Γιατί θα πρέπει να αρχίσουμε να σχεδιάζουμε για το μέλλον των πόλεών μας
Από τον
Παναγιώτη Μανωλάκο*
Πολλοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η επίδραση του ανθρώπου στο περιβάλλον έχει αφήσει ήδη ένα τόσο ισχυρό αποτύπωμα στο περιβάλλον, που η εποχή μας θα πρέπει να ονομάζεται ανθρωπόκαινος. Μέσα σε αυτή την εποχή ο κόσμος μεταμορφώνεται με έναν διαρκώς επιταχυνόμενο ρυθμό. Στη δεκαετία του 1800 στις πόλεις ζούσε περίπου το 3% του παγκόσμιου πληθυσμού. Στη δεκαετία του 1950 το ποσοστό έφτασε το 30%. Αυτή τη στιγμή είναι πάνω από το 50% του πληθυσμού και προβλέπεται ότι ως το 2030 πιθανώς τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού θα ζουν στις πόλεις. Ο 21ος αιώνας, ανάμεσα στα άλλα, θα είναι ο «αστικός αιώνας».
Σε απόλυτους αριθμούς αυτό σημαίνει ότι από 3,5 δισεκατομμύρια κατοίκους σήμερα οι πόλεις θα έχουν πάνω από 5 δισεκατομμύρια ως το 2030. Οι μεγαλύτερες από αυτές, με πληθυσμό πάνω από 10.000.000 στον μητροπολιτικό τους χώρο, ονομάζονται Mega Cities. Σε παγκόσμιο επίπεδο οι πόλεις αντιπροσωπεύουν το 2% της επιφάνειας της Γης, αλλά -με μια «γαργαντουική» όρεξη- χρησιμοποιούν το 75% των πόρων της. Ταυτόχρονα η κλίμακα και η ταχύτητα της αστικοποίησης σε ολόκληρο τον αναπτυσσόμενο κόσμο σήμερα είναι άνευ προηγουμένου, από το Λάγκος και την Τζακάρτα ως το Σάο Πάολο και την Μπάγκαλορ. Φτωχότερες αγροτικές οικογένειες συρρέουν στα αστικά κέντρα αναζητώντας καλύτερη τύχη και φέρνοντας τις πόλεις αντιμέτωπες με προκλήσεις πρωτόγνωρου χαρακτήρα. Οι προκλήσεις αυτές μπορούν να συνοψιστούν στις ακόλουθες τρεις βασικές διαστάσεις:
• την κοινωνική διάσταση (όπως πολιτισμική πολυμορφία και ποικιλία, εκπαίδευση, τέχνη, συνθήκες διαβίωσης, μεταφορές, ασφάλεια, υγειονομική περίθαλψη, καινοτομία),
• την οικονομική διάσταση (όπως εργασία και μαζική ανεργία, βελτίωση της υποδομής, νέες τεχνολογίες, αποκέντρωση, κατανομή του πλούτου, κεφαλαιουχικός εξοπλισμός),
• την οικολογική διάσταση (όπως ενεργειακές πηγές, αειφόρος ανάπτυξη, ρύπανση του αέρα και των υδάτων, ηχητική ρύπανση, κυκλοφοριακή συμφόρηση, παροχή νερού, αστική εξάπλωση, αστική προστασία περιβάλλοντος, δημόσιες συγκοινωνίες, διαχείριση αποβλήτων).
Οι αισιόδοξοι βλέπουν ένα νέο δίκτυο ισχυρών, σταθερών και ευημερούντων Mega Cities, όπου καθεμιά θα είναι μεγαλύτερη από πολλές μικρές χώρες και τα οφέλη της αστικής διαβίωσης, η σχετική ευκολία παροχής βασικών υπηρεσιών σε σύγκριση με τις αγροτικές ζώνες, θα βελτιώνουν το βιοτικό επίπεδο για δισεκατομμύρια. Οι απαισιόδοξοι βλέπουν το αντίθετο: ένα δυστοπικό μέλλον, όπου τεράστιος αριθμός ανθρώπων θα αγωνίζεται για τους λιγοστούς πόρους σε «απλωμένους» μητροπολιτικούς χώρους χωρίς ταυτότητα, μαστιζόμενος από ασθένειες και βία.
Οσοι αναφέρονται κυρίως στα προβλήματα αναγνωρίζουν τις διαφορές ανάμεσα στις Mega Cities του αναπτυγμένου κόσμου (π.χ. Λονδίνο, Νέα Υόρκη, όπου τονίζουν ως ένα από τα προβλήματα τα όρια της οικιστικής ανάπτυξης και τις τιμές των ακινήτων) και σε αυτές του αναπτυσσόμενου. Ως παράδειγμα σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία φέρνουν συνήθως την Τζακάρτα, η οποία με πάνω από 25.000.000 κατοίκους στην ευρύτερη μητροπολιτική περιοχή είναι η τέταρτη μεγαλύτερη αστική περιοχή στον κόσμο. Η ρύπανση της ατμόσφαιρας και η κακοδιαχείριση των σκουπιδιών δημιουργούν σοβαρά προβλήματα. Με πληθυσμό που μετακινείται τα Σαββατοκύριακα και συρρέει στις αγορές σε συνδυασμό με την έλλειψη επαρκών μεταφορικών συστημάτων, η κυκλοφοριακή συμφόρηση είναι απελπιστική. Οι κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Τζακάρτα αντικατοπτρίζουν τα εμπόδια που θα πρέπει να αντιμετωπίσουν όλες οι μεγαλουπόλεις: ο πολλαπλασιασμός των παραγκουπόλεων, τα υψηλά ποσοστά ασθενειών, η ανεξέλεγκτη βιομηχανική ανάπτυξη, η κακή ποιότητα του αέρα, η υψηλή ρύπανση και ο σχεδόν ανύπαρκτος βιολογικός καθαρισμός αποβλήτων. Σαν να μην έφταναν αυτά, η πρωτεύουσα της Ινδονησίας βυθίζεται ενώ η στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει. Η υπερθέρμανση του πλανήτη, οι έντονες πλημμύρες (συνεπεία και της περιβαλλοντικής αλλαγής που πλήττει ασύμμετρα τον αναπτυγμένο και τον αναπτυσσόμενο κόσμο), η αποδάσωση και οι δεκαετίες άντλησης υπογείων υδάτων για τους κατοίκους ευθύνονται εν μέρει. Η Τζακάρτα θα μπορούσε μια μέρα να είναι ακατοίκητη.
Ολα αυτά μπορεί να μας μοιάζουν μακρινά, σχεδόν «εξωτικά». Η αλήθεια όμως είναι ότι θα πρέπει να αρχίσουμε να σχεδιάζουμε για το μέλλον των πόλεων της χώρας και ειδικά των δύο μεγαλύτερων, της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Με δύο Mega Cities του αναπτυσσόμενου κόσμου κοντά μας (Κωνσταντινούπολη και Κάιρο), οι πόλεις μας θα πρέπει να αναπτύξουν χαρακτηριστικά και δίκτυα που αφενός θα εκμεταλλεύονται τα πλεονεκτήματά τους και θα αποκομίζουν κέρδη από αυτή τη γειτνίαση, και αφετέρου θα αποτρέπουν τη δορυφοροποίησή τους. Αυτό, σε ένα πιο πρακτικό επίπεδο, σημαίνει έμφαση (πραγματική και όχι στα λόγια) της Θεσσαλονίκης στη βαλκανική γειτονιά με αυξημένα δίκτυα συνεργασίας και τη δημιουργία πλαισίου ώστε οι πλέον δημιουργικοί νέοι των Βαλκανίων να εγκαθίστανται εκεί. Για την Αθήνα αντίστοιχα το «άνοιγμα» αφορά τη Μεσόγειο, περιλαμβάνει δράσεις όπως αυτές που αναφέραμε για τη Θεσσαλονίκη, αλλά δίνει έμφαση και στη ναυτιλία και στον τουρισμό. Φυσικά αυτή είναι μια -πολύ- γενική περιγραφή, ένα πραγματικό σχέδιο θα είναι πιο εξειδικευμένο και με πολύ περισσότερες παραμέτρους. Ας αρκεστούμε εδώ όμως να αναδείξουμε το πλαίσιο και τις προκλήσεις. Λένε εξάλλου ότι το πρώτο βήμα για να επιλύσεις ένα πρόβλημα είναι να αναγνωρίσεις την ύπαρξή του.
*κοινωνιολόγος
