Η αυλαία της πρώτης φάσης της συνταγματικής αναθεώρησης έπεσε με έναν τρόπο που δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί θεσμικά επιτυχής. Καμία από τις προτεινόμενες διατάξεις δεν συγκέντρωσε τις 180 ψήφους.
- Γράφει ο Ανδρέας Καψαμπέλης
Η διαδικασία ολοκληρώθηκε χωρίς την παραμικρή ουσιαστική σύγκλιση κυβέρνησης και αντιπολίτευσης, επιβεβαιώνοντας ένα βαθύ πολιτικό ρήγμα γύρω από μια διαδικασία που, από τη φύση της, απαιτεί συνεννόηση και υπέρβαση της κομματικής αριθμητικής, όπως συνέβαινε κατά το παρελθόν ακόμη και σε συνθήκες έντονων πολιτικών αντιπαλοτήτων.
Από τις υπό αναθεώρηση ρυθμίσεις, στο επίκεντρο βρίσκεται περισσότερο το άρθρο 86. Η διάταξη για την ποινική ευθύνη των υπουργών πέρασε στην επόμενη Βουλή χωρίς να έχει εξασφαλίσει και αυτή την αυξημένη πλειοψηφία των 180. Αυτό σημαίνει ότι η αναθεωρητική Βουλή δεν θα μπορεί να την αλλάξει με μια απλή κυβερνητική πλειοψηφία. Θα απαιτηθούν πλέον 180 ψήφοι. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η πολιτική παγίδα. Μια επόμενη κυβέρνηση μπορεί να διαθέτει 151, 160 ή ακόμη και 175 βουλευτές και, παρ’ όλα αυτά, να μην μπορεί να αλλάξει το άρθρο 86 χωρίς τη συναίνεση μέρους της αντιπολίτευσης. Και, αντιστρόφως, μια μεγάλη αντιπολιτευτική δύναμη με περισσότερους από 120 βουλευτές μπορεί, αν κινηθεί συμπαγώς, να στερήσει τις απαιτούμενες 180 ψήφους και να ματαιώσει την αναθεώρηση.
Αν, λοιπόν, ο Κυριάκος Μητσοτάκης και η Ν.Δ., υπό την ηγεσία του, βρεθούν στην επόμενη Βουλή στα έδρανα της αντιπολίτευσης με ισχυρή κοινοβουλευτική παρουσία, θα έχουν τη δυνατότητα -όπως θα είχε κάθε κόμμα αντίστοιχης δύναμης- να επηρεάσουν καθοριστικά ή ακόμη και να εμποδίσουν την τελική αλλαγή του άρθρου 86. Δεν πρόκειται για θεσμικό «βέτο» του εκάστοτε αρχηγού της αντιπολίτευσης. Πρόκειται, όμως, για ένα αριθμητικό βέτο που δημιουργεί ο πήχης των 180. Και εάν αυτοί οι 180 δεν βρεθούν, η αναθεώρηση της επίμαχης διάταξης δεν πρόκειται να ολοκληρωθεί.
Πώς φτάσαμε ως εδώ; Το ακόμη μεγαλύτερο πολιτικό ζήτημα, όμως, δεν βρίσκεται μόνο στην αριθμητική. Βρίσκεται στο κλίμα μέσα στο οποίο διεξήχθη η κορυφαία αυτή θεσμική διαδικασία.
Η συνταγματική αναθεώρηση θα μπορούσε να αποτελέσει πεδίο συνεννόησης των πολιτικών δυνάμεων σε ζητήματα που υπερβαίνουν τον εκλογικό κύκλο μιας κυβέρνησης. Αντί γι’ αυτό, εξελίχθηκε σε ακόμη ένα μέτωπο ολοκληρωτικής πολιτικής σύγκρουσης.
Ο ίδιος ο Κυριάκος Μητσοτάκης επέλεξε στη Βουλή να καταγγείλει την αντιπολίτευση για «τυφλό όχι», «μηδενισμό» και «αδιέξοδη τακτική», υποστηρίζοντας ότι τα κόμματα στάθηκαν απέναντι σε κάθε κυβερνητική πρόταση. Η αντιπολίτευση, από την πλευρά της, έχει ουσιαστικά αντιστρέψει την κατηγορία: θεωρεί ότι οι προϋποθέσεις εμπιστοσύνης και συνεννόησης είχαν ήδη διαρραγεί και ότι η κυβέρνηση επιχείρησε να οδηγήσει την αναθεώρηση με όρους πολιτικής επιβολής αντί για πραγματική συναίνεση. Το αποτέλεσμα είναι αδιάψευστο.
Για πρώτη φορά στη συγκεκριμένη διαδικασία δεν υπήρξε ούτε μία προτεινόμενη διάταξη που να κατορθώσει να συγκεντρώσει 180 ψήφους, ενώ τα αποτελέσματα κινήθηκαν ουσιαστικά στα όρια της κυβερνητικής πλειοψηφίας. Ενα πολιτικό κλίμα ακραίας καχυποψίας και μετωπικής αντιπαράθεσης είχε πλέον καταπιεί ακόμη και τη συνταγματική αναθεώρηση. Και αυτό είναι ίσως το βαρύτερο πολιτικό αποτύπωμα της περιόδου Μητσοτάκη: η αντιπαράθεση κυβέρνησης και αντιπολίτευσης έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο, ώστε ακόμη και σε μια διαδικασία που ιστορικά απαιτεί γέφυρες, συναινέσεις και αμοιβαίους συμβιβασμούς, οι γέφυρες αυτές δεν χτίστηκαν ποτέ.
Αν και προσχηματικά η κυβέρνηση κατηγορεί την αντιπολίτευση, η ευθύνη ανήκει πρωτίστως στον ίδιο τον πρωθυπουργό και στον τρόπο με τον οποίο άσκησε και συνεχίζει να ασκεί την εξουσία και διαχειρίστηκε τις θεσμικές συγκρούσεις των τελευταίων ετών, καθιστώντας σκόπιμα απαγορευτική και την παραμικρή σύγκλιση. Ετσι, η αναθεώρηση που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως πεδίο εθνικής θεσμικής συνεννόησης κατέληξε να πιστοποιήσει το ακριβώς αντίθετο – το βάθος του πολιτικού διχασμού.
Η αγωνία Μητσοτάκη για την «επόμενη ημέρα»
Το άρθρο 86 αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό. Για χρόνια το πολιτικό σύστημα διαβεβαίωνε ότι το ειδικό καθεστώς ποινικής ευθύνης των υπουργών πρέπει να αλλάξει, ώστε να μην καλλιεργείται στην κοινωνία η εντύπωση μιας προνομιακής μεταχείρισης των πολιτικών προσώπων. Τώρα, όμως, η δυνατότητα αυτής της αλλαγής περνά από έναν πήχη 180 ψήφων. Δηλαδή, από την ίδια πολιτική συναίνεση που η σημερινή Βουλή απέτυχε παταγωδώς να επιτύχει. Η αντίφαση είναι προφανής.
Ενα άρθρο που βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης για την πολιτική λογοδοσία και την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς κινδυνεύει να παραμείνει ως έχει, όχι επειδή δεν υπάρχει ανάγκη συζήτησης για την αλλαγή του, αλλά επειδή το πολιτικό σύστημα δεν κατάφερε να συμφωνήσει ούτε στους στοιχειώδεις όρους της αναθεωρητικής διαδικασίας.
Και αύριο; Στην επόμενη Βουλή θα παιχτεί το πραγματικό παιχνίδι. Εκεί θα φανεί ποια κυβέρνηση θα υπάρχει, πόσες έδρες θα διαθέτει η Ν.Δ., ποια θα είναι η δύναμη των υπόλοιπων κομμάτων και, κυρίως, αν θα μπορούν να συγκεντρωθούν οι 180 ψήφοι.
Αν ο κ. Μητσοτάκης βρίσκεται στην αντιπολίτευση με επαρκή κοινοβουλευτική δύναμη, η στάση του κόμματός του μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική για την τύχη του άρθρου 86. Και τότε το πολιτικό παράδοξο θα είναι πλήρες: η σημερινή αδυναμία συνεννόησης μπορεί αύριο να δώσει σε εκείνους που θα βρίσκονται απέναντι από την κυβέρνηση τη δύναμη να φρενάρουν μια αλλαγή την οποία η κοινωνία συζητά εδώ και χρόνια, προκειμένου να συνεχιστεί η ατιμωρησία. Αποτελεί δε κοινό μυστικό ότι η μεγαλύτερη αγωνία του κ. Μητσοτάκη αφορά την «επόμενη ημέρα» και πώς θα αποφύγει πιθανές ποινικές περιπέτειες. Το να μην αλλάξει τελικά το άρθρο 86 -και πολύ περισσότερο να μην καταργηθεί- είναι μία από τις βολικές γι’ αυτόν λύσεις. Αλλωστε, στα αυτιά του παραμένει ακόμη ισχυρός ο απόηχος της πρότασης του Ευάγγελου Βενιζέλου «να αλλάξει ριζικά αυτή η διάταξη, γιατί πρέπει να ελεγχθούν στην επόμενη βουλευτική περίοδο πολύ συγκεκριμένες ευθύνες της παρούσας κυβέρνησης». Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να υλοποιηθεί με τον σχηματισμό κυβέρνησης ειδικού σκοπού, η οποία, στην επόμενη Βουλή, με 151 βουλευτές θα ολοκλήρωνε τη συνταγματική αναθεώρηση. Ο κ. Βενιζέλος έχει ρίξει, μάλιστα, και μια δεύτερη «βόμβα», κάνοντας ευθέως λόγο για αναδρομικότητα, καθώς, εάν το άρθρο 86 αναθεωρούνταν κατά τρόπο ώστε να μη χρειάζεται η μεσολάβηση της Βουλής για την άσκηση της δίωξης, αυτομάτως και τα περί παραγραφής καθίστανται πλέον αμιγώς δικονομικά και έτσι ανοίγει ο δρόμος για να ελεγχθούν αναδρομικά και όλες οι εκκρεμείς υποθέσεις της σημερινής κυβέρνησης.
Η ψηφοφορία της Τετάρτης, συνεπώς, δεν έκλεισε το θέμα. Το μετέφερε στην επόμενη Βουλή, το έκανε δυσκολότερο και το φόρτωσε με όλο το βάρος μιας πολιτικής περιόδου κατά την οποία η συναίνεση έγινε η εξαίρεση και η σύγκρουση ο κανόνας.