Το 2022 παρουσιάστηκε στο κοινό μόνο για μία εβδομάδα με χαμηλό φωτισμό, αφού το κόκκινο βελούδο και η χρυσή διακόσμηση είναι τόσο ευαίσθητα, που εκτίθενται ελάχιστα
Tο 1578 η Ελισάβετ Α’ επισκέφθηκε το Κέιμπριτζ, «ένα από τα στολίδια του βασιλείου της». Ανάμεσα σε πανηγυρικές ομιλίες και φιλοσοφικές συζητήσεις, οι πανεπιστημιακοί της πρόσφεραν ένα δώρο: Τῆς Καινῆς Διαθήκης Ἅπαντα, μια πολυτελή Βίβλο στα ελληνικά, τυπωμένη στο Παρίσι το 1550 από τον Robert Estienne, δεμένη με κόκκινο βελούδο και διακοσμημένη με χρυσάφι. Μαζί, ένα ζευγάρι αρωματισμένα γάντια.
- Από τον Χρήστο Χατζή
«Τα βιβλία τότε είχαν μακρά ζωή» εξηγεί ο Matthew Shaw, βιβλιοθηκάριος του Queen’s College στην Οξφόρδη, όπου φυλάσσεται σήμερα το βιβλίο. «Ακόμη κι αν ήταν τριάντα ετών, η συγκεκριμένη έκδοση θεωρούνταν η καλύτερη ελληνική μετάφραση διαθέσιμη. Δεν είχε ξεπεραστεί».
Πολυτελής βιβλιοδεσία
Η βιβλιοδεσία, όπως λέει ο δρ David Rundle, λέκτορας Λατινικών και Παλαιογραφίας στο πανεπιστήμιο του Κεντ, «έγινε για να είναι αντάξια μιας βασίλισσας· το πανεπιστήμιο την παρήγγειλε ώστε να είναι λαμπερή και στη μόδα. Δεν ήταν όμως μοναδική· υπάρχουν και άλλα παραδείγματα πολυτελών βιβλιοδεσιών συνδεδεμένων με την Ελισάβετ». Εντούτοις η συγκεκριμένη αποδίδεται στον Γάλλο ουγενότο βιβλιοδέτη John Denys και, όπως συμπληρώνει ο Shaw, «έχουμε μάλιστα αρχεία που δείχνουν πως ο βιβλιοδέτης έλαβε την οδηγία να βεβαιωθεί ότι δεν θα μύριζε. Οι χημικές ουσίες τότε συχνά άφηναν μια δυσάρεστη οσμή».
Πέρα όμως από την εμφάνιση, η επιλογή της ελληνικής Καινής Διαθήκης είχε βαθύτερη σημασία. «Μέχρι το 1578 τα ελληνικά είχαν πια καθιερωθεί ως μέρος της ανώτερης παιδείας στην Αγγλία» σημειώνει ο Rundle. Η μεσαιωνική παράδοση γνώσης της γλώσσας και μελέτης των έργων του Αριστοτέλη είχε δώσει τη θέση της σε μια πιο ουμανιστική προσέγγιση, με πρωταγωνιστές όπως ο Thomas More, φίλος του Erasmus, ο οποίος έκανε νέα μετάφραση της Καινής Διαθήκης από τα ελληνικά.
Η ίδια η Ελισάβετ είχε διδαχθεί τη γλώσσα από τον Roger Ascham, που είχε σπουδάσει και διδάξει στο Κέιμπριτζ, γεγονός που έκανε το δώρο ακόμη πιο φορτισμένο συμβολικά. Και επειδή ο τόμος είχε τυπωθεί στο Παρίσι, η προσφορά του μπορούσε ίσως να συνδεθεί και με τις διαπραγματεύσεις για πιθανό γάμο της βασίλισσας με Γάλλο δούκα εκείνη την περίοδο. Για την καθηγήτρια Susan Doran, ερευνήτρια στο Jesus College και στο St Benet’s Hall της Οξφόρδης, το δώρο ήταν «τέλειο».
Οπως εξηγεί: «Η Ελισάβετ είχε αποδείξει ήδη από τις επισκέψεις της στα πανεπιστήμια τη δεκαετία του 1560 ότι κατανοούσε τα ελληνικά, κάτι εξαιρετικά σπάνιο για γυναίκα της εποχής. Κατά την Αναγέννηση, η γνώση των κλασικών γλωσσών θεωρούταν ένδειξη ικανοτήτων και δικαιώματος να κυβερνά κανείς (είτε το σπίτι είτε την κοινότητα ή το κράτος)». Η ίδια θυμίζει και τη θρησκευτική διάσταση: «Μεγαλωμένη σε ευαγγελικά περιβάλλοντα, η Ελισάβετ είχε συνηθίσει να επικεντρώνει τη θρησκευτική της άσκηση στις Γραφές. Υπό τον Εδουάρδο ΣΤ’, η ανάγνωση της Βίβλου αποτέλεσε αναπόσπαστο στοιχείο του προτεσταντισμού της, sola scriptura (λατινική φράση που σημαίνει «μόνο η Γραφή»). Ετσι, το δώρο αντιπροσώπευε την αναγνώριση τόσο της παιδείας όσο και της προτεσταντικής πίστης της».
Παρότι η Ελισάβετ ήξερε ελληνικά, «δεν έχουμε καμία εσωτερική ένδειξη ότι διάβασε αυτή τη Βίβλο προσωπικά» διευκρινίζει ο Shaw. «Ηταν περισσότερο ένα σύμβολο κύρους, παρά ένα βιβλίο με το οποίο ασχολήθηκε. Μπήκε σίγουρα στη βασιλική βιβλιοθήκη. Υπάρχει σχετική σημείωση από τον Patrick Young, τον βασιλικό βιβλιοθηκάριο μετά τον θάνατό της».
Στις αρχές του αγγλικού εμφυλίου, το 1642, το βιβλίο πέρασε στα χέρια του Σκοτσέζου λόρδου Elphinstone, ο οποίος είχε στραφεί εναντίον του Καρόλου Α’. Οπως και άλλα έργα της βασιλικής συλλογής, κατέληξε για λίγο στους εχθρούς της μοναρχίας, προτού επιστραφεί. Μια μεταγενέστερη σημείωση το αποτυπώνει χαρακτηριστικά: «Ανακτήθηκε από τα χέρια των Αρπυιων και επεστράφη στη Βασιλική Μεγαλειότητα». «Οι Αρπυιες ήταν συνθηματική λέξη για τους εχθρούς της μοναρχίας» εξηγεί ο Shaw. Από τη βασιλική βιβλιοθήκη το βιβλίο τελικά κατέληξε στη μόνιμη θέση του, στην Οξφόρδη.
Μάγκνα Κάρτα
Η πιο επικίνδυνη στιγμή ήρθε το 1939, όταν η Καινή Διαθήκη ταξίδεψε στη Νέα Υόρκη για την Παγκόσμια Εκθεση. Εκτέθηκε στο βρετανικό περίπτερο, δίπλα στη Μάγκνα Κάρτα. Εκεί, μια βόμβα, κρυμμένη σε ραδιόφωνο και αποδιδόμενη σε φιλοναζιστές, εξερράγη. Δύο αστυνομικοί δυστυχώς σκοτώθηκαν, αλλά το βιβλίο σώθηκε την τελευταία στιγμή. Σήμερα, το κόκκινο βελούδο και η χρυσή διακόσμηση είναι τόσο ευαίσθητα, που εκτίθενται ελάχιστα. Το 2022 το βιβλίο παρουσιάστηκε στο κοινό μόνο για μία εβδομάδα, με χαμηλό φωτισμό, ενώ υπάρχει πλέον και τρισδιάστατη ψηφιακή απεικόνισή του για μελετητές και άλλους ενδιαφερομένους. Από βελούδο σε pixels· η γνώση φαίνεται να αντέχει εκεί όπου η εξουσία όχι.