Παραμένουν σε υπηρεσία μέχρι σήμερα (ο υπουργός Εθνικής Αμυνας σε ομιλία του στη Βουλή στις 8 Ιουνίου 2022 είχε προσδιορίσει τον αριθμό των ενεργών σε 185 οχήματα).
Από την ένταξή τους σε ελληνική υπηρεσία μέχρι και σήμερα ουδέποτε έχουν υποβληθεί σε κάποιο πρόγραμμα εκσυγχρονισμού, με αποτέλεσμα να έχει επέλθει η επιχειρησιακή τους απαξίωση. Από το 1993 και μετά έγιναν πολλές απόπειρες προμήθειας νέας κατασκευής ή μεταχειρισμένων ερπυστριοφόρων ΤΟΜΑ, όπως το γερμανικής προέλευσης Marder 1A3 και το αμερικανικής προέλευσης M2 Bradley ή το σουηδικής CV-90, αλλά ουδεμία ευοδώθηκε.
Επίσης άκαρπη είχε αποβεί και η περί τα τέλη της δεκαετίας του 1990 προσπάθεια εγχώριας ανάπτυξης ΤΟΜΑ με την ονομασία ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ από την τότε υπό κρατικό έλεγχο Ελληνική Βιομηχανία Οχημάτων (ΕΛΒΟ). Είχε προηγηθεί το 1988 η απόπειρα ανάπτυξης του ΤΟΜΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ, στο πλαίσιο της σύμβασης συμπαραγωγής 344 ΤΟΜΠ (Τεθωρακισμένο Οχημα Μεταφοράς Προσωπικού) ΛΕΩΝΙΔΑΣ από τη κρατική ΕΛΒΟ μαζί με τη SDP (Steyr-Daimler-Puch), στην οποία περιλαμβανόταν ως δέσμευση της δεύτερης η από κοινού ανάπτυξη του με την ΕΛΒΟ.
Ελληνικος Στρατος
Σήμερα ο ΕΣ, πλην των απαξιωμένων BMP-1A1 OST, επιχειρεί 40 ερπυστριοφόρα ΤΟΜΑ Marder 1A3 που αποκτήθηκαν το 2022 από τα αποθέματα του Στρατού της Γερμανίας, άνευ κόστους για το Ελληνικό Δημόσιο, μέσω της διαδικασίας κυκλικής ανταλλαγής με BMP-1A1 OST, τα οποία στη συνέχεια η Γερμανία προώθησε στην Ουκρανία. Εξοπλίζουν ένα μόνο μηχανοκίνητο τάγμα πεζικού (την οργανική μονάδα της XXV ΤΘΤ), ενώ περί τα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 2000 η απαίτηση ανερχόταν σε 410 ΤΟΜΑ για να εξοπλιστούν 10 μηχανοκίνητα τάγματα πεζικού.
Ας σημειωθεί εδώ ότι τον Οκτώβριο του 2006 η γερμανική κυβέρνηση είχε αποστείλει προσφορά για πώληση από τα αποθέματα του Στρατού της Γερμανίας 415 μεταχειρισμένων Marder 1A3, 30 επιπλέον Marder 1A3 για ανταλλακτικά, την εργοστασιακή αξιοποίηση των οχημάτων στην Ελλάδα και Γερμανία, την παροχή βιβλιογραφίας, ανταλλακτικών, εργαλείων και εξοπλισμού συντήρησης, εκπαιδευτικών υλικών και μέσων, πυρομαχικών επιχειρήσεων και ασκήσεων, 20 αρμάτων περισυλλογής Leopard 1 Standard από τα αποθέματα του Γερμανικού Στρατού), 24 αρμάτων μάχης Leopard 2A4 και 37 τεθωρακισμένων οχημάτων-σταθμών διοίκησης M577A2 (επίσης από τα αποθέματα), τροχοφόρων οχημάτων μεταφοράς καυσίμων και πυρομαχικών (που θα κατασκευαζόταν στην Ελλάδα), ασύρματων (επίσης ελληνικής κατασκευής), και άλλων υλικών και μέσων με το συνολικό κόστος συμπεριλαμβανομένων των υποδομών να ανέρχεται σε 270 εκατ. ευρώ.
Ομως το πρόγραμμα δεν υλοποιήθηκε, καθώς το 2008 η τότε κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας με πρωθυπουργό τον Κώστα Καραμανλή επέλεξε να στραφεί στην προμήθεια 420 ερπυστριοφόρων ΤΟΜΑ BMP-3 από τη Ρωσική Ομοσπονδία, που όμως επίσης δεν τελεσφόρησε. H πιο πρόσφατη προσπάθεια προμήθειας νέας κατασκευής ΤΟΜΑ έλαβε χώρα το 2022 όταν προωθήθηκε προς υλοποίηση η προμήθεια 205 ΤΟΜΑ Lynx KF41, κατασκευής του γερμανικού ομίλου Rheinmetall αντί κόστους 2,2 δισ. ευρώ, συμπεριλαμβανομένων πυρομαχικών, αρχικής υποστήριξης διαρκείας ενός έτους και εν συνεχεία υποστήριξης (Ε-Σ-Υ) για διάστημα τεσσάρων ετών. Στο πλαίσιο υλοποίησης του προγράμματος περιλαμβανόταν και η παραχώρηση επιπλέον 100 ΤΟΜΑ Marder 1A3. Ούτε όμως αυτό το πρόγραμμα τελεσφόρησε και την παρούσα περίοδο μετά το φιάσκο του προγράμματος μετατροπής των ΤΟΜΠ M113 σε υβριδικό ΤΟΜΑ, ο ΕΣ συνεχίζει την αναζήτηση λύσης σε ένα πιεστικό πρόβλημα που πλέον έχει ηλικία 25 ετών.