Πώς οι δημόσιες επενδύσεις δημιουργούσαν θέσεις εργασίας και επέστρεφαν στους πολίτες μέσω της αμοιβής τους
Ο Περικλής στη Δημοκρατία που δημιούργησε στην Αθήνα και για την εφαρμογή του προγράμματός του αναγκάστηκε να θέσει ορισμένους περιορισμούς, μεταξύ των οποίων πρωτεύοντες ήταν η πειθαρχία στην εργασία και η περιστολή στις υπερβάσεις των καθηκόντων. Επρεπε δηλαδή να εφαρμόσει το σύστημα της διευθυνόμενης δημοκρατίας.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Ούτε, όμως, στην εσωτερική πολιτική ο Περικλής, όπως άλλωστε είχε υπόψη του, έφθασε ποτέ ως το τέλος του δημοκρατικού προγράμματος. Διατήρησε τα λογικά όρια. Δεν καθιέρωσε αποζημίωση για τη συμμετοχή στη συνέλευση του λαού, πράγμα το οποίο έγινε μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, δηλαδή 30 χρόνια μετά τον θάνατό του, αλλά διεύρυνε την εκλογή των Εννέα Αρχόντων, που περιορίζονταν στις δύο πρώτες τάξεις, τους Πεντακοσιομέδιμνους και τους Ιππείς, και στην τρίτη κοινωνική τάξη, εκείνη των Ζευγιτών.
Αλλά εξαίρεσε την τέταρτη, δηλαδή την τάξη των Θητών. Το σύνολο των αποζημιώσεων σε όλες οι κατηγορίες παρέμεινε σε πολύ χαμηλό επίπεδο και οι αυξήσεις στο θέμα αυτό άρχισαν μετά τον θάνατό του. Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι η πολιτική του ουδέποτε σταμάτησε να διατηρεί τους περιορισμούς στη εξουσία. Ούτε κατόρθωσε να συγκεντρώσει πέριξ τους εκπροσώπους των διάφορων κομμάτων και να ενσαρκώνει, κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του, την Αθηναϊκή Πολιτεία.
Μεγαλύτερη σημασία έδωσε ο Περικλής στην πειθαρχία της εργασίας και στους δημόσιους αναγκαίους περιορισμούς για την καλή λειτουργία του δημοκρατικού συστήματος. Ως προς αυτό, στην Αθήνας το έδαφος ήταν αρκούντως προετοιμασμένο. Η εργασία πάντοτε εκτιμάτο. Ενας νόμος του Σόλωνα στερούσε των πολιτικών του δικαιωμάτων κάθε πολίτη ο οποίος δεν ήταν σε θέση να εκτελέσει μια δημιουργική δουλειά. «Γνωρίζουν να συνδυάζουν», λέγει ο Περικλής, κατά τον Θουκυδίδη, «την καλαισθησία με την απλότητα και την αγάπη προς τη μάθηση με την ενεργητικότητα. Χρησιμοποιήσουν τα πλούτη για παραγωγικούς σκοπούς, όχι για ματαιοδοξία. Δεν αισθανόνται ντροπή να ομολογήσουν ότι διά της εργασίας θα δημιουργήσουν μιαν αξιόλογη χώρα».
Πράγματι, οι Αθηναίοι ουδέποτε περιφρόνησαν το εμπόριο και τη βιομηχανική εργασία και με την εξέλιξη, η οποία σημειώθηκε μετά τους μηδικούς πολέμους, πέτυχε να παρουσιασθεί ως εμπορική και βιομηχανική πόλη. Ο Ξενοφώντας στα «Απομνημονεύματα» αναφέρει ότι ο Σωκράτης θέλει να ενθαρρύνει τον νεαρό και ντροπαλό Χαρμίδη να μιλήσει στην Εκκλησία του Δήμου επειδή φοβάται την κριτική του πλήθους. Του παρουσιάζει, έτσι, τα στοιχεία τα οποία αποτελούν τη συνέλευση του λαού: «Ποιοι είναι, λοιπόν, αυτοί οι άνθρωποι οι οποίοι τόσο σε φοβίζουν; Γραφείς, σκυτοτόμοι, ξυλουργοί, σιδερίτες, γεωργοί, έμποροι, οι οποίοι δεν σκέπτονται τίποτε άλλο παρά να πωλήσουν πολύ ό,τι αγόρασαν φθηνά».
Σχετικώς με το θέμα της εργασίας, ο Περικλής είχε επίμονες ιδές. Εκτός του ότι η εργασία εξευγενίζει την ψυχή, είχε τη γνώμη ότι μια δημοκρατία είχε απαραίτητο στοιχείο την κοινωνική γαλήνη. Ενας λαός που εργάζεται δεν σκέπτεται τον αλληλοσπαραγμό και εξ αυτού δεν σημειώθηκε στην Αθήνα η φοβέρη ταραχή της κοινωνίας, η οποία τόσο κλόνισε την Κέρκυρα, το Αργος και στην Σάμο και παρουσίασαν ένα οικτρό θέαμα. Ο «μεγάλος Δουλευτής», ο Περικλής, δεν επέτρεπε ούτε την απραγία ούτε και τη νωχέλεια. Αυτή η θαυμάσια ατμόσφαιρα ενεργητικής ζωής της Αθήνας, κατά τα μέσα του 5ου αιώνα, πρόσφερε εργασία σε όλους τους κατοίκους της.
Ο άνθρωπος που δημιούργησε το σύστημα των αποζημιώσεων για μια εργασία, την οποία πίστευε ως αναγκαία για την πόλη, ουδέποτε διέθεσε χρήματα για τους αργόσχολους και ιδιαιτέρως γι’ εκείνους οι οποίοι είχαν ως επάγγελμα την αργομισθία. Για την επιτυχία αυτού του συστήματος δημιούργησε ένα σχέδιο για την εργασία: η προστασία της μικρής αγροτικής ιδιοκτησίας, το πρόγραμμα των μεγάλων δημοσίων επενδύσεων και, τέλος, η δημιουργία αποικών είχαν τον ίδιο αντικειμενικό σκοπό.
Καταρχάς, προστάτεψε την αγροτική εργασία, ένα από τα ουσιώδη στοιχεία της ισχύος των Αθηναίων, στην οποία έβλεπε δύο πλεονεκτήματα: την καταπολέμηση της μετακινήσης των χωρικών προς την πόλη και, ταυτόχρονα, τη διατήρηση της αγροτικής καλλιέργειας. Ο Σόλων, με την αγροτική του μεταρρύθμιση, έσωσε τη μικρή ιδιοκτησία της Αττικής. Το έργο του έδωσε λαμπρό αποτελέσματα. Στο τέλος του 5ου αιώνος, παρά τις σημαντικές απώλειες, οι οποίες σημειώθηκαν στην πόλη εξαιτίας του Πελοποννήσου Πολέμου, υπήρχαν στην Αττική 15.000 ιδιοκτησίες. Ο Πεισίστρατος, υποστήριξε με επιμονή τη μεταρρύθμισε αυτή του Σόλωνος.
Οπότε, για να εξυπηρετείται, από δικαστικής πλευράς, ο αγροτικός πληθυσμός, δημιούργησε τους μετακινουμένους δικαστές και τους δικαστές των δήμων, οι οποίοι είχαν αρμοδιότητα να δικάζουν υποθέσεις δευτερευούσης σημασίας και, κατά αυτόν τον τρόπο, να υπάρχει δικαιοσύνη στην ύπαιθρο. Αργότερα καταργήθηκαν οι δικαστές των δήμων. Κατά το 453-452 π.Χ. ο Περικλής πάλι λειτούργησε τα δικαστήρια των δήμων και αύξησε τον αριθμό σε 30. Ο Αριστοτέλης για τον 4ο αιώνα δίνει μια ιδέα της αρμοδιότητάς τους: «Εκδικάζουν υποθέσεις μέχρι δέκα δραχμών. Δι’ υποθέσεις με αντικείμενο αξίας κάτω αυτού του ορίου υπάρχει διαιτητής».
Τα ιστορικά δημόσια έργα της κλασικής Αθήνας
Ο Περικλής πραγματοποίησε επίσης το πρόγραμμά του στα ιστορικά δημόσια έργα τα οποία συνδέονται με το όνομά του, με σκοπό να δώσει εργασία στους κατοίκους των Αθηνών, διότι η απασχόληση φέρει λαμπρά αποτελέσματα από πάση πλευρά. Ενα πλήθος νέων αναγκών, γράφει για τον Περικλή ο Πλούταρχος, δημιουργήθηκε και αφυπνίστηκαν όλοι οι ικανότατοι στα εργατικά χέρια.
Η πόλη πέτυχε ταυτοχρόνως τον καλλωπισμό της αλλά και τα τρόφιμα των κατοίκων της. Εκείνοι οι οποίοι είχαν κατάλληλη ηλικία πρόσφεραν στρατιωτικές υπηρεσίες. Πλήθος προσωρινών επαγγελμάτων εργατών, και από τη στρατιωτική υπηρεσία, απολάμβαναν των ίδιων προνομιών. Ετσι, για το συμφέρον του λαού δημιούργησε τα μεγάλα τεχνικά έργα, τα οποία είχαν ανάγκη τόσο από κάθε είδους τέχνη όσο από εργατικά χέρια για μεγάλο χρονικό διάστημα.