Ενα έθιμο-σύμβολο που επιβιώνει μέσα στον χρόνο και προκαλεί συζητήσεις για την επικινδυνότητά του
Ο σαϊτοπόλεμος είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα, εντυπωσιακά αλλά και αντιφατικά πασχαλινά έθιμα της Ελλάδας, με επίκεντρο την πόλη της Καλαμάτας. Δεν είναι απλώς ένα θέαμα με φωτιές και θόρυβο, είναι μια ζωντανή έκφραση της ιστορικής μνήμης, της λαϊκής δημιουργικότητας και της συλλογικής ταυτότητας των κατοίκων.
- Από τον Βαγγέλη Φανίδη
Για δεκαετίες το έθιμο αυτό λειτουργούσε ως σημείο συνάντησης του παρελθόντος με το παρόν. Από τη μία πλευρά, διατηρούσε ζωντανή τη μνήμη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 και των αγώνων για την ελευθερία και, από την άλλη, αποτελούσε μια σύγχρονη πολιτιστική εκδήλωση, που προσέλκυε επισκέπτες και ενίσχυε την τοπική ταυτότητα.
Ωστόσο, ο σαϊτοπόλεμος δεν υπήρξε ποτέ ένα έθιμο που επιβίωσε χωρίς αντιπαραθέσεις. Η ένταση, ο κίνδυνος και τα τραγικά περιστατικά που σημειώθηκαν κατά καιρούς τον κατέστησαν αντικείμενο συνεχούς δημόσιας συζήτησης. Σήμερα, μετά την κατάργησή του το 2019, το έθιμο έχει πλέον περιοριστεί σημαντικά και τείνει να εκλείψει, παραμένοντας κυρίως ως στοιχείο μνήμης και προβληματισμού γύρω από τη σχέση παράδοσης και ασφάλειας.
Η ιστορική καταγωγή
Οι ρίζες του σαϊτοπολέμου εντοπίζονται στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, όταν οι κάτοικοι της περιοχής επινόησαν τρόπους άμυνας και εκφοβισμού του κατακτητή. Οι σαΐτες, κατασκευασμένες από απλά υλικά, αποτελούσαν ένα ευρηματικό μέσο δημιουργίας εντυπώσεων στο πεδίο της μάχης. Κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 τέτοιες πρακτικές χρησιμοποιήθηκαν από τοπικούς αγωνιστές.
Η εμπειρία αυτή ενσωματώθηκε στη λαϊκή παράδοση και με το πέρασμα των χρόνων μετατράπηκε σε εορταστική εκδήλωση. Η μετάβαση από τον πόλεμο στη γιορτή δεν ήταν στιγμιαία. Ηταν αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας, κατά την οποία οι άνθρωποι κράτησαν το συμβολικό στοιχείο της φωτιάς και του θορύβου, αποδίδοντάς του νέο νόημα.
Η Επανάσταση του 1821
Η Καλαμάτα υπήρξε μία από τις πρώτες πόλεις που απελευθερώθηκαν το 1821. Στις 23 Μαρτίου οι επαναστάτες εισήλθαν στην πόλη και πραγματοποίησαν δοξολογία στον Ιερό Ναό των Αγίων Αποστόλων. Στην ιστορική αυτή στιγμή συμμετείχαν εμβληματικές μορφές, όπως ο αρχιστράτηγος της απελευθέρωσης Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο «τουρκοφάγος» Νικηταράς, ο Παπαφλέσσας και ο αρχηγός των Μανιατών Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης.
Η παρουσία τους δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά είναι ένα στοιχείο ταυτότητας για την πόλη και επηρεάζει ακόμη και σήμερα, ύστερα από 205 ολόκληρα χρόνια, τον τρόπο με τον οποίο βιώνονται τα τοπικά έθιμα.
Τοιχογραφία ηρώων
Στον ίδιο χώρο κοντά στον ναό μια μεγάλη τοιχογραφία (grafiti) του Κώστα Λούζη (Skitsofrenis) απεικονίζει τους ήρωες της Επανάστασης να κοιτούν προς την εκκλησία συμβολικά. Η καλλιτεχνική αυτή παρέμβαση εντάσσεται στη σύγχρονη προσπάθεια ανάδειξης της ιστορίας της πόλης.
Η απεικόνιση του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, του Παπαφλέσσα, του Νικηταρά και του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη λειτουργεί ως καθημερινή υπενθύμιση της Ιστορίας. Η τοιχογραφία αυτή δεν είναι απλώς διακοσμητική. Αποτελεί ένα σύγχρονο «μνημείο», που γεφυρώνει το παρελθόν με το παρόν και ενισχύει τη συλλογική μνήμη.
Φορείς παράδοσης
Οι σαϊτολόγοι αποτέλεσαν τον βασικό πυλώνα του εθίμου. Οργανωμένοι σε ομάδες -τα λεγόμενα «μπουλούκια»- διατηρούσαν για χρόνια ζωντανή την παράδοση. Οι ομάδες αυτές είχαν ονομασίες που συχνά αντλούσαν έμπνευση από την ιστορία και τη φύση, όπως «Οι Φλόγες της Λευτεριάς» ή «Οι Αετοί του Ταΰγετου». Η ταυτότητα κάθε ομάδας ήταν ισχυρή και συνδεόταν στενά με την τοπική κοινωνία.
Η συμμετοχή σε ένα μπουλούκι απαιτούσε εμπειρία, πειθαρχία και εμπιστοσύνη. Οι νεότεροι μάθαιναν από τους παλαιότερους, συνεχίζοντας μια παράδοση που μεταδιδόταν προφορικά και πρακτικά από γενιά σε γενιά.
Σήμερα, ωστόσο, με τον δραστικό περιορισμό του εθίμου, η δραστηριότητα των σαϊτολόγων έχει μειωθεί αισθητά και η συνέχεια αυτής της άτυπης μαθητείας έχει σε μεγάλο βαθμό διακοπεί, γεγονός που ενισχύει την αίσθηση ότι η παράδοση αυτή βρίσκεται πλέον σε φθίνουσα πορεία.
Τραγικό ατύχημα
Ενα από τα πιο καθοριστικά και τραγικά γεγονότα στην ιστορία του σαϊτοπολέμου σημειώθηκε το 2019, κατά τη διάρκεια της πασχαλινής εκδήλωσης στην Καλαμάτα. Τότε, μια σαΐτα ξέφυγε από την πορεία της και κατευθύνθηκε προς το κοινό, με αποτέλεσμα τον θανάσιμο τραυματισμό ενός εικονολήπτη που κάλυπτε το δρώμενο. Το περιστατικό αυτό προκάλεσε έντονο σοκ τόσο στην τοπική κοινωνία όσο και σε ολόκληρη τη χώρα, φέρνοντας για πρώτη φορά με τρόπο επιτακτικό στο προσκήνιο το ζήτημα της ασφάλειας του εθίμου.
Οι συνέπειες υπήρξαν άμεσες και καθοριστικές. Ενισχύθηκαν οι φωνές που ζητούσαν την οριστική κατάργησή του, ενώ οι αρμόδιες Αρχές προχώρησαν σε διερεύνηση ευθυνών και επανεξέταση των συνθηκών οργάνωσης και των μέτρων ασφαλείας. Στο πλαίσιο της δικαστικής διαδικασίας εξετάστηκε η ευθύνη των εμπλεκόμενων φορέων, συμπεριλαμβανομένων και δημοτικών παραγόντων, με αποτέλεσμα την επιβολή ποινών.
Το ατύχημα εκείνης της χρονιάς αποτέλεσε σημείο καμπής για το έθιμο. Εκτοτε, η διεξαγωγή του είτε ανεστάλη είτε περιορίστηκε δραστικά και ο σαϊτοπόλεμος δεν κατέστη πλέον δυνατό να συνεχιστεί με τη μορφή και τη δυναμική που είχε στο παρελθόν. Σήμερα το έθιμο επιβιώνει περισσότερο ως μια ανάμνηση και ως αντικείμενο προβληματισμού γύρω από τα όρια μεταξύ παράδοσης και ασφάλειας, παρά ως ζωντανή πολιτιστική πρακτική.
Ο σαϊτοπόλεμος
Ο δήμαρχος Θανάσης Βασιλόπουλος είχε συμβάλει σημαντικά στην ανάδειξη της ιστορικής ταυτότητας της Καλαμάτας και εκλέγεται με υψηλά ποσοστά από το 2019 στη θέση του δημάρχου. Κατά τη διάρκεια της θητείας του είχε δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στις εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, μέσα από πολιτιστικά δρώμενα, ιστορικές αναπαραστάσεις, καλλιτεχνικές παρεμβάσεις (όπως η τοιχογραφία) και εκπαιδευτικές δράσεις. Οπως είχε δηλώσει χαρακτηριστικά, «η ιστορία της Καλαμάτας δεν ήταν απλώς παρελθόν, αλλά οδηγός για το μέλλον».
Ωστόσο, το έθιμο του σαϊτοπολέμου είχε ήδη εισέλθει σε μια κρίσιμη φάση. Ο δήμαρχος, οι σαϊτολόγοι, οι αρμόδιες Αρχές και η τοπική κοινωνία βρίσκονταν μπροστά στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού του, καθώς ζητήματα ασφάλειας, εκπαίδευσης και κατάλληλων χώρων διεξαγωγής είχαν καταστεί καθοριστικά.
Στο πλαίσιο αυτό, πρόθεση του δημάρχου είναι, όπως χαρακτηριστικά δήλωσε στη «δημοκρατία», να επανεξεταστεί η μορφή του εθίμου, με προσανατολισμό σε μια πιο ελεγχόμενη και θεατρική εκδοχή, ενδεχομένως με τη χρήση πυροτεχνημάτων, ώστε να διατηρηθεί ως στοιχείο πολιτιστικής μνήμης κυρίως για τις νεότερες γενιές.
Ιστορική συνέχεια
Συμπερασματικά, ο σαϊτοπόλεμος της Καλαμάτας υπήρξε ένα ιδιαίτερο πολιτιστικό φαινόμενο, στενά συνδεδεμένο με την ιστορική διαδρομή και τη συλλογική ταυτότητα της πόλης. Για πολλά χρόνια λειτούργησε ως ένας συμβολικός δεσμός με το παρελθόν, αντλώντας το νόημά του από γεγονότα όπως η Ελληνική Επανάσταση του 1821 και ενισχύοντας την τοπική μνήμη και συνοχή.
Ωστόσο, οι εξελίξεις των τελευταίων ετών -και ιδιαίτερα το τραγικό γεγονός του 2019- ανέδειξαν τα όρια αυτής της παράδοσης μέσα στις σύγχρονες συνθήκες. Το έθιμο έπαψε σταδιακά να αποτελεί μια ζωντανή και δυναμική πρακτική και περιορίστηκε σημαντικά και έτσι σήμερα διατηρείται κυρίως ως στοιχείο μνήμης και πολιτισμικής αναφοράς, παρά ως ενεργό δρώμενο.
Η συζήτηση γύρω από αυτό μετατοπίστηκε από τη διατήρηση και την αναβίωσή του, στον επαναπροσδιορισμό του με όρους ασφάλειας και ευθύνης. Ετσι, περισσότερο από μια ζωντανή παράδοση, αποτελεί πλέον ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της δυσκολίας να ισορροπήσει κανείς ανάμεσα στον σεβασμό της Ιστορίας και στις απαιτήσεις της σύγχρονης πραγματικότητας.
