Η ιερή πόλη σε κάθε βήμα θυμίζει ακόμη και σήμερα τη θυσία της εξόδου. Τα ηρωικά γεγονότα που αναβιώνουν κάθε χρόνο την Κυριακή των Βαΐων
{Από το περιοδικό «δ» που κυκλοφορεί με την «κυριακάτικη δημοκρατία»}
10 Απριλίου 1826, Κυριακή των Βαΐων.
Καθώς πέφτει το βράδυ, 9.000 άνθρωποι, πολεμιστές με τα γιαταγάνια τους γυμνά, γυναίκες ντυμένες με ρούχα αντρικά, παιδιά που κρατούν σφιχτά το χέρι της μάνας τους, εγκαταλείπουν την Ιερή Πόλη τους και ετοιμάζονται να βαδίσουν προς τις γραμμές των πολιορκητών τους. Ωσπου να ξημερώσει, όλοι μαζί, έτσι συλλογικά όπως επιχείρησαν την Εξοδο, καθώς και το ίδιο το Μεσολόγγι είχαν μετατραπεί στην απόλυτη ενσάρκωση του συνθήματος των επαναστατημένων Ελλήνων: ελευθερία ή θάνατος.
Τα γεγονότα της Εξόδου αναβιώνουν σήμερα, όπως κάθε Κυριακή των Βαΐων, με τις επετειακές εκδηλώσεις που διοργανώνονται αδιάλειπτα από το 1859 και αποτελούν το κορυφαίο πολιτιστικό γεγονός του Μεσολογγίου, συγκεντρώνοντας επισκέπτες-προσκυνητές τόσο από την Ελλάδα όσο και από το εξωτερικό. Η επίσκεψη στην Ιερά Πόλη, εξάλλου, είναι μια εμπειρία που δεν ξεχνιέται εύκολα. Καθώς στρίβεις από την εθνική οδό και ακολουθείς τον δρόμο που οδηγεί στη μεγάλη πύλη στα τείχη, αρχίζεις ήδη να αισθάνεσαι την ιδιαίτερη αύρα που αποδίδει στην πόλη έως σήμερα η υπέρτατη θυσία των υπερασπιστών της.
Δεύτερη πολιορκία
Η δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου ξεκίνησε στις 15 Απριλίου 1825, όταν ο Κιουταχής έφτασε μπροστά από τα τείχη της πόλης, επικεφαλής στρατού 20.000 αντρών. Είχε έτσι ο Τούρκος στρατηγός ακόμη μία ευκαιρία για να επανορθώσει την αποτυχία του κατά την πρώτη πολιορκία, στα τέλη του 1822. Οι συνθήκες τώρα τον ευνοούσαν. Από τις αρχές του 1825 ο Ιμπραήμ είχε αποβιβαστεί στην Πελοπόννησο, όπου οι Ελληνες, οι οποίοι σπαταλούσαν τις δυνάμεις τους στις εμφύλιες διαμάχες, έμοιαζαν ανήμποροι να τον σταματήσουν. Απερίσπαστος λοιπόν ο Κιουταχής, μπορούσε να αφοσιωθεί στην κατάκτηση της πόλης.
Οι εξελίξεις όμως τον διέψευσαν, καθώς απέτυχαν όλες οι προσπάθειές του, όποια μέσα και να χρησιμοποίησε. Στις προτάσεις του για παράδοση οι Μεσολογγίτες τού απάντησαν «τα κλειδιά της πόλης είναι κρεμασμένα στις μπούκες των κανονιών μας» και του έστειλαν μπουκάλες με ρούμι, για να δροσίσει τους στρατιώτες του. Ολες οι έφοδοι που επιχείρησε συντρίφτηκαν από την πείσμονα αντίσταση των υπερασπιστών του Μεσολογγίου, που δεν ξεπερνούσαν τους 5.000 και δεν δίσταζαν, με τις μελετημένες εξόδους τους, να σπέρνουν τον πανικό στους επιτιθεμένους. Οταν δοκίμασε να καταβάλει την άμυνα σκάβοντας και ανατινάζοντας υπονόμους κάτω από τις θέσεις τους, οι Ελληνες τον πλήρωσαν με το ίδιο ακριβώς νόμισμα. Και όταν ανέγειρε έναν χωμάτινο λόφο στο ύψος των τειχών, η φρουρά της πόλης έφτιαξε νέα οχυρωματικά έργα, πίσω από τα υφιστάμενα τείχη. Αλλωστε, όσο ο Μιαούλης μπορούσε να εφοδιάζει το Μεσολόγγι, με τον στόλο του, με τρόφιμα και κάποιες ενισχύσεις, οι Τούρκοι δεν είχαν καμία τύχη. Ετσι, έως τον Δεκέμβριο η πολιορκία είχε πλέον αποτύχει.
Πίσω από τα τείχη της πόλης και έως τη λιμνοθάλασσα το σημερινό Μεσολόγγι καταλαμβάνει την ίδια έκταση με την πόλη του Αγώνα. Η λεωφόρος Ελεύθερων Πολιορκημένων, η οποία εισέρχεται από την πύλη, μετατρέπεται γρήγορα σε έναν δρόμο ήπιας κυκλοφορίας, που καταλήγει στην κεντρική πλατεία Μάρκου Μπότσαρη. Και εάν περιπλανηθείς στους πεζοδρομημένους δρόμους πίσω από την πλατεία, διαπιστώνεις πώς διαπλέκεται η ιστορία της πόλης με τους διαφορετικούς ρυθμούς της σύγχρονης ζωής της.
Περιτριγυρίζοντας ως τον Αγιο Σπυρίδωνα και ακολουθώντας από εκεί την οδό Τρικούπη, μπορείς να θαυμάσεις τα όμορφα και ιστορικά νεοκλασικά κτίρια του παλιού δημαρχείου στην πλατεία Μπότσαρη, που στεγάζει τώρα το Μουσείο Ιστορίας και Τέχνης, το πατρογονικό του Κωστή Παλαμά, το αρχοντικό του Τρικούπη.
Τα αρχοντικά
Αλλά και την Πινακοθήκη του Χρήστου και της Σοφίας Μοσχανδρέου, το -εντελώς παραμελημένο- αρχοντικό του Βάλβη και το χαρακτηριστικότερο ίσως δείγμα συνάντησης της ιστορίας του τόπου με τον σύγχρονο πολιτισμό: το αρχοντικό του αρχηγού της φρουράς της πόλης Αθ. Ραζή-Κότσικα, που ανακαινίστηκε για να φιλοξενήσει τη Διέξοδο, κέντρο πολιτισμού όλης της περιοχής. Ανάμεσά τους, γύρω από την πλατεία, συναντάς και νεοκλασικά, όπου λειτουργούν καφέ και μεζεδοπωλεία, στολισμένα με παλιές, ασπρόμαυρες φωτογραφίες της πόλης. Την περιπλάνησή σου μπορείς να την κάνεις άνετα και με ποδήλατο, καθώς η μορφολογία του εδάφους ενδείκνυται και περίπου ένας στους τέσσερις κατοίκους κυκλοφορεί καθημερινά με αυτό το μέσο.
Για να ξαναγυρίσουμε, όμως, στα γεγονότα της πολιορκίας, στις 26 Δεκεμβρίου 1825 κατέφτασε ο Ιμπραήμ, προς ενίσχυση του Κιουταχή, με 10.000 Αιγυπτίους. «Μα καλά», του είπε όταν είδε τα τείχη της πόλης, «αυτόν τον φράχτη δεν μπόρεσες να καταλάβεις; Ο στρατός μου μπορεί να τον κατακτήσει σε 15 μέρες». Μπροστά στην αλαζονεία του, και μάλλον με κάποια χαιρεκακία, ο Κιουταχής τού παρέδωσε την αρχιστρατηγία. Οι προσπάθειες όμως του Ιμπραήμ απέτυχαν επίσης.
Ωσπου στα μέσα Φεβρουαρίου του 1826 οι δύο στρατηγοί αποφάσισαν να ενώσουν τις δυνάμεις τους και να εντείνουν την πολιορκία από τη θάλασσα. Ετσι, από τη στιγμή που ο Μιαούλης, με τα πενιχρά μέσα που του είχε διαθέσει η κυβέρνηση, δεν μπόρεσε να διασπάσει τον κλοιό των πολιορκητών, το Μεσολόγγι έμοιαζε καταδικασμένο. Η τελευταία ηρωική νίκη των Ελλήνων σημειώθηκε στο νησάκι της λιμνοθάλασσας, την Κλείσοβα, στις 25 Μαρτίου 1826, όταν οι 130 υπερασπιστές του μπόρεσαν να αποκρούσουν τις διαδοχικές επιθέσεις των Τούρκων και των Αιγυπτίων, μια συνολική δύναμη 5.000 αντρών.
Κατεβαίνοντας στο λιμάνι της σύγχρονης πόλης, συναντάς τον δρόμο που οδηγεί στον παραδοσιακό οικισμό της Τουρλίδας. Αριστερά του δρόμου διακρίνεται το νησάκι Κλείσοβα, με το εκκλησάκι της Αγίας Τριάδας και το μνημείο της μάχης. Η Κλείσοβα είναι επισκέψιμη μόνο με γαΐτα, όπως και οι υπόλοιπες νησίδες της περιοχής. Ανάμεσά τους είναι και το Βασιλάδι, όπου υπάρχει ο παραδοσιακός πετρόχτιστος φάρος του Μεσολογγίου. Η διαδρομή ουσιαστικά διασχίζει το μοναδικό τοπίο της λιμνοθάλασσας, ενός βιοτόπου που προστατεύεται από τη συνθήκη Ramsar και συνεχίζει έως σήμερα να παρέχει τα αλιευτικά είδη του στους ψαράδες του τόπου – ανάμεσά τους και το γνωστό αβγοτάραχο.
Κλείσοβα
Το τοπίο μοιάζει ακόμη πιο όμορφο την ώρα της δύσης. Τότε, όλες οι αποχρώσεις του δειλινού διαχέονται στον ουρανό, στα νερά της λίμνης, στις παραδοσιακές πελάδες (οι καλύβες που στηρίζονται σε πασσάλους στον βυθό), στις ιδιόμορφες γαΐτες (οι βάρκες της λιμνοθάλασσας).
Παρά τη νίκη στην Κλείσοβα, η κατάσταση για τους πολιορκημένους ήταν τραγική. Ηδη από τα μέσα Μαρτίου, χωρίς τρόφιμα πλέον, είχαν αρχίσει να τρέφονται με άλογα, γάτες και σκυλιά, ποντίκια και αρμυρίκια. Τελικά, από το να παραδοθούν, επέλεξαν τον δρόμο της Εξόδου. Ετσι, στις 10 Απριλίου, Κυριακή των Βαΐων, όλα ήταν έτοιμα. Οσοι ήταν ανήμποροι να ακολουθήσουν έμειναν στην πόλη· σε πολλές περιπτώσεις ανατινάχτηκαν όταν έφτασε ο εχθρός. Οι υπόλοιποι, 9.000 ψυχές (3.000 μαχητές, άντρες, γυναίκες και παιδιά), βγήκαν το βράδυ από τα τείχη και όρμησαν στον εχθρό. Το σχέδιό τους όμως είχε προδοθεί. Και η βοήθεια που περίμεναν από τους Ελληνες έξω από τα τείχη δεν ήρθε ποτέ. Από τους 3.000 μαχητές σώθηκαν μόνο 1.300. Μαζί μ’ αυτούς καμιά δεκαριά γυναίκες και δυο τρία παιδιά.
Ο Κήπος των Ηρώων και τα τείχη
Τα μνημεία αυτών που χάθηκαν κοσμούν τον Κήπο των Ηρώων. Τα ηρώα βρίσκονται πίσω από το μέρος των τειχών, που στέκουν ακόμη και σήμερα στην είσοδο της πόλης, μεγαλοπρεπές και επιβλητικό. Το σύμπλεγμα αυτό του τείχους και του κήπου αποτελεί, θα λέγαμε, την ψυχή του Μεσολογγίου.
Η κατασκευή του τείχους, του «Φράχτη», έγινε στη σημερινή μορφή του το 1838 από τον Οθωνα. Παρότι αποτελεί μόνο το βόρειο μέρος του συνολικού τείχους της πολιορκίας, εντυπωσιάζει τον επισκέπτη που φτάνει στο Μεσολόγγι και επιλέγει να περπατήσει κατά μήκος του. Δυστυχώς, το ανατολικό τμήμα του γκρεμίστηκε για να διέλθουν από εκεί οι σιδηροδρομικές γραμμές. Και το όμορφο κτίριο του παλιού σταθμού δεν είναι ικανό να συγχωρέσει το ιστορικό αυτό ατόπημα.
Ο κήπος βρίσκεται ακριβώς πίσω από το δυτικό τμήμα των τειχών. Στην πλατεία μπροστά από την είσοδό του το εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής σηματοδοτεί τον τόπο όπου ελήφθη η απόφαση της Εξόδου. Οπως μπαίνεις, διακρίνεται στο βάθος ο Τύμβος των Πεσόντων εκείνης της νύχτας, που περιέχει τα οστά των νεκρών, δίπλα από τη στήλη με το άγαλμα του Βύρωνα και το μνήμα του Μάρκου Μπότσαρη, ηρώων που συνέδεσαν τη ζωή και το θάνατό τους με την πόλη. Διάσπαρτα, ακόμη, εκεί, ανάμεσα στους φοίνικες και στις πρασιές, βρίσκονται και τα -επίσης εξαιρετικής αισθητικής αξίας- μνημεία των φιλελλήνων, του Ελβετού φιλέλληνα Μάγερ, εκδότη της εφημερίδας «Ελληνικά Χρονικά» την εποχή της πολιορκίας, του μηχανικού Κοκκίνη, υπευθύνου για τα οχυρωματικά έργα, του Αθ. Ραζή-Κότσικα, του επισκόπου Ρωγών Ιωσήφ. Ολοι τους έπεσαν στην Εξοδο. Υπάρχουν επίσης ανδριάντες και προτομές άλλων πρωταγωνιστών της Επανάστασης, καθώς και σταυροί αγωνιστών που θάφτηκαν εκεί. Πίσω τους, πάνω στο τείχος, δεσπόζουν οι τάπιες, οι προμαχώνες όπου είναι στημένα τα κανόνια του. Μοιάζουν σαν να είναι έτοιμες, όπως και τότε, να υπερασπιστούν την Ιερή Πόλη…
Κείμενα – φωτό: Γιάννης Μαθιουδάκης
Δρ Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών
