Ο καθηγητής Στρατηγικής Αθανάσιος Πλατιάς και ο πρέσβης ε.τ. Αλέξανδρος Μαλλιάς περιγράφουν στη «δημοκρατία» το μοντέλο του ΣΕΑ που θα έπρεπε ήδη να λειτουργεί στην Ελλάδα
Η συζήτηση για το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας (ΣΕΑ) στην Ελλάδα δεν είναι καινούργια, όμως σήμερα, με την περιοχή μας σε εμπόλεμη κατάσταση, αποκτά χαρακτήρα επείγοντος. Βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας νέας εποχής που χαρακτηρίζεται από τη βίαιη επιστροφή των γεωπολιτικών ανταγωνισμών, όπου η ισχύς επαναπροσδιορίζει το Διεθνές Δίκαιο και οι υβριδικές απειλές δεν γνωρίζουν σύνορα.
Παρότι στο παρελθόν είχε προαναγγελθεί, δεν έχει ακόμη υλοποιηθεί και αντ’ αυτού αυτό που υπάρχει είναι ο ίδιος ο σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας Θάνος Ντόκος, ο οποίος έχει στη διάθεσή του μια γραμματεία. Αρκεί αυτό; Την ίδια ώρα που ο κόσμος φαίνεται ότι μπαίνει σε μια νέα φάση απόλυτης αβεβαιότητας, όπου τα παλιά δεδομένα καταρρέουν και οι πολυμερείς θεσμοί αδυνατούν να εγγυηθούν τη σταθερότητα, η χώρα μας παλεύει ακόμα με δομές που, σύμφωνα με τους ειδικούς, «δεν επαρκούν» για να διαχειριστούν το βάθος των σύγχρονων απειλών.
Η πολυπλοκότητα των σημερινών κρίσεων -από την ενέργεια και την κλιματική κρίση μέχρι τις στρατιωτικές αναφλέξεις στα σύνορά μας- απαιτεί ταχύτητα, βάθος ανάλυσης και κυρίως θεσμική μνήμη, στοιχεία που το τρέχον συγκεντρωτικό μοντέλο διακυβέρνησης φαίνεται να στερείται. Μιλώντας στη «δημοκρατία», ο καθηγητής Στρατηγικής Αθανάσιος Πλατιάς και ο πρέσβης ε.τ. Αλέξανδρος Μαλλιάς περιγράφουν το μοντέλο που θα έπρεπε ήδη να λειτουργεί.
Το έλλειμμα στρατηγικής
Η ανάγκη για ένα λειτουργικό ΣΕΑ δεν είναι ζήτημα γραφειοκρατίας, αλλά εθνικής επιβίωσης. Σύμφωνα με τις επισημάνσεις των δύο έμπειρων αναλυτών, η Ελλάδα οφείλει να ξεφύγει από την αποσπασματική διαχείριση των κρίσεων και να περάσει σε μια ολιστική προσέγγιση της εθνικής ασφάλειας. Οπως γίνεται ξεκάθαρο, το ζητούμενο είναι ένας μηχανισμός που θα παράγει στρατηγική σκέψη μακριά από επικοινωνιακές σκοπιμότητες, εξασφαλίζοντας ότι η χώρα δεν θα βρεθεί προ εκπλήξεων σε ένα διεθνές περιβάλλον που γίνεται όλο και πιο εχθρικό και απρόβλεπτο.
«Οι υπουργοί και τα αντιβασίλεια»
Ο καθηγητής Αθανάσιος Πλατιάς, ομότιμος καθηγητής Στρατηγικής στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς, είναι αφοπλιστικός ως προς τους λόγους που η Ελλάδα, παρά τις δεκαετίες συζητήσεων, δεν έχει αποκτήσει ακόμα ένα ολοκληρωμένο Συμβούλιο που να υπερβαίνει τα πρόσωπα. «Η δική μου ερμηνεία είναι ότι οι υπουργοί θέλουν να διατηρήσουν την αυτονομία τους και τα δικά τους αντιβασίλεια» τονίζει με έμφαση. Η άρνηση των κεντρικών υπουργείων να θέσουν τον εαυτό τους υπό τον συντονισμό ή την καθοδήγηση ενός άλλου οργάνου είναι το δομικό εμπόδιο που κρατά τη χώρα δέσμια μιας άλλης εποχής.
Αυτό δεν είναι απλώς μια θεωρητική εκτίμηση, αλλά μια ιστορική πραγματικότητα που ο ίδιος γνωρίζει από πρώτο χέρι. «Εχω μια πολύ καλή αίσθηση ότι πριν από χρόνια, κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, ο τότε πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου πίεζε προς την κατεύθυνση της δημιουργίας ενός Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας και σαμποταρίστηκε από τους υπουργούς Εξωτερικών και Αμυνας. Αυτό είναι κάτι το οποίο το ξέρω» αναφέρει χαρακτηριστικά. Σύμφωνα με τον κ. Πλατιά, η παθογένεια αυτή συνεχίζεται αμείωτη μέχρι β.
Οι υπουργοί επιδιώκουν μια «αδιαμεσολάβητη σχέση με τον πρωθυπουργό», γεγονός που θεωρεί ότι βλάπτει τη χώρα. Χωρίς έναν κεντρικό οργανισμό που να μπορεί να σχεδιάζει, να έχει σχέδια για κάθε περίπτωση και να χειρίζεται τις κρίσεις χρησιμοποιώντας όλα τα εργαλεία του κράτους, η Ελλάδα λειτουργεί αναγκαστικά αποσπασματικά. Η εθνική ασφάλεια σήμερα δεν είναι μόνο τα κανόνια και τα αεροπλάνα. «Η εθνική ασφάλεια έχει πολλές πτυχές. Εχει ενεργειακή πτυχή. Εχει ασφάλεια τροφίμων. Εχει νοσοκομειακή επάρκεια. Εχει τηλεπικοινωνιακή επάρκεια. Εχει αντιμετώπιση κυβερνοαπειλών» υπογραμμίζει. Αν όλα αυτά δεν μπορεί κάποιος να τα δει και να τα λειτουργήσει κεντρικά, η χώρα παραμένει ευάλωτη.
Η αρχιτεκτονική της συνέχειας
Ως προς την αρχιτεκτονική του οργάνου, ο καθηγητής προτείνει το βρετανικό μοντέλο, το οποίο θεωρεί το πλέον συμβατό με τη δική μας πρωθυπουργοκεντρική δημοκρατία. «Στην πράξη υπάρχει μόνιμο προσωπικό, αλλά και ταυτόχρονα προσωπικό που διορίζει κάθε κυβέρνηση» εξηγεί. Η πρότασή του είναι σαφής: η βασική υπαλληλική δομή πρέπει να έχει συνέχεια, ακριβώς όπως έχουν συνέχεια οι ένοπλες δυνάμεις και το υπουργείο Εξωτερικών.
«Αλλάζεις την κορυφή του, αλλά έχεις ένα σύστημα το οποίο λειτουργεί με βάση τις κρατικές και όχι τις κομματικές ανάγκες» αναφέρει, προτείνοντας ο σύμβουλος και οι διευθυντές να είναι πολιτικές επιλογές, αλλά η βάση να παραμένει ακλόνητη για να εξασφαλίζει τη θεσμική μνήμη.
Για τον κ. Πλατιά, η υψηλή στρατηγική δεν μπορεί να ασκείται ευκαιριακά. «Η στρατηγική εθνικής ασφάλειας δεν έχει μόνο εξωτερική πολιτική και άμυνα. Εχει οικονομική διάσταση, έχει ενεργειακή διάσταση, έχει ψηφιακή διάσταση, έχει υποδομές» σημειώνει. Επισημαίνει πως αν δεν υπάρξει κάποιος που να μπορεί να τα δει αυτά κεντρικά, η χώρα θα συνεχίσει να λειτουργεί με δομές που δεν επαρκούν με βάση τα ζητήματα ασφάλειας τα οποία έχει η χώρα. Αυτά τα ζητήματα είναι πλέον οξυμένα, όχι μόνο λόγω της τουρκικής απειλής, αλλά εξαιτίας όλων των γεωπολιτικών ανακατατάξεων στη γειτονιά μας, με ταυτόχρονους πολέμους στην Ουκρανία και πίεση στο Μεσανατολικό.
Αλ. Μαλλιάς: Το «πικρό συμπέρασμα» των Ιμίων
Ο πρέσβης ε.τ. Αλέξανδρος Μαλλιάς συνδέει την ανάγκη του ΣΕΑ με την ωμή και επώδυνη πραγματικότητα του πεδίου. Η εμπειρία από την κρίση των Ιμίων ήταν για εκείνον ένα «πικρό συμπέρασμα», καθώς έζησε από κοντά τη δυσκολία στη διαχείριση της κρίσης λόγω της «διελκυστίνδας» και της έλλειψης συντονισμού. «Ηταν εξαιρετικά δύσκολο, πολύ δύσκολο, να γίνει ακόμα και η επιχείρηση διαχείρισης κρίσεων που εξακολουθεί να υπάρχει και σήμερα» αναφέρει.
Για τον κ. Μαλλιά, το «κλειδί» για την εθνική επιβίωση είναι η «αρχή του ενός τηλεφώνου, ενός προσώπου, μιας απόφασης ή μια άλλη σειρά διοίκησης». Αν και αναγνωρίζει ότι η θεσμοθέτηση του συμβούλου Εθνικής Ασφάλειας το 2019 ήταν μια σωστή κίνηση, πιστεύει ότι ο θεσμός πρέπει να «αβγατίσει» και να ενισχυθεί. «Ο σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας πιστεύω ότι κάποια στιγμή θα ήταν χρήσιμο να περιστοιχίζεται από στελέχη τα οποία θα έχουν έναν χαρακτήρα μόνιμο» δηλώνει.
Υποστήριξη
Ο ρόλος αυτού του οργάνου, όπως τον περιγράφει, δεν είναι ανταγωνιστικός προς τα υπάρχοντα υπουργεία. «Καταγράφει, προβλέπει και προτείνει. Δεν τα σκεπάζει τα υπουργεία, είναι υποστηρικτικός ο ρόλος του» εξηγεί. Το ΣΕΑ θα πρέπει να λειτουργεί ως μια γραμματεία υποστήριξης που θα παρέχει στον εκάστοτε πρωθυπουργό μια αντικειμενική ανάλυση και καταγραφή των ζητημάτων ασφαλείας, συλλέγοντας στοιχεία από την ΕΥΠ, το Εξωτερικών, το Ενέργειας και την Εμπορική Ναυτιλία. Παρόλο που υπογραμμίζει ότι «σήμερα δεν είναι η στιγμή» για να ανοίξει μια τέτοια δομική συζήτηση εν μέσω ενεργών πολεμικών μετώπων, θεωρεί επιβεβλημένο να γίνει μόλις «καταλαγιάσει» η τρέχουσα κατάσταση, η οποία θα έχει επιπτώσεις σε βάθος δεκαετίας.
Η περιφερειακή ισχύς της χώρας έχει ανάγκη από έναν θεσμικό εγκέφαλο
Οπως επισημαίνεται από τους ειδικούς, η Ελλάδα διαθέτει τις ικανότητες και τα μέσα, αλλά υστερεί στον συντονισμό τους. Η περίπτωση της Βουλγαρίας, η οποία, σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Μαλλιά, απευθύνθηκε στην Αθήνα για υποστήριξη, παρότι συνορεύει με άλλες τρεις χώρες του ΝΑΤΟ, αποδεικνύει την περιφερειακή ισχύ που θα μπορούσε να εκπέμψει η χώρα. Ωστόσο, αυτή η ισχύς παραμένει συχνά αναξιοποίητη χωρίς έναν κεντρικό στρατηγικό σχεδιασμό.
Η πρόταση για ένα Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας έχει υποστηριχθεί ιστορικά με πλήθος αναλύσεων. Οπως τονίζει ο κ. Πλατιάς, αν δεν αλλάξουν οι δομές, η χώρα θα συνεχίσει να λειτουργεί αποσπασματικά, την ώρα που οι προκλήσεις από την Τουρκία και το Μεσανατολικό οξύνονται. Η δημιουργία ΣΕΑ θα εξασφάλιζε ότι «το κράτος έχει συνέχεια», ανεξάρτητα από τις κομματικές εναλλαγές στην εξουσία. Είναι η ώρα η Ελλάδα να αποκτήσει επιτέλους έναν θεσμικό εγκέφαλο που θα λειτουργεί με βάση τις κρατικές ανάγκες, παραμερίζοντας τις υπουργικές φιλοδοξίες και την πολυφωνία που στο παρελθόν κόστισαν ακριβά.
Συνέχεια και επαγγελματισμός
Ο καθηγητής Πλατιάς επιμένει ότι η στελέχωση είναι το «κλειδί» για την επιτυχία του θεσμού. Δεν αρκεί η δημιουργία ενός γραφείου· απαιτείται η δημιουργία μιας κουλτούρας ασφάλειας. «Το στελεχώνεις με τους υψηλόβαθμους, τον σύμβουλο Εθνικής Ασφάλειας, τον αναπληρωτή του, τους διευθυντές των Διευθύνσεων, οι οποίοι είναι πολιτικές επιλογές. Αλλά η βάση του πρέπει να είναι ένα μόνιμο προσωπικό» αναφέρει. Αυτό το μοντέλο διασφαλίζει ότι όταν μια κυβέρνηση αλλάζει, η χώρα δεν ξεκινά από το μηδέν. Υπάρχει μια βάση δεδομένων, μια μεθοδολογία και μια θεσμική μνήμη που προστατεύει το εθνικό συμφέρον.
Από την πλευρά του, ο κ. Μαλλιάς υπογραμμίζει ότι ο ρόλος του ΣΕΑ είναι να παράγει την καθημερινή ενημέρωση για τον πρωθυπουργό, διασφαλίζοντας ότι ο ηγέτης της χώρας έχει την πλήρη εικόνα πριν λάβει αποφάσεις. «Δεν είναι του παρόντος» λέει για τη μεγάλη αναδιοργάνωση, αλλά προειδοποιεί ότι η σταθεροποίηση της περιοχής θα είναι εξαιρετικά αργή και απρόβλεπτη. Συνεπώς, η προετοιμασία για το «μετά» πρέπει να αρχίσει τώρα.
Η Ελλάδα, ως μια πρωθυπουργοκεντρική δημοκρατία, οφείλει να δώσει στον εκάστοτε πρωθυπουργό τα εργαλεία εκείνα που θα του επιτρέψουν να ηγηθεί αποτελεσματικά σε συνθήκες κρίσης. Η άρνηση των κεντρικών υπουργείων να αποδεχθούν αυτόν τον συντονισμό είναι μια πολυτέλεια που η χώρα δεν διαθέτει πλέον. Οπως καταλήγει ο κ. Πλατιάς, η δημιουργία του Συμβουλίου θα έκανε πολύ πιο εύκολο τον συντονισμό όσων ασχολούνται με την εξωτερική και αμυντική πολιτική, αλλά και με όλες τις νέες μορφές απειλών που αντιμετωπίζει η πατρίδα μας.
Οι παγίδες της γραφειοκρατίας
Ο κ. Μαλλιάς επισημαίνει μια «σοφή επιλογή» του προέδρου Τραμπ, ο οποίος είχε τον υπουργό Εξωτερικών ως σύμβουλο Εθνικής Ασφάλειας, προκειμένου να μειωθούν η γραφειοκρατία και η πολυφωνία. Στη δική του αρχική πρόταση του 2013 ο διπλωματικός σύμβουλος του πρωθυπουργού θα έπρεπε να είναι και ο σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας, ακριβώς για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα συντονισμού που ταλανίζει την Ελλάδα. «Εγώ είμαι υπέρ της αρχής του ενός τηλεφώνου» επαναλαμβάνει, προσθέτοντας ότι η διαχείριση κρίσεων δεν επιδέχεται πολλές και αντικρουόμενες σκέψεις.
Την ίδια στιγμή, ο καθηγητής Πλατιάς υπενθυμίζει πως η εθνική ασφάλεια αφορά και την επιβίωση της κοινωνίας σε έκτακτες συνθήκες. «Η αντίσταση των υπουργών, που θέλουν αδιαμεσολάβητη σχέση με τον πρωθυπουργό, είναι το τείχος που πρέπει να πέσει. Αυτό πιστεύω ότι βλάπτει τη χώρα» επιμένει, εξηγώντας ότι ένας κεντρικός οργανισμός μπορεί να κάνει σχεδιασμό αντιμετώπισης έκτακτων καταστάσεων, σχεδιασμό απροόπτων ή σχέδιο διαχείρισης κρίσεων, κάτι που σήμερα λείπει.