Θουκυδίδης: Ο ιστορικός που, σε αντίθεση με τον Ηρόδοτο, δεν πίστευε στη δράση υπερφυσικής δύναμης, αλλά ανέλυε τα γεγονότα με ευθυκρισία και αντικειμενικό πνεύμα
Για τον Θουκυδίδη τα βαθύτερα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου ήταν η αυξανόμενη δύναμη της Αθήνας, η οποία επέφερε διαπλοκή συμφερόντων με την Κόρινθο, αλλά και ο φόβος που τούτη η δύναμη προξενούσε στη Σπάρτη.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Η συμμαχία των Αθηνών με την Κέρκυρα και το ζήτημα της εξέγερσης της Ποτίδαιας, η οποία υπήρξε αθηναϊκή αποικία, αλλά σύμμαχος της Κορίνθου, υπήρξαν επίσης αποφασιστικοί παράγοντες για τη ρήξη των δύο πόλεων, που φυσικά είχε αποτέλεσμα να επισπεύσει την έκρηξη του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Ο Διονύσιος, ένας κριτικός, μάλλον χωρίς βάθος, επικρίνει τον Θουκυδίδη για έλλειψη φιλοπατρίας. «Αρχισε», λέει σε μια επιστολή του, «από το σημείο από το οποίο ο ελληνικός κόσμος βαδίζει προς την παρακμή. Ενας Ελληνας, και μάλιστα Αθηναίος, δεν θα έπρεπε να το κάνει αυτό – ιδίως ένας πολίτης που δεν ήταν φυγάς, αλλά είχε τιμηθεί από τους Αθηναίους με ανώτερη διοίκηση. Ηταν τόσο κακεντρεχής, ώστε απέδιδε στην πατρίδα του τα φανερά αίτια του πολέμου, ενώ θα μπορούσε να βρει τρόπους να επιρρίψει την ευθύνη σε άλλες πόλεις. Θα μπορούσε θαυμάσια να αρχίσει όχι με την κερκυραϊκή υπόθεση, αλλά με τις επιτυχίες της χώρας του μετά τους Περσικούς Πολέμους και να δείξει πως οι Λακεδαιμόνιοι άρχισαν τον πόλεμο από ζηλοτυπία και φόβο».
Ομως άλλοι νεότεροι πολιτικοί πιστεύουν ότι η συγγραφή του Θουκυδίδη αποτελεί παραποίηση των γεγονότων για να παρουσιαστεί με ευνοϊκό φως η πολιτική του Περικλή. Η άποψη αυτή αντιφάσκει προς εκείνη του Διονυσίου, αφού ο τελευταίος χαρακτηρίζει τον Θουκυδίδη κακό πατριώτη, ενώ οι νεότεροι επικριτές τον κατηγορούν ότι ευνόησε την αθηναϊκή πολιτική. Στην πραγματικότητα, ο Θουκυδίδης υπήρξε αντικειμενικός. Η θεωρία του για τα αίτια της κατάρρευσης των Αθηνών δείχνει τη διάφορα της δικής του κοσμοθεωρίας από εκείνη του Ηροδότου.
Διότι ο Ηρόδοτος, περιγράφοντας την κατάρρευση της περσικής αυτοκρατορίας, βλέπει μια υπεράνθρωπη δύναμη, τη μυστική δράση της νέμεσης, να κατευθύνει τα ανθρωπινά πράγματα. Μόνο η Τύχη είναι το εξωτερικό, ανυπολόγιστο στοιχείο. Η παρακμή ενός κράτους, η πτώση ενός ανθρώπου, οφείλεται -κατά τον Ηρόδοτο-, που δεν μπορεί να ανεχτεί την υπέρμετρη ανύψωση, στη δράση μιας υπερφυσικής δύναμης που τιμωρεί, τρόπον τινά, την αλαζονεία και την απερισκεψία. «Είναι στη φύση των ανθρώπινων πραγμάτων να παρακμάζουν» λέει σε ένα σημείο και ο Θουκυδίδης, αλλά δεν πίστευε ανεπιφύλακτα σε αυτή την αρχή και απέδιδε την πτώση των Αθηνών όχι τόσο στη μοίρα όσο σε σφάλματα της ανθρώπινης διοίκησης.
Στα πρώτο στάδιο του πολέμου υπήρχαν βέβαια δύο ανυπολόγιστα στοιχεία: ο λοιμός και η εύνοια της τύχης προς τους Αθηναίους στην Πύλο. Αντί όμως να επωφεληθούν από τις ευχάριστες συνέπειες του δεύτερου στοιχείου, παρασύρθηκαν από παράλογες κατακτητικές ελπίδες. Ο θάνατος του Περικλέους, που άφησε την πόλη χωρίς ικανό αρχηγό, αποτέλεσε τη χαριστική βολή. Ακόμα και μετά την εκστρατεία της Σικελίας υπήρχε κάποιος που θα μπορούσε να αναδειχτεί ισάξιος του Περικλέους, αν οι Αθηναίοι τού έδειχναν εμπιστοσύνη: ο Αλκιβιάδης. Αλλά η δυσπιστία των Αθηναίων συνέβαλε στην πτώση της πόλης. Αν είχαν εμπιστευτεί στα χέρια του τη διεύθυνση της πολιτείας, τα πράγματα θα είχαν πάρει άλλη τροπή. Φυσικά, ο Αλκιβιάδης -όπως ο Θεμιστοκλής- πλήρωσε τις συνέπειες της αγάπης του προς τη λαμπρότητα, σε αντίθεση προς την οντότητα του Περικλέους. Η ανάλυση αυτή δείχνει το ορθολογιστικό πνεύμα του Θουκυδίδη ως ιστορικού.
Οι δυσκολίες από την έλλειψη αρχείων και επίσημων στοιχείων
Οι αρχαίοι φιλόλογοι δεν διατύπωσαν μεθοδικές αρχές και, πέρα από τη συλλογή βιβλίων, ούτε προέβλεψαν να διευκολύνουν την έρευνα με μέσα, όπως οι βιογραφίες ή άλλα έργα με σχετικές αναφορές όπως έχουν σήμερα για τη διευκόλυνσή τους οι αναγνώστες. Είναι εκπληκτικό πάντως που δεν έγινε συστηματική αντιγραφή αρχείων και συγκέντρωση επίσημων στοιχείων. Η ιδέα δεν ήταν άγνωστη.
Ο Κρατερός, που φαίνεται να ήταν σύγχρονος με τον Θεόφραστο, συγκέντρωσε σε ένα σώμα τα αττικά ψηφίσματα του 5ου αιώνα, ταξινομημένα σε χρονολογική σειρά. Το έργο του «Συναγωγή ψηφισμάτων» αποτέλεσε πηγή για πολλούς νεότερους ιστορικούς. Ο περιηγητής Πολέμωνας από το Ιλιο ήταν τόσο επιμελής αντιγραφέας επιγραφών, που του αποδόθηκε το παρατσούκλι «στηλοκόπας». Από τους Ρωμαίους ο αυτοκράτορας Βεσπασιανός συγκέντρωσε και δημοσίευσε μια μεγάλη συλλογή από επίσημα έγγραφα, που περιείχε ίσως πρακτικά από τις συνεδριάσεις της Συγκλήτου κατά τον τελευταίο αιώνα της Δημοκρατίας. Επειδή η συλλογή αυτή περιέχει δημηγορίες διαπρεπών ρητόρων και πολιτικών, το ενδιαφέρον του Βεσπασιανού για τη συγκέντρωσή του ήταν πιθανώς μέλλον ρητορικό παρά ιστορικό. Οπωσδήποτε τέτοια έργα ήταν εξαιρέσεις.
Η Ελλάδα δεν δημιούργησε επιστημονική φιλολογία περισσότερο από επιστημονική ιστορία. Αλλά η κίνηση που άρχισε από την Περιπατητική Σχολή ήταν ανεκτίμητη και διότι διατήρησε τις πηγές και διότι ερεύνησε τα βάθη του παρελθόντος. Και οσοδήποτε άκριτες και ακαλλιέργητες κι αν φαίνονται σ’ εμάς σήμερα οι μέθοδοι των αρχαίων εκείνων φιλολόγων, αποτελούν μια έξοχη περίοδο στην πρόοδο της γνώσης. Αλλά, ενώ το αμερόληπτο πάθος τους για την έρευνα επηρέασε την αναπαράσταση της Ιστορίας του παρελθόντος, τη σύγχρονη Ιστορία συνέθεσαν άνθρωποι που υπέταξαν την αλήθεια στον ρητορισμό. Υπήρξαν λίγες εξαιρέσεις, με πρώτο πρώτο τον Ιερώνυμο, που τον ανέφερε και ο Πολύβιος.