Τα νεανικά χρόνια του ρήτορα που διακρίθηκε παιδιόθεν για το πνεύμα του. Ποιοι ήταν οι δάσκαλοί του
Στην ταραγμένη εποχή, όταν πρώτη φορά αλλότριες δυνάμεις ανοίγουν μάχη με το ήθος της Αθήνας, στεριώνει τα βήματά του στη ζωή ο Ισοκράτης.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Μέσα στις καθημερινές συγκινήσεις, στις χαρές και τις λύπες, στους φόβους και τους ενθουσιασμούς, κάτω από την αμείλικτη παρουσία του πολέμου, διαμορφώνεται βαθμιαία η ψυχή του, πότε από την παράδοση που είχε ενσαρκώσει ο Περικλής και πότε από τα νέα δαιμόνια που έφεραν ο Κλεώνας και οι οπαδοί του.
Για τα πρώτα χρόνια του έχουμε δύο αξιόλογες πληροφορίες. Η μία είναι ίδιου του Ισοκράτη: Πολύ αργότερα, ανασκοπώντας τη ζωή του, λέει πως στα νιάτα του ξεχώριζε με τα πνευματικά του χαρίσματα από τους συνομηλίκους του πολύ περισσότερο απ’ ό,τι αργότερα ανάμεσα στους συμπολίτες του. Η πληροφορία αυτή, που δεν υπάρχουν λόγοι να αμφισβητηθεί η αλήθεια της, είναι πολύ χρήσιμη, γιατί δείχνει πως από τα πρώτα κιόλας χρόνια του ήταν, όπως θα τον δούμε αργότερα μέσα από το ίδιο του το έργο, ο Αθηναίος που ξεχωρίζει ανάμεσα σε Αθηναίους με το πνεύμα του.
Η άλλη πληροφορία είναι του Ψευδο-Πλουτάρχου, που λέει πως στην Ακρόπολη βρισκόταν μια χάλκινη στήλη με τον Ισοκράτη κερατίζοντας, να παίζει δηλαδή ένα παιχνίδι ανάλογο με το σημερινό χόκεϊ. Η στήλη αυτή πρέπει να ήταν αφιέρωμα του Ισοκράτη ύστερα από κάποια νίκη του σε αγώνα κερητιζόντων. Με τις δύο αυτές πληροφορίες ολοκληρώνεται η μορφή του Ισοκράτη στα νεανικά του χρόνια.
Αρμονία
Είναι ο Αθηναίος ο καλός και αγαθός, με τις δυνάμεις της ψυχής και ισοζυγιασμένες και αναπτυγμένες παράλληλα η μια με την άλλη, ένας από τους εφήβους εκείνους της ζωφόρου του Παρθενώνα, που συνταιριάζουν μέσα τους αρμονικά, σε ουσιαστική ενότητα και όχι ως άθροισμα μηχανικό, το πνεύμα και το σώμα. Και είναι όχι μόνο πολίτης, αλλά φύτρο της Αθήνας και μάλιστα στην πιο μεγάλη και πιο τραγική εποχής της.
Η αγωγή στην Αθήνα του 5ου αιώνα δεν δινόταν από σχολικά ιδρύματα, όπως στα νεότερα χρόνια. Το σχολείο ήταν για να μάθει το παιδί ανάγνωση, γραφή και μουσική. Υστερα από την παιδική ηλικία, η πολιτεία φρόντιζε μονάχα για τη στρατιωτική αγωγή. Για τη γυμναστική ήταν τα γυμνάσια και οι παιδοτρίβες. Την άλλη μόρφωσή του, την πνευματική και την ηθική, ο νέος θα την έπαιρνε έξω, από την πολιτεία, από τα ηθικά πρότυπα της πόλης του, από ωριμότερους φίλους του ή από σοφιστές.
Οι αρχαίες πηγές αναφέρουν ως δάσκαλους του Ισοκράτη τον Πρωταγόρα, τον Πρόδικο, τον Τεισία, τον Γοργία, τον Σωκράτη, τον Θηραμένη και τον Αρχίνο. Με τα στοιχεία που έχουμε σήμερα είναι δύσκολο να εξακριβώσουμε τις πληροφορίες αυτές – οι αρχαίοι γραμματικοί συνήθιζαν να αναφέρουν ως δασκάλους κάθε προσωπικότητας όλους τους μεγάλους προγενέστερούς της. Από τα ονόματα που είδαμε θα μας σταματήσουν μονάχα ο Γοργίας και ο Σωκράτης.
Και για τους δύο αυτούς «δασκάλους» του έχουμε πολλά και θετικά στοιχεία. Τον Γοργία τον άκουσε ο Ισοκράτης στο διάστημα του μεσοπολέμου, ανάμεσα στο 421 π.Χ. και στο 413 π.Χ., πηγαίνοντας κοντά του στη Θεσσαλία. Το ταξίδι ενός νεαρού Αθηναίου σε άλλη πόλη για να μορφωθεί ήταν ένα φαινόμενο ασυνήθιστο ως τότε στην ιστορία της Αθήνας. Ποτέ από τον πόλεμο δεν έφευγαν οι νέοι από την Αθήνα για να μορφωθούν σε άλλες ή σε πρόσωπα έξω από την πόλη τους.
Ανάγκες
Στον μυθικό Επιτάφιο του Περικλή, που γράφει αργότερα ο Θουκυδίδης, το ήθος αυτό του ριζωμένου μέσα στην πόλη του Αθηναίου παίρνει μια μνημειακή διατύπωση: «Με δυο λόγια: λέω πως η πόλη μας στο σύνολό της πρώτα είναι το μεγάλο σχολείο της Ελλάδας». Τώρα όμως έχουν αλλάξει οι καιροί. Οι νεαροί Αθηναίοι, όσοι ζήσανε τα πρώτα χρόνια τους την εποχή του πολέμου, που έχουν γίνει ευαίσθητοι και υποκειμενικοί, είναι δεμένοι με τη στιγμή, βλέποντας πως άλλο γύρευαν οι ίδιοι και άλλο τους έδινε η πολιτεία τους, η οποία έμενε πιστή στις εκδοχές του παρελθόντος της, άρχισαν να απομακρύνονται από τους κόλπους της και να ζητούν σε άλλους χώρους τη βεβαίωση της ύπαρξής τους.
Στις καινούργιες ψυχικές ανάγκες, στην απαίτηση της νιότης του μεσοπολέμου να δικαιωθεί, ανταποκρίθηκαν με τον πληρέστερο τρόπο οι σοφιστές, που δίδασκαν την ετερότητα ανάμεσα στο δίκαιο του νόμου και στο δικαίο της φύσης και την υπεροχή του δίκαιου του ισχυρότερου. Σοφιστές ήταν πολλοί και μέσα στην Αθήνα, αλλά ο Γοργίας ήταν ο μεγαλύτερος της εποχής του, περιζήτητος από όσους μπορούσαν να δώσουν τα μεγάλα δίδακτρα που απαιτούσε.
Ο πατέρας του Ισοκράτη είχε αρκετή περιουσία και μπόρεσε να φροντίσει για τον γιο του με τον καλύτερο τρόπο στέλνοντάς τον στη Θεσσαλία για να ακούσει τον σοφιστή ο οποίος, όταν είχε έρθει στη Αθήνα το 427 π.Χ. για να εκπροσωπήσει την πατρίδα του σε διπλωματικές διαπραγματεύσεις, εντυπωσίασε τους ακροατές του με τη δύναμη και τη χάρη του λόγου του.
Η διδαχή του Γοργία για τη δημόσια ομιλία
Δεν ξέρουμε πόσον καιρό έμεινε ο Ισοκράτης κοντά στον Γοργία. Τον γνώρισε πάντως καλά, επηρεάστηκε από τη διδασκαλία του και, μολονότι αργότερα απομακρύνθηκε από το πνεύμα του Γοργία, έμεινε ουσιαστικά ο καλύτερος από τους μαθητές του. Αυτό που κράτησε ξεχωριστά από τη διδασκαλία του είναι η πεποίθηση στη δύναμη που έχει και στην επίδραση που μπορεί να ασκήσει μια καλοδουλεμένη ομιλία. Ο λόγος, δίδασκε ο Γοργίας, είναι μέγας δυνάστης. Αν είναι δουλεμένος καλά, μπορεί να πείσει, να παρασύρει, να ενθουσιάσει και για τις πιο παράλογες απόψεις. Από μόνο του κάθε θέμα δεν είναι ποτέ καλό ή κακό. Καλό ή κακό γίνεται από τον τρόπο που θα το δουλέψει ο ρήτορας, γι’ αυτό και η αντικειμενική γνώση ενός θέματος έχει δευτερεύουσα σημασία μπροστά στον επιδέξιο χειρισμό του.
Συνέχεια το επόμενο Σάββατο