Ο πρωθυπουργός της Αρμενίας αποδέχθηκε την εθνική ήττα, σφράγισε την απώλεια του Ναγκόρνο-Καραμπάχ κι άνοιξε τον δρόμο για μια πρωτοφανή αναθεώρηση των παραδοσιακών εθνικών θέσεων
Μεταρρυθμιστής ή μήπως ο άνθρωπος που εγκατέλειψε, πρόδωσε το αρμενικό όραμα; Ο Νικόλ Πασινιάν, μετά και τη νέα εκλογική νίκη του στην Αρμενία, επιβεβαιώνει ότι παραμένει ο κυρίαρχος παίκτης στο πολιτικό σκηνικό της χώρας. Ωστόσο, η επικράτησή του δεν σημαίνει ότι έκλεισαν οι πληγές που άφησαν πίσω τους οι πόλεμοι του Ναγκόρνο-Καραμπάχ ούτε ότι έχει καταφέρει να συμφιλιώσει την αρμενική κοινωνία με τις επιλογές του.
Αντιθέτως, για ένα σημαντικό μέρος των Αρμενίων, εντός και εκτός της χώρας, ο Πασινιάν εξακολουθεί να θεωρείται ο πολιτικός που αποδέχθηκε την εθνική ήττα, εγκατέλειψε το Αρτσάχ και άνοιξε τον δρόμο για μια πρωτοφανή αναθεώρηση των παραδοσιακών εθνικών θέσεων της Αρμενίας.
Οταν ο πρώην δημοσιογράφος ανήλθε στην εξουσία το 2018, μέσα από τη λεγόμενη «Βελούδινη Επανάσταση», εμφανίστηκε ως η ελπίδα μιας νέας εποχής. Υποσχέθηκε πάταξη της διαφθοράς, περιορισμό της ισχύος των ολιγαρχών και εκδημοκρατισμό του πολιτικού συστήματος. Για πολλούς Αρμενίους αποτέλεσε το σύμβολο της ρήξης με το μετα-σοβιετικό κατεστημένο που κυριαρχούσε επί δεκαετίες.
Η πραγματικότητα όμως αποδείχθηκε πολύ πιο σκληρή. Η πολεμική σύγκρουση του 2020 με το Αζερμπαϊτζάν και η τελική απώλεια του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, το 2023, άλλαξαν ριζικά την εικόνα του. Η περιοχή, που για δεκαετίες αποτελούσε τον πυρήνα της αρμενικής εθνικής αφήγησης, χάθηκε οριστικά, ενώ περισσότεροι από 100.000 Αρμένιοι εγκατέλειψαν τις εστίες τους. Για πολλούς πολίτες, η εξέλιξη αυτή δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική ήττα αλλά μια ιστορική τραγωδία που συνδέθηκε άμεσα με το όνομα του πρωθυπουργού.
Η κριτική που του ασκείται δεν περιορίζεται μόνο στην απώλεια του Καραμπάχ. Οι αντίπαλοί του τον κατηγορούν ότι προχώρησε πέρα από μια αναγκαστική υποχώρηση και επιχείρησε να αναδιαμορφώσει την ίδια την εθνική ταυτότητα της χώρας. Η λεγόμενη θεωρία της «Πραγματικής Αρμενίας» που προωθεί ο Πασινιάν στηρίζεται στην παραδοχή ότι η χώρα πρέπει να εγκαταλείψει τις ιστορικές διεκδικήσεις και να οικοδομήσει το μέλλον της πάνω στη συμφιλίωση με τους γείτονές της. Για τους υποστηρικτές του πρόκειται για μια ρεαλιστική προσαρμογή στη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Για τους επικριτές του, όμως, συνιστά παραίτηση από θεμελιώδεις εθνικούς στόχους.
Η προσέγγισή του προς την Τουρκία αποτελεί ίσως το πιο αμφιλεγόμενο στοιχείο της πολιτικής του. Οι σχέσεις των δύο χωρών παραμένουν φορτισμένες από τη Γενοκτονία των Αρμενίων και από δεκαετίες αμοιβαίας καχυποψίας. Ωστόσο, ο Πασινιάν έχει επενδύσει πολιτικά στην εξομάλυνση των σχέσεων με την Αγκυρα και στο άνοιγμα των συνόρων. Η τουρκική ηγεσία χαιρέτισε τη νίκη του στις πρόσφατες εκλογές, γεγονός που προκάλεσε ακόμα μεγαλύτερη δυσπιστία σε εθνικιστικούς κύκλους της Αρμενίας και της διασποράς.
Παράλληλα, η προσπάθεια επίτευξης οριστικής ειρηνευτικής συμφωνίας με το Αζερμπαϊτζάν συνοδεύεται από πιέσεις για συνταγματικές αλλαγές που θα αφαιρούν αναφορές τις οποίες το Μπακού θεωρεί αλυτρωτικές. Για πολλούς Αρμενίους, η αποδοχή μιας τέτοιας απαίτησης ισοδυναμεί με θεσμική επικύρωση της ήττας και οριστικό κλείσιμο του κεφαλαίου του Αρτσάχ.
Την ίδια στιγμή, ο Πασινιάν παρουσιάζεται στη Δύση ως ένας μεταρρυθμιστής που επιδιώκει να απομακρύνει τη χώρα από τη ρωσική επιρροή. Οι σχέσεις με τη Μόσχα έχουν επιδεινωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Η αρμενική κυβέρνηση περιόρισε τη συμμετοχή της σε δομές που ελέγχονται από τη Ρωσία, ενώ άνοιξε τη συζήτηση για στενότερη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ενωση. Η εκλογική του νίκη ερμηνεύτηκε από πολλές δυτικές πρωτεύουσες ως επιβεβαίωση της ευρωπαϊκής πορείας της Αρμενίας.
Ωστόσο, η φιλοδυτική στροφή δεν συνοδεύεται αναγκαστικά από ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου καταγράφηκαν εκατοντάδες καταγγελίες για εκλογικές παρατυπίες, ενώ διεθνείς παρατηρητές εξέφρασαν ανησυχίες για την πόλωση, την εμπρηστική ρητορική και τις ποινικές διώξεις στελεχών της αντιπολίτευσης. Οι επικριτές του πρωθυπουργού υποστηρίζουν ότι, παρά το μεταρρυθμιστικό προσωπείο, το σύστημα εξουσίας γίνεται ολοένα και πιο προσωποκεντρικό.
Aνησυχία
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η σύγκρουσή του με την Αρμενική Αποστολική Εκκλησία. Η Εκκλησία αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς θεσμούς της χώρας και διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης. Οι αντιπαραθέσεις της κυβέρνησης με ανώτερους κληρικούς και οι συλλήψεις προσώπων που κατηγορήθηκαν για συμμετοχή σε αντικυβερνητικές συνωμοσίες όξυναν περαιτέρω το κλίμα. Για τους υποστηρικτές του Πασινιάν πρόκειται για αναμέτρηση με ένα βαθύ και συντηρητικό κατεστημένο. Για τους αντιπάλους του, είναι μια προσπάθεια ελέγχου κάθε εναλλακτικού κέντρου επιρροής.
Παρά τις έντονες αντιδράσεις, ο Πασινιάν εξακολουθεί να κερδίζει εκλογές. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στη δική του πολιτική απήχηση αλλά και στην αδυναμία των αντιπάλων του να παρουσιάσουν μια πειστική εναλλακτική πρόταση. Πολλά από τα κόμματα της αντιπολίτευσης συνδέονται με το παλιό πολιτικό σύστημα, τους ολιγάρχες και τη ρωσική επιρροή. Ετσι, ένα μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων φαίνεται να επιλέγει τον Πασινιάν όχι επειδή συμφωνεί απόλυτα μαζί του, αλλά επειδή θεωρεί ότι δεν υπάρχει καλύτερη επιλογή.
Ενας διχαστικός πολιτικός
Το μεγάλο ερώτημα πλέον είναι αν ο Αρμένιος πρωθυπουργός θα καταφέρει να μετατρέψει την εκλογική του νίκη σε μια βιώσιμη στρατηγική για το μέλλον της χώρας. Η ειρήνη με το Αζερμπαϊτζάν, η εξομάλυνση με την Τουρκία και η προσέγγιση με την Ευρώπη μπορεί να προσφέρουν οικονομικές ευκαιρίες και να βγάλουν την Αρμενία από τη γεωπολιτική απομόνωση. Από την άλλη πλευρά, οι κινήσεις αυτές ενδέχεται να βαθύνουν τις εσωτερικές διαιρέσεις και να ενισχύσουν την αίσθηση ότι η χώρα εγκαταλείπει ιστορικές μνήμες και εθνικές διεκδικήσεις.
Ο Νικόλ Πασινιάν βρίσκεται σήμερα μπροστά σε ένα ιστορικό παράδοξο. Στο εξωτερικό προβάλλεται ως ο ηγέτης που επιχειρεί να οδηγήσει την Αρμενία σε μια νέα εποχή ειρήνης και ευρωπαϊκού προσανατολισμού. Στο εσωτερικό, όμως, πολλοί εξακολουθούν να τον βλέπουν ως τον άνθρωπο που αποδέχθηκε την απώλεια του Καραμπάχ και αναθεωρεί τις θεμελιώδεις παραδοχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η σύγχρονη αρμενική ταυτότητα. Είτε ως μεταρρυθμιστής είτε ως «προδότης», ο Πασινιάν παραμένει η πιο διχαστική προσωπικότητα της σημερινής Αρμενίας που θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό και το μέλλον ολόκληρου του νότιου Καυκάσου.
