Η ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821 βρίθει μορφών ηρωικών, πλην όμως ελάχιστες συγκεντρώνουν στο πρόσωπό τους το δαιμόνιο της οργανωτικής ιδιοφυΐας, την παράτολμη πίστη στον σκοπό και την τραγική αυτοθυσία, όσο ο Γρηγόριος Δικαίος, ο θρυλικός Παπαφλέσσας. Υπήρξε ο «μπουρλοτιέρης των ψυχών», ο άνθρωπος που με την ορμή του κατάφερε να μετατρέψει τον λανθάνοντα πόθο της ελευθερίας σε μια πυρκαγιά που κατέκαψε τα δεσμά αιώνων.
Η γέννηση και η διαμόρφωση ενός ανυπότακτου πνεύματος
Στα 1788, στην Πολιανή της Μεσσηνίας, υπό τη σκιά των επιβλητικών βουνών, γεννάται ο Γεώργιος Δικαίος, ο τελευταίος εκ των 28 τέκνων του Δημητρίου Δικαίου. Το προσωνύμιο «Φλεσσαίοι», που έμελλε να καταστεί συνώνυμο της επαναστατικής ορμής, έλκει την καταγωγή του από τη λέξη «φλέψ», υποδηλώνοντας ίσως τη ζωτική δύναμη που έρρεε στις αρτηρίες αυτής της πολυμελούς οικογένειας.
Ο νεαρός Γεώργιος, προορισμένος από νωρίς για το ιερατικό σχήμα, φοιτά στη φημισμένη Σχολή της Δημητσάνας. Εκεί, ο οξύθυμος και αδούλωτος χαρακτήρας του συγκρούεται με την κατεστημένη τάξη των πραγμάτων. Χειροτονείται διάκονος με το όνομα Γρηγόριος, όμως το ράσο δεν στάθηκε ικανό να τιθασεύσει τη θυελλώδη προσωπικότητά του. Μετά από μια σφοδρή αντιδικία με έναν Τούρκο αγά για κτηματικές διαφορές, ο Παπαφλέσσας αναγκάζεται να εγκαταλείψει την Πελοπόννησο, ξεκινώντας μια περιπλάνηση που θα τον έφερνε στην καρδιά των ιστορικών εξελίξεων.
Ο απόστολος της Φιλικής Εταιρείας
Στην Κωνσταντινούπολη, ο Γρηγόριος Δικαίος μεταμορφώνεται. Μυείται στη Φιλική Εταιρεία το 1818 και αναδεικνύεται σε έναν από τους πλέον φλογερούς «Αποστόλους» της. Με το ψευδώνυμο «Αρμόδιος», διατρέχει τις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και τη Ρωσία, μεταφέροντας το μήνυμα της επικείμενης Επαναστάσεως.
Το κύριο χαρακτηριστικό της δράσης του υπήρξε η χρηστή απάτη και η ευγενής υπερβολή. Ο Παπαφλέσσας δεν δίσταζε να παρουσιάζει στους προκρίτους και τους οπλαρχηγούς πλαστά έγγραφα ή να υπόσχεται την άμεση κάθοδο των «ξανθών γενών» (των Ρώσων), προκειμένου να κάμψει τους δισταγμούς των συντηρητικών. Για εκείνον, ο σκοπός της ελευθερίας αγίαζε κάθε μέσο. Στη Συνέλευση της Βοστίτσας (Αίγιο) τον Ιανουάριο του 1821 συγκρούστηκε με τους προκρίτους, όπως ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, αποκαλώντας τους «τουρκολάτρες» όταν εκείνοι ζητούσαν εγγυήσεις και αναβολές. Η ορμητικότητά του ήταν εκείνη που έδωσε την τελική ώθηση για την έναρξη του αγώνα στον Μοριά.
Η έκρηξη
Ο Παπαφλέσσας δεν υπήρξε μόνο οργανωτής, αλλά και ακατάβλητος πολεμιστής. Συμμετέχει στην απελευθέρωση της Καλαμάτας την 23η Μαρτίου 1821 και πρωταγωνιστεί στις κρίσιμες μάχες που εδραίωσαν την Επανάσταση. Η δράση του στα Δερβενάκια, στο πλευρό του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, ήταν καθοριστική για τη συντριβή της στρατιάς του Δράμαλη.
Παράλληλα, αναμειγνύεται ενεργά στα πολιτικά πράγματα, διατελώντας Μινίστρος (Υπουργός) των Εσωτερικών και της Αστυνομίας. Παρά τις πολιτικές αντιπαραθέσεις και τα πάθη του εμφυλίου σπαραγμού που ακολούθησαν, ο Παπαφλέσσας παρέμεινε προσηλωμένος στην ανάγκη εθνικής επιβίωσης απέναντι στην επερχόμενη απειλή του Ιμπραήμ Πασά.
Το έπος του Μανιακίου: Η υπέρτατη θυσία
Το 1825, η Επανάσταση πνέει τα λοίσθια. Ο Ιμπραήμ Πασάς της Αιγύπτου αποβιβάζεται στην Πελοπόννησο, σπέρνοντας τον όλεθρο. Ο Παπαφλέσσας, συναισθανόμενος το βάρος της ιστορικής ευθύνης, αποφασίζει να αντιμετωπίσει τον εχθρό με μια χούφτα άνδρες. Στην αιματοβαμμένη ιστορία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, η Μάχη στο Μανιάκι, η οποία διεξήχθη την 20ή Μαΐου 1825, παραμένει μια από τις πλέον συγκλονιστικές.
Ο Ιμπραήμ Πασάς, έχοντας καταλάβει το Νεόκαστρο, απειλούσε να σβήσει τη φλόγα του αγώνα, την ώρα που ο εμφύλιος σπαραγμός είχε οδηγήσει τους κορυφαίους οπλαρχηγούς, όπως τον Κολοκοτρώνη, στις φυλακές της Ύδρας. Ο Παπαφλέσσας, τελώντας χρέη Υπουργού Στρατιωτικών, διείδε τον θανάσιμο κίνδυνο. Σε μια απέλπιδα προσπάθεια να αφυπνίσει το έθνος, εγκατέλειψε τα πολιτικά έδρανα και εκστράτευσε ο ίδιος προς τη Μεσσηνία. Παρά την αρχική απροθυμία των στρατιωτών, κατάφερε να συγκεντρώσει περί τους 1.500 άνδρες και οχυρώθηκε στο δύσβατο Μανιάκι.
Όταν ο αιγυπτιακός στρατός, αριθμώντας 3.000 πεζούς και ιππείς, φάνηκε στον ορίζοντα, ο τρόμος κυρίευσε πολλούς. Περίπου 1.000 Έλληνες εγκατέλειψαν τις θέσεις τους, αφήνοντας τον Παπαφλέσσα με μια ισχνή δύναμη περίπου 300 έως 600 πολεμιστών. Παρά τις προειδοποιήσεις των οπλαρχηγών του για την ακαταλληλότητα της τοποθεσίας, ο Δικαίος παρέμεινε αμετακίνητος, αναμένοντας ενισχύσεις που δυστυχώς δεν έφτασαν ποτέ εγκαίρως.
Η μάχη διήρκεσε οκτώ ώρες. Οι Έλληνες, οχυρωμένοι σε πρόχειρα ταμπούρια, απέκρουσαν διαδοχικές εφόδους του τακτικού στρατού του Ιμπραήμ. Όταν προτάθηκε στον Παπαφλέσσα να επιχειρήσει έξοδο, εκείνος αρνήθηκε με υπερηφάνεια, προτιμώντας τον ένδοξο θάνατο από την ταπεινωτική επιστροφή σε μια ηττημένη πατρίδα. Στην τελική γενική έφοδο, οι Οθωμανοί εισέβαλαν στα προχώματα, σφάζοντας σχεδόν όλους τους υπερασπιστές.
Η κατάληξη της μάχης σφραγίστηκε από μια σκηνή που πέρασε στη σφαίρα του θρύλου. Ο Ιμπραήμ, εντυπωσιασμένος από την αντίσταση, διέταξε να βρεθεί το σώμα του Παπαφλέσσα. Όταν το κεφάλι τοποθετήθηκε στο ακέφαλο πτώμα και το στήριξαν σε μια βελανιδιά, ο Αιγύπτιος στρατηλάτης φέρεται να φίλησε τον νεκρό στο μέτωπο, αναγνωρίζοντας το απέραντο θάρρος του, λέγοντας το περίφημο: «Αν η Ελλάς είχε δέκα τέτοιους, δεν θα πατούσαμε ποτέ στον Μοριά».
Η θυσία στο Μανιάκι, αν και στρατιωτική ήττα, λειτούργησε ως ηθικό εφαλτήριο. Ο Παπαφλέσσας, ως «νέος Λεωνίδας», απέδειξε ότι το πνεύμα της ελευθερίας δεν κάμπτεται από την αριθμητική υπεροχή, αναγκάζοντας ακόμη και τον εχθρό να υποκλιθεί μπροστά στο μεγαλείο της ελληνικής ψυχής.