Από τον Νίκο Σώκο
Το καλοκαίρι του 1943, η ατμόσφαιρα στην κατεχόμενη πρωτεύουσα ήταν εκρηκτική, με μία είδηση που δημοσιεύτηκε στις εφημερίδες στις 14 Ιουλίου να πέφτει σαν κεραυνός:
«Δια στρατιωτικούς λόγους, οφειλομένους εις την γενικήν πολεμικήν κατάστασιν και εξαιτίας της πληγής των ανταρτών, κατέστη αναγκαία η ενίσχυσις των στρατευμάτων κατοχής εν Ελλάδι. Εν τω πλαισίω των μέτρων τούτων, την από στρατιωτικής απόψεως ασφάλειαν εις την περιοχήν ανατολικώς του ποταμού Αξιού – πλην της πόλεως Θεσσαλονίκης – ανέλαβον βουλγαρικά στρατεύματα. Η διοίκησις και εις τα υπό των βουλγαρικών στρατευμάτων μέλλοντα να καταληφθούν τμήματα της χώρας, ευρίσκεται εις χείρας Γερμανικών διοικητικών υπαλλήλων και της Γερμανικής Αστυνομίας. Ουδαμώς αποσιωπούνται οιαιδήποτε μεταβολαί εις τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδος και εις την οικονομίαν της χώρας. Ιδία εξακολουθούν να ισχύουν οι ελληνικοί νόμοι και αι ελληνικαί διατάξεις, καθώς και τα διοικητικά μέτρα της ελληνικής κυβερνήσεως».
Οι Γερμανοί, βλέποντας το μέτωπο να κλονίζεται και την Ιταλία να καταρρέει, αποφάσισαν να διευρύνουν τη βουλγαρική ζώνη κατοχής ανατολικά του Αξιού.
Επιπλέον, όπως προέκυπτε από το ανακοινωθέν, η εξάπλωση της αντάρτικης δραστηριότητας στην ελληνική επικράτεια ανάγκασε τις γερμανικές δυνάμεις να δεσμεύσουν αυξημένο αριθμό στρατευμάτων για την καταστολή της. Η εξέλιξη αυτή τις οδήγησε στην απόφαση να εκχωρήσουν τον έλεγχο των κατοχικών καθηκόντων στα ανατολικά του Αξιού, στους Βούλγαρους συμμάχους τους, οι οποίοι κατείχαν ήδη τις εκτάσεις ανατολικά των Σερρών.
Όσοι είχαν καταφύγει στην Αθήνα ως πρόσφυγες από την Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη μετέφεραν το σκληρό πρόσωπο των Βουλγάρων. Βίαιος εκβουλγαρισμός, διώξεις και σφαγές στη Δράμα και το Δοξάτο.
Η απάντηση ήταν μια, γενική απεργία και διαδήλωση. Αν και βασικοί οργανωτές της κινητοποιήσης ήταν το ΕΑΜ και η Εθνική Αλληλεγγύη, το πρωινό της 22ας Ιουλίου, αυτό που συνέβη στους δρόμους ξεπέρασε κάθε ιδεολογία και εξελίχθηκε σε έναν καθολικό και Εθνικό ξεσηκωμό.
Δίπλα στον εργάτη και τον φοιτητή στάθηκαν ο αστός δημόσιος υπάλληλος, ο έμπορος, η νοικοκυρά και ο πρόσφυγας. Περισσότεροι από 200.000 άνθρωποι κατέκλυσαν το κέντρο της Αθήνας, αδιαφορώντας για την παρουσία των κατοχικών δυνάμεων. Από το Μοναστηράκι, την Πλατεία Λαυρίου και την Ομόνοια, το ανθρώπινο ποτάμι κινήθηκε προς το κέντρο κρατώντας ελληνικές σημαίες και φωνάζοντας συνθήματα όπως: «Όχι στην Επέκταση» και «Έξω οι Βούλγαροι φασίστες από τη Μακεδονία και τη Θράκη». Η απειλή δεν αφορούσε πολιτικές ταυτότητες αλλά την ίδια την υπόσταση της Ελλάδας.
Η απάντηση των δυνάμεων κατοχής και των συνεργατών τους ήταν αιματηρή, με θωρακισμένα οχήματα να προσπαθούν να διαλύσουν τους διαδηλωτές, μετατρέποντας σε «αρένα» την Πλατεία Κλαυθμώνος.
Απέναντι στα όπλα του Άξονα, η Αθήνα στάθηκε με αυτοθυσία. Όταν ο σημαιοφόρος της διαδήλωσης έπεσε νεκρός, η 17χρονη μαθήτρια Παναγιώτα Σταθοπούλου άρπαξε τη σημαία και στάθηκε μπροστά σε γερμανικό άρμα μάχης πριν την παρασύρουν οι ερπύστριες. Αμέσως μετά, η 19χρονη φοιτήτρια Κούλα Λίλη σκαρφάλωσε στο ίδιο τανκ και προσπάθησε να ακινητοποιήσει τον οδηγό χτυπώντας τον με το τακούνι της, πριν πέσει και εκείνη νεκρή από πυρά σχεδόν εξ επαφής. Μαζί τους, ο Θώμης Χατζηθωμάς, ο Θανάσης Τεριακής, η Όλγα Μπακόλα και περίπου 15-30 άνθρωποι, άφησαν την τελευταία τους πνοή εκείνη την ημέρα. Επιπλέον, 300 περίπου τραυματίστηκαν και 500 συνελήφθησαν, με πολλούς από τους συλληφθέντες να οδηγούνται σε στρατοδικεία και να καταδικάζονται.
Την επομένη, ο λογοκριμένος Τύπος προσπαθούσε να διαχειριστεί την κατάσταση, με την «Καθημερινή» να δημοσιεύει τις διαταγές του ιταλικού Φρουραρχείου για απαγόρευση κυκλοφορίας από τις 8 το βράδυ και λουκέτο στα δημόσια κέντρα, δείγμα γραφής ότι ο ελληνικός λάος είχε τρομοκρατήσει τους κατακτητές.
Το γερμανικό επιτελείο αντιλήφθηκε ότι η επέκταση της βουλγαρικής ζώνης θα πυροδοτούσε μια ανεξέλεγκτη λαϊκή έκρηξη σε μια κρίσιμη πολεμική συγκυρία. Τα σχέδια για παράδοση της Βόρειας Ελλάδας αναβλήθηκαν επ’ αόριστον και δεν υλοποιήθηκαν ποτέ.
Η θυσία της 22ας Ιουλίου αποτελεί ένα από τα ελάχιστα παραδείγματα στην κατεχόμενη Ευρώπη όπου μια άοπλη, μαζική διαμαρτυρία κατάφερε να ακυρώσει στην πράξη τις στρατιωτικές αποφάσεις του Άξονα.