Ένα μυστήριο που ταξιδεύει από τον μύθο στην αρχαιολογία
Από τα πολύ παλιά χρόνια, το φαντασιακό μας αιχμαλώτισαν οι ιστορίες και τα σύμβολα του Κρητικού Λαβύρινθου και του Μινώταυρου, του θηρίου που, κατά τον μύθο, κατοικούσε στο βάθος του.
Ο Λαβύρινθος ανάμεσα στον μύθο και την πραγματικότητα
Στην ελληνική παράδοση, ο Μινώταυρος, κεφάλι ταύρου και σώμα ανθρώπου, κρατούνταν αιχμάλωτος σε έναν σκοτεινό υπόγειο λαβύρινθο στην Κνωσό της Κρήτης. Το ιδιοφυές οικοδόμημα αποδίδεται στον βασιλιά Μίνωα και τον Δαίδαλο.
Ο Θησέας κατόρθωσε να εξέλθει από τον Λαβύρινθο με το νήμα της Αριάδνης. Πρόκειται για την πιο γνωστή εκδοχή ανάμεσα σε πολλές, συχνά αντικρουόμενες παραλλαγές, απόδειξη πως οι μύθοι μεταποιούνται και ξαναλέγονται αδιάκοπα.
Η Κνωσός μνημονεύεται ήδη στην Ιλιάδα (πριν από το 700 π.Χ.). Ο Όμηρος αναφέρει πως ο Δαίδαλος έστησε έναν «χορό» για την Αριάδνη, χωρίς ωστόσο να μιλά για Λαβύρινθο.
Ο Ηρόδοτος περιγράφει λαβύρινθο στην Αίγυπτο, στην Κροκοδείλων Πόλη· μόνον αργότερα οι συγγραφείς μεταφέρουν τον Λαβύρινθο στην Κνωσό.
Αιώνες μετά, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος καταγράφει πολλούς λαβυρίνθους και θεωρεί πως ο αιγυπτιακός ενέπνευσε τον κρητικό· σημειώνει όμως ότι από τον κρητικό δεν σώθηκε τίποτα.
Οι καλλιτέχνες αποτυπώνουν τον μύθο: ελληνικά αγγεία συχνά δείχνουν τον Θησέα να θανατώνει τον Μινώταυρο με ξίφος. Τα κνωσιακά νομίσματα φέρουν λαβυρινθικό σχέδιο, συχνά με Μινώταυρο στο κέντρο, μια μονοπάτια διαδρομή που θυμίζει κάτοψη όπου δεν χάνεσαι.
Στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους, η Κνωσός ήταν κεντρική πόλη. Μετά το 69 π.Χ., η Γόρτυνα έγινε ρωμαϊκή πρωτεύουσα και η λατόμευση σε παρακείμενο λόφο άφησε υπόγεια περάσματα.
Έκτοτε, κείμενα συγχέουν Γόρτυνα και Κνωσό: ο Κατούλλος μιλά για «Γορτύνια οικία» του Μίνωα, ενώ ο Ιωάννης Μαλάλας τοποθετεί τον Λαβύρινθο σε σπηλιά κοντά στη Γόρτυνα.
Με την Αναγέννηση αναθερμαίνεται το ενδιαφέρον για Ελλάδα και μύθους. Ο Κριστοφόρο Μποντελμόντι (1415) επισκέπτεται Κνωσό και Γόρτυνα: η Κνωσός, εγκαταλελειμμένη μετά από σεισμό του 8ου αι. μ.Χ., δεν έδειχνε τίποτα που να ταιριάζει στον μύθο.
Χάρτες και χαλκογραφίες (π.χ. Βόλφγκανγκ Λάζιους, 1558) απεικονίζουν λαβύρινθο, με Μινώταυρο που συχνά φέρει γενειοφόρο ανθρώπινο πρόσωπο και σώμα ταύρου.
Ανασκαφές, θεωρίες και η ταύτιση του Λαβύρινθου με την Κνωσό
Τον 19ο αιώνα, ο Thomas Spratt χαρακτηρίζει τις σπηλιές της Γόρτυνας ως «πραγματικό λαβύρινθο». Ο Robert Pashley μιλά για επινοημένο μύθο, αλλά εμμένει στην Κνωσό, παρότι τίποτα δεν διακρινόταν τότε εκεί.
Το 1878, ο Μίνως Καλοκαιρινός, εμπνευσμένος από τον Σλήμαν, ξεκινά ανασκαφές στον λόφο Κεφάλα. Εντοπίζει λείψανα μεγάλου κτηρίου με παράξενα σημάδια· το θεωρεί ανάκτορο του Μίνωα και μεταθέτει τον Λαβύρινθο σε γειτονική σπηλιά στην Αγία Ειρήνη. Η έρευνα τραβά διεθνές ενδιαφέρον (ο William Stillman μιλά για «Δαιδάλειο Λαβύρινθο»), μέχρι που οι οθωμανικές αρχές την αναστέλλουν.
Το 1894, ο Άρθουρ Έβανς επισκέπτεται τον χώρο, ξεναγείται από τον Καλοκαιρινό και σημειώνει ότι ο σύνθετος λαβύρινθος διαδρόμων μπορεί να είναι ο μυθικός. Τα σύμβολα του διπλού πελέκεως τον εντυπωσιάζουν.
Αγοράζει γη, αναμένει την κρητική ανεξαρτησία και, το 1900-1904, αποκαλύπτει το υπόλοιπο σύμπλεγμα, το οποίο βαφτίζει «Ανάκτορο του Μίνωα». Οι τοιχογραφίες ταυροκαθαψίων και τα σύμβολα τον οδηγούν στην ιδέα ότι «λαβύρινθος» = «Οίκος των Διπλών Πελέκεων»· έτσι, το ανάκτορο και ο Λαβύρινθος ταυτίζονται.
Από τα ερείπια στην εικονική πραγματικότητα
Ακολουθούν εκτεταμένες αποκαταστάσεις, και κατά τόπους ανακατασκευές, του μνημείου της Εποχής του Χαλκού (2000-1350 π.Χ.).
Σε ορισμένες «ανασυνθέσεις» χρησιμοποιείται οπλισμένο σκυρόδεμα, για να υποστηριχθούν οι ερμηνείες του Έβανς. Εκείνος πιστεύει ότι η βόρεια είσοδος με τον ταύρο διασώθηκε επί μακρόν και τροφοδότησε τον μύθο του Μινώταυρου και του Λαβύρινθου.
Οι αναπαραστάσεις του Έβανς εμπνέουν και τα video games: στο Assassin’s Creed Odyssey, το Ανάκτορο και ο υπόγειος λαβύρινθος γίνονται σύγχρονη αναδιήγηση του μύθου.
Το παρόν κείμενο γράφτηκε με πληροφορίες από το άρθρο “Myths of the Labyrinth: Uncovering the Myths of the Labyrinth and the Minotaur” του Andrew Shapland.
Διαθέσιμο στο: https://www.ashmolean.org/article/myths-of-the-labyrinth.