Στην καρδιά της Ηπείρου, σε ένα μικρό ορεινό χωριό των Ιωαννίνων, επιβιώνει ένα από τα πιο συγκινητικά και βαθιά συμβολικά πασχαλινά έθιμα της ελληνικής παράδοσης: το Μοιρολόι της Παναγίας στην Κοπάνη Δωδώνης. Πρόκειται για μια τελετουργία που συνδέει το θρησκευτικό βίωμα με τη λαϊκή παράδοση, την κοινότητα με τη μνήμη, και το παρελθόν με το παρόν.
Σύμφωνα με στοιχεία του Εθνικού Ευρετηρίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας (UNESCO), το Μοιρολόι της Παναγίας αποτελεί ένα παραδοσιακό έθιμο της Μεγάλης Παρασκευής, κατά το οποίο οι κάτοικοι της Κοπάνης περιδιαβαίνουν το χωριό τραγουδώντας πασχαλινά κάλαντα που αφηγούνται τον θρήνο της Παναγίας για τη Σταύρωση του Χριστού.
Πρόκειται για ένα έθιμο με βαθιές ρίζες στον χρόνο, του οποίου η ακριβής απαρχή δεν μπορεί να προσδιοριστεί, καθώς μεταδίδεται προφορικά από γενιά σε γενιά.
Η τελετουργία: Πώς εξελίσσεται το έθιμο
Από νωρίς το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής, οι κάτοικοι συγκεντρώνονται, ντυμένοι με παραδοσιακές φορεσιές, και χωρίζονται σε τρεις ομάδες – όσοι και οι μαχαλάδες του χωριού.
Κάθε ομάδα περιλαμβάνει άνδρες, γυναίκες και παιδιά, έχει έναν αρχηγό, ακολουθεί συγκεκριμένη διαδρομή σε όλα τα σπίτια. Κανένα σπίτι δεν εξαιρείται – ακόμη και σε περιπτώσεις πένθους ή ασθένειας, οι καλανδιστές στέκονται στο κατώφλι και ζητούν άδεια να τραγουδήσουν.
Κεντρικό στοιχείο του εθίμου είναι η λαζαρίνα: μια ξύλινη κατασκευή με κουδούνια, που συνοδεύει ρυθμικά το τραγούδι και ειδοποιεί το χωριό για την προσέγγιση της ομάδας.
Ο ήχος της:
- λειτουργεί ως ρυθμικό υπόβαθρο
- έχει αποτρεπτικό, συμβολικό χαρακτήρα (διώχνει το «κακό»)
- «ξυπνά» τη φύση και το χωριό
Τα κάλαντα και το περιεχόμενο
Το ίδιο το μοιρολόι είναι μια εκτενής αφηγηματική σύνθεση που περιγράφει τον πόνο της Παναγίας και την πορεία του Χριστού προς τη Σταύρωση. Ο ρυθμός είναι αργός, πένθιμος και επαναλαμβανόμενος, ενισχύοντας τη συναισθηματική φόρτιση της τελετουργίας.
Σε κάθε σπίτι, οι οικοδεσπότες προσφέρουν αυγά (κυρίως άβαφα), κουλούρια και γλυκίσματα, καρύδια και λουκούμια, ποτά (λικέρ για τις γυναίκες, τσίπουρο για τους άνδρες). Τα κεράσματα λειτουργούν ως αντίδωρο και ενισχύουν τον κοινωνικό δεσμό μεταξύ των κατοίκων.
Στη σύγχρονη μορφή του εθίμου έχει προστεθεί και η χρηματική ενίσχυση για τη διατήρησή του.
Η κορύφωση στην εκκλησία
Μετά την ολοκλήρωση της περιήγησης, όλες οι ομάδες συγκεντρώνονται στον προαύλιο χώρο της εκκλησίας. Εκεί τραγουδούν όλοι μαζί το Μοιρολόι, συμμετέχουν στην Αποκαθήλωση και στολίζουν τον Επιτάφιο με λουλούδια. Η τελετουργία κορυφώνεται με έντονο συλλογικό και θρησκευτικό χαρακτήρα.
Η λήξη του εθίμου σηματοδοτείται από το μοίρασμα του σταυροκάρβελου – ενός ψωμιού σε σχήμα σταυρού, φτιαγμένου χωρίς ζάχαρη, σε ένδειξη πένθους.
Το ψωμί αυτό συμβολίζει τη Σταύρωση, λειτουργεί ως ευλογία για την κοινότητα και συνδέεται με τη συλλογική μνήμη και επιβίωση.
Ιστορική πορεία και αναβίωση
Το έθιμο διακόπηκε γύρω στο 1940 λόγω πολέμου και δυσκολιών και αναβίωσε το 2006 με πρωτοβουλία της κοινότητας και των ηλικιωμένων κατοίκων. Η αναβίωση βασίστηκε σε προφορικές μαρτυρίες και συλλογική μνήμη, χωρίς βιβλιογραφική τεκμηρίωση.
Αναμφίβολα, το Μοιρολόι της Παναγίας δεν παραμένει στατικό. Αντιθέτως προσαρμόζεται στις σύγχρονες συνθήκες (π.χ. πανδημία), ενσωματώνει νέες πρακτικές και επανεξετάζει ακόμη και το περιεχόμενο των στίχων του.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συζήτηση για την αφαίρεση στίχων με αρνητικούς χαρακτηρισμούς, δείχνοντας ότι το έθιμο εξελίσσεται με σεβασμό στις σύγχρονες αξίες.
