Ποσειδώνιος: Ο φιλόσοφος που παρεξέκλινε από το στωικό δόγμα, απέκρουσε την αυτοκτονία και έφτασε από τη φιλοσοφία στη θεοσοφία
Tην πίστη στη μαντική ο Ποσειδώνιος προσπαθούσε να την εξηγήσει από την κυρίαρχη στο σύμπαν «Συμπάθεια», την απεριόριστη δηλαδή αλληλεπίδραση των δυνάμεων.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Από την οιωνοσκοπία ξεχώριζε ως ιδιαίτερο είδος την ικανότητα της ψυχής στον ύπνο, στην έκσταση, στο πλησίασμα του θανάτου, άρα σε καταστάσεις που χαλαρώνουν την ψυχή με το σώμα, με αποτέλεσμα να πέφτει η ματιά στη συνάρτηση όσων γίνονται στον κόσμο και, ταυτόχρονα, σε όσα θα γίνουν. Ετσι, κάθε ον είναι σύμφυτο με το σύνολο του κόσμου.
Στην ψυχολογία που περιλαμβανόταν στα συγγράμματά του τα σχετικά με την ψυχή και τα πάθη παρεξέκλινε από το στωικό δόγμα και πλησίαζε τον Πλάτωνα, αφού παραδεχόταν, αν όχι το τρισυπόστατο της ψυχής, τουλάχιστον τρεις ψυχικές δυνάμεις: την ορμή, το συναίσθημα και το λογικό. Τα κατώτερα όντα έχουν ορμέμφυτη ζωή, ενώ τα ανώτερα διαθέτουν και το συναίσθημα.
Μόνο στον άνθρωπο είναι δοσμένο το λογικό. Εργο του λογικού είναι (σύμφωνα με την ηθική των στωικών) να επιβάλλει πειθαρχία στους κατωτέρους ερεθισμούς της ψυχής. Ούτε ο Ποσειδώνιος μπόρεσε να λύσει την αντινομία ανάμεσα στην έννοια της μοίρας και στη θεωρία της ελεύθερης βούλησης. Σε αντίθεση δε προς την αρχαία Στοά, ο Ποσειδώνιος απέκρουσε την αυτοκτονία.
Σε ένα βιβλίο του για τους θεούς αναπτύσσει τις ιδέες του για την προέλευση της θρησκείας. Παραδέχεται μια κοινή σε όλους του ανθρώπους αρχέγονη θρησκεία, που βλάστησε από τον θαυμασμό των άστρων, από την ευγνωμοσύνη για τα δώρα της γης και από τον φόβο της τιμωρίας του κακού. Επειδή οι πρώτοι άνθρωποι στέκονταν ακόμη πιο κοντά στο θείο, είχαν έμφυτη την παράστασή του και δυνατή συναίσθηση της κυριαρχίας του πάνω στον κόσμο.
Επειτα διαμορφώθηκαν οι θρησκευτικές παραστάσεις, τα ήθη και τα έθιμα από τους ποιητές και τους νομοθέτες, και απέκτησαν υποχρεωτικό κύρος. Αλλά και στην Ιστορία ο Ποσειδώνιος έβλεπε οργανική συνάρτηση και προσπαθούσε, τόσο στην εθνολογία όσο και στην παράσταση των εκάστοτε προσωπικοτήτων, να φέρει στο φως σχέση ανάμεσα στο ψυχικό στοιχείο και στους εξωτερικούς όρους της ζωής.
Την επίδραση του κλίματος στην ιδιοσυγκρασία και τη ζωή των λαών την εξετάζει στο σύγγραμμά του «Περί ωκεανού», που κοντά στη θεωρία του για την παλίρροια, τις έρευνές του για το μέγεθος της Γης και των κατοικημένων μερών της, για την κοσμική θάλασσα και τις αναλογίες του βάθους της και άλλα, περιέχει επίσης την ιδέα πως αν πλεύσει κανείς από την ακρότατη Δύση με ανατολικό άνεμο όλο και πιο μπροστά, θα φτάσει στις Ινδίες, ιδέα που πραγματοποίησε 1.500 χρόνια αργότερα ο Κολόμβος.
Ετσι, η φιλοσοφία του Ποσειδώνιου αποτελεί ένα μεγάλο πανθεϊστικό σύστημα, που μέσα του συναρμολογούνται όλες οι εμπειρικές γνώσεις αλλά δυστυχώς όμως όχι μοναχά οι γνώσεις αλλά, με σπατάλη της εξυπνάδας, και όλη η δεισιδαιμονία της εποχής του. Το ότι δεν βρήκε τη δύναμη να ξεπεράσει τη δεισιδαιμονία με τη φιλοσοφία, αλλά προσπάθησε μόνο να τη δικαιολογήσει μπροστά στο λογικό είναι η επιγονική, ιπποκρατική γραμμή στο σύστημά του που προμηνύει την αρχή της παρακμής της φιλοσοφικής διανόησης.
Ετσι, προετοίμασε την ανάπτυξη της δαιμονολατρίας στην αρχαία θρησκεία, της οποίας το κορύφωμα φτάνει στον νεοπλατωνισμό. Ακόμη και ο μονισμός του, αν τον κοιτάξουμε πιο προσεκτικά, είναι ουσιαστικά δυϊσμός, που μέσα του μπερδεύονται οι δύο κόσμοι, ο ουράνιος και ο γήινος, ο νοητικός και ο υλικός, χωρίς όμως να παραμερίζεται εντελώς η αντίθεσή τους, χωρίς να μεταμορφώνεται, όπως στον Ηράκλειτο και στην ορθόδοξη Στοά, σε μια ενότητα.
Αναγνωρίζοντας ασώματες ψυχές, ήρωες και δαίμονες, ο Ποσειδώνιος στάθηκε στη μεθόριο των δύο κατευθύνσεων που διασχίζουν την ελληνική φιλοσοφία, της μονιστικής και της δυϊστικής, και εξομάλυνε τους δρόμους για την ενδυνάμωση της τελευταίας: μεταμόρφωσε τη φιλοσοφία ασυναίσθητα σε θεοσοφία. Ο Ποσειδώνιος θεωρείται το τελευταίο μεγάλο δημιουργικό πνεύμα στη φιλολογία και στην επίσημη. Εφυγε από τη γη σε ηλικία 84 ετών.
Η δυναμική του έργου του στις επόμενες γενιές
Η επίδραση του Ποσειδώνιου στον σύγχρονο και στον μεταγενέστερό του κόσμο ήταν ασυνήθιστα μεγάλη σε πλάτος και βάθος. Ακόμη και στην ηλιακή μονοθεΐα του 4ου αιώνα, όπως αυτή προβάλλει μπροστά μας στον λόγο του Ιουλιανού για τον βασιλιά Ηλιο, καθώς και στα συγγράμματα του χριστιανού επισκόπου Νεμεσίου για τη φύση του ανθρώπου (γύρω στο 400), βρίσκονται ίχνη της διδασκαλίας του.
Ο Ποσειδώνιος, εκτός από πολυάριθμες φιλοσοφικές πραγματείες, έγραψε μαθηματικά και αστρονομικά συγγράμματα, και ένα ιστορικό και γεωγραφικό έργο σε πενήντα βιβλία, ως συνεχιστής του Πολύβιου. Ο Στράβων, επίσης, τον αναφέρει συχνά και παραθέτει μέρη από το έργο του. Η γλώσσα του ήταν ζωντανή, νευρώδης, ποιητική και διανθισμένη με πλούσιες εικόνες και γνωμικά.