Πώς η γενική σύρραξη που ξέσπασε μετά τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν επηρεάζει την Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή μας
Η τρέχουσα κρίση στη Μέση Ανατολή δεν αποτελεί μια απλή περιφερειακή σύρραξη, αλλά μια δομική σύγκρουση που απειλεί να αναδιατάξει τον παγκόσμιο χάρτη ισχύος. Η Τεχεράνη βρίσκεται αντιμέτωπη με τη στρατηγική της «αλλαγής καθεστώτος», την ώρα που η Ουάσινγκτον και το Ισραήλ επιχειρούν να αποδομήσουν τον «Αξονα της Αντίστασης».
Πώς όμως αυτό επηρεάζει την Ελλάδα, την Τουρκία και την ευρύτερη περιοχή μας; Η «δημοκρατία» απευθύνθηκε σε πέντε ειδικούς.
«Η νέα Μέση Ανατολή και η απομόνωση της Αγκυρας»
Ο διεθνολόγος Πέτρος Τασιός εξετάζει το πώς η αμερικανική πίεση στο Ιράν λειτουργεί ως καταλύτης για τη μείωση της γεωπολιτικής αξίας της Τουρκίας, προσφέροντας στην Ελλάδα ένα στρατηγικό πλεονέκτημα.
«Το Ιράν βρίσκεται στην παρούσα φάση στην πιο δύσκολη θέση από την εποχή καθίδρυσης του θεοκρατικού καθεστώτος. Εύθραυστο και χωρίς νομιμοποίηση εσωτερικά, αποδυναμωμένο από εξωτερική επιρροή, απομονωμένο από τους συμμάχους, έρχεται αντιμέτωπο με τη νέα πανίσχυρη αμερικανική διοίκηση. Η 47η προεδρία είχε βάλει στο τραπέζι και τις τέσσερις επιλογές αναφορικά με το Ιράν. Το πρώτο ήταν οι διαπραγματεύσεις, είτε απευθείας είτε έμμεσες. Αυτές είδαμε ότι έγιναν σε δύο διαφορετικούς γύρους, χωρίς σχεδόν κανένα αποτέλεσμα. Ηταν η πολιτική της μέγιστης πίεσης, η οποία εφαρμόστηκε στην πρώτη τετραετία της διακυβέρνησης των Ρεπουμπλικάνων, η οποία, όπως ξέρουμε, έφερε το καθεστώς να γονατίσει οικονομικά.
Αυτές συνεχίστηκαν και στη δεύτερη τετραετία, φέρνοντας εσωτερικές αναταράξεις με το “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία”, οι οποίες είχαν αρχίσει στο τέλος του προηγούμενου έτους.
Είχαμε το κομμάτι των επιθέσεων στις πυρηνικές εγκαταστάσεις και είχαμε και το σενάριο της αλλαγής καθεστώτος. Η αλλαγή καθεστώτος είναι αυτό που βιώνουμε στην παρούσα φάση. Γιατί όμως γίνονται όλα αυτά; Αυτό έχει να κάνει πρωτίστως με προτεραιότητες των ΗΠΑ: παγκόσμιες, περιφερειακές και τοπικές. Παγκόσμιες, διότι το Ιράν ανήκει στον λεγόμενο “Αξονα της Αντίστασης”, δηλαδή το Axis of Upheaval, που μαζί με τη Ρωσία και την Κίνα -εγώ θα βάλω και την Τουρκία- θεωρούνται αναθεωρητικές δυνάμεις, οι οποίες αμφισβητούν την αμερικανική ηγεμονία στην περιοχή.
Προσπαθεί, λοιπόν, αυτόν τον άξονα να τον αποδυναμώσει και να τον αποσυνδέσει από το κάθε κράτος ξεχωριστά.
Αυτή είναι η πρώτη διάσταση: η επιβίωση της αμερικανικής ηγεμονίας στο δυτικό ημισφαίριο, αλλά και σε περιοχές ζωτικού ενδιαφέροντος, όπως είναι η Μέση Ανατολή.
Υπάρχει όμως και ένα κομμάτι που αφορά το περιφερειακό, το οποίο είναι η λεγόμενη “Νέα Μέση Ανατολή”. Είναι ένας όρος ο οποίος ειπώθηκε για πρώτη φορά επί Τζορτζ Μπους του πρεσβύτερου το 1991 και είχε αλλάξει μορφές ανάλογα με τις αμερικανικές διοικήσεις: Μπους ο νεότερος, Μπαράκ Ομπάμα, για να φτάσουμε και στον πρόεδρο Τραμπ. Η Νέα Μέση Ανατολή ζητά ένα καθεστώς το οποίο είναι φιλοδυτικό ή, τουλάχιστον, ουδέτερο, το οποίο δεν θα έχει μεταφυσικές ανησυχίες, θα είναι το ιρανικό εθνοκράτος. Στη Νέα Μέση Ανατολή, το Ισραήλ είναι ο κυρίαρχος γεωστρατηγικό παίκτης και η γεωοικονομική βαρύτητα δίνεται στις χώρες του Αραβικού Κόλπου.
Μία αλλαγή καθεστώτος υπέρ του αμερικανικού φιλοδυτικού προσανατολισμού είναι επωφελής καταρχήν για εμάς. Διότι η Τουρκία μένει απομονωμένη. Η Τουρκία ανήκει στον “Αξονα της Αντίστασης”, ανήκει στα αυταρχικά καθεστώτα, έχει πολύ ισχυρούς δεσμούς και έχει μία ιδιαίτερη σύνδεση με την ηγεσία του Ιράν. Οταν πέσει το Ιράν και αλλάξει γεωπολιτικό προσανατολισμό, τότε αυτομάτως η Τουρκία χάνει δύο πράγματα: χάνει έναν πολύ σημαντικό σύμμαχο και επίσης σταματά να είναι το “προκεχωρημένο φυλάκιο” της Δύσης.
Αρα το αντίπαλο δέος που λέγεται Περσία/Ιράν θα έχει φύγει, οπότε αυτομάτως μειώνεται και η σημασία της Τουρκίας, η οποία πάντα είχε αυτόν τον αμφίσημο ρόλο ενός δήθεν συμμάχου του ΝΑΤΟ. Αυτό προφανώς συμφέρει την Ελλάδα, διότι στην περίπτωση αυτή μειώνεται η γεωπολιτική σημασία της Τουρκίας για το ΝΑΤΟ και για τις ΗΠΑ. Δημιουργούνται αποσταθεροποιητικές τάσεις μέσα στο Ιράν και το πιο σημαντικό έχει να κάνει με το Ιρανικό Κουρδιστάν, όπου ανοίγει ένα καινούργιο μέτωπο για την Τουρκία. Ενα Ιράν το οποίο θα είναι φιλοδυτικό αποτελεί τον χειρότερο εφιάλτη για την Τουρκία».
*Διεθνολόγος με εξειδίκευση στην αμερικανική εξωτερική πολιτική
Ο «εφιάλτης του Κουρδικού» επιστρέφει για την Τουρκία
Ο διεθνολόγος Γιώργος Μενεσιάν επικεντρώνεται στο επιχειρησιακό σκέλος των επιθέσεων και στην υπαρξιακή αγωνία της Τουρκίας για την πιθανή ανάδυση ενός κουρδικού κράτους στα σύνορά της.
«Για την Τουρκία είναι πολύ πιο σημαντική αυτή η κρίση απ’ ό,τι για την Ελλάδα ή τα Βαλκάνια εν γένει. Η Τουρκία δεν ήθελε αυτόν τον πόλεμο. Το έχει ξεκαθαρίσει. Το έχουν πει και δημόσια, το έχουν πει και κατ’ ιδίαν στους Αμερικανούς αξιωματούχους. Και δεν τον θέλουν για πολλούς λόγους» λέει στη «δημοκρατία».
Και συνεχίζει: «Ενας λόγος είναι ότι μια χαώδης κατάσταση που θα προκύψει με την κατάρρευση του Ιράν θα οδηγήσει σε τεράστια προσφυγικά ρεύματα. Δεν θέλουν επίσης οι Τούρκοι, στο βορειοδυτικό Ιράν, την αναδιοργάνωση κουρδικών οργανώσεων που η ιδεολογία τους είναι πολύ κοντινή με το PKK. Γι’ αυτό κιόλας είχαν πει κάποιοι Τούρκοι αξιωματούχοι ότι αν προκύψει κενό ισχύος στο βορειοδυτικό Ιράν, θα μπουν τουρκικά στρατεύματα. Φυσικά δεν θέλουν και την ισραηλινή ηγεμονία στη Μέση Ανατολή. Η Τουρκία είναι το μόνο κράτος στη Μέση Ανατολή που δεν έχει δεχθεί κάποια επίθεση και ούτε θα δεχθεί από το Ιράν, διότι είναι μέλος του ΝΑΤΟ. Το Ιράν δεν θα ήθελε σε καμία περίπτωση να ανοίξει έναν πόλεμο πολλών μετώπων.
Για την Ελλάδα, το Ιράν δεν θα προχωρήσει ποτέ σε μια επίθεση, διότι έχει άλλες προτεραιότητες. Προτιμάει να σπαταλήσει το οπλοστάσιό του σε στόχους που το ενδιαφέρουν περισσότερο, είτε αυτοί έχουν να κάνουν με το Ισραήλ είτε με αμερικανικές δυνάμεις στον Κόλπο. Από την άλλη, η Ελλάδα ανησυχεί, διότι επηρεάζεται η ευρύτερη περιοχή. Το σημαντικό είναι το κομμάτι της διατάραξης της οικονομικής και ενεργειακής σταθερότητας. Οσο βρίσκεται σε εξέλιξη ο πόλεμος, θα υπάρχουν προβλήματα και με τα στενά του Ορμούζ και με την Ερυθρά Θάλασσα. Τέλος, εντός της χώρας μας έχουμε πιθανούς στόχους ισραηλινών και εβραϊκών συμφερόντων για τρομοκρατικές ενέργειες. Δεν κινδυνεύουμε άμεσα από τον πόλεμο, αλλά έμμεσα, όπως και πολλές χώρες του πλανήτη».
*Διεθνολόγος, επικεφαλής του προγράμματος Μέσης Ανατολής του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων
«Ελλάδα και Κύπρος πρέπει να λάβουν αποφάσεις»
Ο Μάριος Ευθυμιόπουλος, καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής, αναλύει τη στρατιωτική αποδόμηση του Ιράν και τον κρίσιμο ρόλο της Ελλάδας ως ναυτικής δύναμης στη διασφάλιση του παγκόσμιου εμπορίου.
«Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε φάση ακραίας αστάθειας. Τα πρόσφατα στοχευμένα πλήγματα κατά στρατιωτικών υποδομών του Ιράν δεν αποτελούν απλώς κλιμάκωση, αποτελούν μετατόπιση δόγματος. Επιχειρείται αποδόμηση της στρατιωτικής εφοδιαστικής αλυσίδας του Ιράν, δηλαδή της ικανότητάς του να αντέξει σε παρατεταμένη σύγκρουση. Τα στενά του Ορμούζ αποτελούν τον πιο ευαίσθητο γεωστρατηγικό κόμβο του πλανήτη. Κάθε παρεμπόδιση ναυσιπλοΐας αυξάνει το κόστος ασφάλισης και επιβαρύνει τις ενεργειακές αγορές.
Η κρίση πλέον είναι οικονομική, ενεργειακή και συστημική. Ο αποκεφαλισμός κορυφαίων στελεχών της ιρανικής ηγεσίας ακόμα και του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ είναι μεταβλητή υψηλού ρίσκου. Αυτή η εξέλιξη θα μπορούσε να οδηγήσει σε ενεργοποίηση αυτόνομων μονάδων των Φρουρών της Επανάστασης. Η Ευρώπη δεν μπορεί να παραμείνει θεατής. Η Ελλάδα, ως κορυφαία ναυτιλιακή δύναμη, έχει άμεσο στρατηγικό συμφέρον διασφάλισης θαλάσσιων ροών. Η Κύπρος μπορεί να λειτουργήσει ως κόμβος επιχειρησιακής και ενεργειακής υποστήριξης.
Η πραγματική μάχη δεν είναι ποιος θα εκτοξεύσει περισσότερους πυραύλους. Είναι ποιος θα διατηρήσει λειτουργική την εφοδιαστική του αλυσίδα και θα ελέγξει τις ροές ενέργειας. Οσο αφορά το Ιράν είναι πώς θα γίνει η αλλαγή της εξουσίας. Δεν υπάρχει τρόπος επιστροφής σε καμία διαπραγμάτευση. Ελλάδα και Κύπρος πρέπει να πάρουμε μια στρατηγική στρατιωτική απόφαση, καθώς οι σύμμαχοί μας βάλλονται από το καθεστώς του Ιράν, που έχει συμμαχία με την Τουρκία και τη Ρωσία και εμποδίζει το εμπορικό ισοζύγιο αλλά και τον IMEC».
*Διευθυντης, Strategy International καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας και Στρατηγικής στη σχολή Πολιτικών και Διεθνών Σπουδών του Vytautas Magnus University
«O άξονας Ιράν – Τουρκίας»
Ο Ισραηλινός αναλυτής Shay Gal επιχειρεί μια διεισδυτική ματιά στη σύγκλιση των επιδιώξεων Τεχεράνης και Αγκυρας, με προειδοποιήσεις για τον κίνδυνο που συνιστούν οι τουρκικές βαλλιστικές και πυρηνικές φιλοδοξίες.
«Η εστίαση στο Ιράν είναι ορθή, αλλά ατελής» τονίζει στη «δημοκρατία». Και συνεχίζει:
«Στην ανατολική Μεσόγειο ένα μέλος του ΝΑΤΟ ακολουθεί το ίδιο δόγμα: ριζοσπαστικοποίηση, εξοπλισμός, ατιμωρησία. Η Τουρκία προωθεί τα βαλλιστικά της συστήματα, η ηγεσία της έχει δηλώσει ότι ο Tayfun μπορεί να φτάσει στην Αθήνα. Η πυρηνικοποίηση είναι ρητή. Η εγκατάσταση στο Ακουγιου, υπό ρωσική ιδιοκτησία, θεσμοποιεί αυτή τη φιλοδοξία.
Η τουρκική κυβέρνηση αντιτάχθηκε σε ένα πλήγμα κατά του Ιράν και σηματοδότησε την προτίμησή της για την επιβίωση του καθεστώτος. Ο στόχος είναι η διατήρηση, όχι η αποκλιμάκωση. Η Τουρκία ενσωματώνει το Αιγαίο, τη βόρεια Κύπρο, τη Συρία, τη Λιβύη και το Κέρας της Αφρικής ως μια ενιαία περίμετρο. Στην Ιερουσαλήμ, η εκτίμηση είναι δομική: η απόσταση δεν δημιουργεί ασφάλεια. Η ιδιότητα του μέλους του ΝΑΤΟ παρέχει μια μόνωση που μειώνει το κόστος της κλιμάκωσης για την Αγκυρα. Το Ιράν παραμένει ο πρωταρχικός φορέας, η Τουρκία ο δευτερεύων άξονας. Η αποτυχία κατανόησης αυτού θα αναβάλει την αναγνώριση του κινδύνου μέχρι τη στιγμή που λιμάνια και ενεργειακοί κόμβοι θα γίνουν εργαλεία εξαναγκασμού».
*Ανώτερος στρατηγικός σύμβουλος και αναλυτής με ειδίκευση στη διεθνή ασφάλεια, στην αμυντική πολιτική, στη διαχείριση γεωπολιτικών κρίσεων και τις στρατηγικές επικοινωνίες
«Ο φόβος του χάους»
Ο Αλέξης Λεκάκης-Κερκυραίος, ιρανολόγος, κλείνει την έρευνα της «δημοκρατίας» εστιάζοντας στην εσωτερική, κοινωνική δυναμική του Ιράν, προειδοποιώντας ότι μια βίαιη ανατροπή μπορεί να βυθίσει τη χώρα σε έναν ατέρμονο εμφύλιο πόλεμο.
«Αναμφίβολα η κατάσταση είναι πολύ επικίνδυνη για την περιοχή. Το Ιράν απαντάει στις απρόκλητες επιθέσεις, διευρύνοντας το θέατρο των ανταποδοτικών επιχειρήσεων. Εν ολίγοις, υλοποιεί αυτό που είχε προειδοποιήσει ότι θα πράξει σε περίπτωση που δεχτεί επίθεση: στοχοποίηση σχεδόν όλων των αμερικανικών βάσεων και συμφερόντων στη δυτική Ασία καθώς και αντίποινα στο Ισραήλ.
Νομίζω ότι το Ιράν θέλει να ασκήσει πίεση με τις επιχειρήσεις του στις μοναρχίες του Κόλπου, ώστε αυτές με τη σειρά τους να πιέσουν τις ΗΠΑ να τερματίσουν τις επιχειρήσεις τους. Παράλληλα, το Ιράν γνωρίζει ότι η αμερικανική κοινωνία δεν έχει αντοχή σε απώλειες. Επίσης, η Τεχεράνη φαίνεται να επιδιώκει να προκαλέσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ζημιά στις αμερικανικές βάσεις, για να μην μπορούν να χρησιμοποιηθούν σύντομα εναντίον της.
Το Ισραήλ ενδεχομένως βλέπει τον διαμελισμό του Ιράν ως τον μόνο τρόπο για να ελεγχθούν αξιωματούχοι του, το έχει πει ανοιχτά παλαιότερα. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν ξέρω αν θέλουν διαμελισμό, αλλά σίγουρα θέλουν αλλαγή συστήματος. Αυτό όμως δεν είναι εύκολο. Πρώτον, γιατί το σύστημα είναι βαθιά θεσμοποιημένο, έχει διαδικασίες, και κυρίως εφεδρείες, να αντικαθιστά τη στρατιωτική και την πολιτική ηγεσία του. Η Ισλαμική Δημοκρατία διατηρεί έναν σημαντικό πυρήνα υποστηρικτών. Ειδάλλως το σύστημα δεν θα είχε αντέξει 47 χρόνια. Την ίδια στιγμή η χώρα είναι διχασμένη.
Αν υπάρξει κατάρρευση, κάτι που θεωρώ δύσκολο, το πιο πιθανό είναι να ακολουθήσει χάος και εμφύλιος. Δεν είναι εύκολο για τους Ιρανούς να αποδεχτούν λύσεις έξωθεν, είναι ένας λαός πολύ περήφανος και ευαίσθητος στις ξένες παρεμβάσεις λόγω της Ιστορίας του.
Η αντιπολίτευση στο εσωτερικό δεν θέλει το ίδιο πράγμα. Κάποιοι είναι φιλελεύθεροι δημοκράτες, άλλοι είναι φιλοσαχικοί, που θέλουν συνταγματική μοναρχία, ενώ υπάρχουν και διάφορες αριστερές οργανώσεις. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν πολίτες που συνδέονται με το σύστημα, όχι μόνο θρησκευόμενοι πολίτες, αλλά και δημόσιοι υπάλληλοι, βετεράνοι του πολέμου με το Ιράκ κι οι οικογένειες των εθνομαρτύρων. Δεν θέλουν να βυθιστεί η χώρα τους στην άβυσσο, έχοντας δει τα παραδείγματα της Συρίας και της Λιβύης. Ξέρουν ότι υπάρχει κίνδυνος να απειληθεί η εθνική ακεραιότητα της χώρας από αποσχιστικά κινήματα».
*Ερευνητής ιρανικής εξωτερικής πολιτικής