Η νέα κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν μπορεί να υπόσχεται ένα φαντασμαγορικό θέαμα επιστημονικής φαντασίας για τις αίθουσες IMAX, όμως για την ακαδημαϊκή κοινότητα και τους ειδικούς της κλασικής φιλολογίας το συμπέρασμα είναι αμείλικτο: η χολιγουντιανή υπερπαραγωγή απομακρύνεται και παραποιεί πολλαπλώς και αδικαιολόγητα το κλασικό ομηρικό έπος, προσβάλλοντας τη βαθύτερη ουσία και τα νοήματά του.
Πριν καν προλάβουν, ωστόσο, οι ακαδημαϊκοί να αποτιμήσουν το μέγεθος της πολιτιστικής ζημιάς, η στάση του Μεγάρου Μαξίμου και του ίδιου του πρωθυπουργού φρόντισε να προκαλέσει ακόμα μεγαλύτερη οργή. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, αμέσως μετά τη θεσμική συνάντηση των πολιτικών αρχηγών για την αποκατάσταση της δημοκρατίας, έσπευσε στα κρυφά να τρέξει να παρακολουθήσει την ταινία, ενώ λίγα 24ωρα μετά πραγματοποίησε τηλεδιάσκεψη με τον Βρετανό σκηνοθέτη, εκθειάζοντας την παραγωγή με τρόπο προκλητικό και ανιστόρητο.
Κατά τη διάρκεια της συνομιλίας τους, ο κ. Μητσοτάκης ένιωσε την ανάγκη να συγχαρεί τον Βρετανό δημιουργό για την απόδοση του ομηρικού επικού ποιήματος στη μεγάλη οθόνη και να τον ευχαριστήσει για τη συμβολή της ταινίας στην τόνωση του παγκόσμιου ενδιαφέροντος για τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, προσθέτοντας μάλιστα ότι «τέτοιες παραγωγές γεφυρώνουν την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας με τη σύγχρονη δημιουργικότητα», εκφράζοντας την εκτίμησή του για το ψευδές γεγονός ότι σημαντικό μέρος των γυρισμάτων έγινε στην Ελλάδα.
Αντί να θέσει τα αυτονόητα ερωτήματα για τη διαστρέβλωση του έπους, ο πρωθυπουργός -αμετανόητος προπαγανδιστής της Woke ατζέντας – έδωσε συγχαρητήρια στον κινηματογραφικό παραχαράκτη Νόλαν που διαστρεβλώνει το ομηρικό έπος, επιδόθηκε σε ένα απροκάλυπτο «προμοτάρισμα» της …μαύρης «Ωραίας Ελένης» και έγινε χορηγός στην Υβριν κατά της αρχαίας Ελλάδας.
«Κυβερνήτης»
Βέβαια, αυτή η συμπεριφορά δεν εκπλήσσει. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης νιώθει μονίμως «κυβερνήτης» και όχι πρωθυπουργός, αντιμετωπίζοντας τους πολίτες ως ιθαγενείς που θα καταπίνουν αμάσητη την κυβερνητική προπαγάνδα. Οπως ακριβώς συνέβη και με το ταξίδι αναψυχής στην Αυστρία για την όπερα στο Σάλτσμπουργκ -που βαφτίστηκε τεχνηέντως «επίσημη επίσκεψη»-, έτσι και τώρα το καθεστώς διαφημίζει προκλητικά τις επιλογές του, την ώρα που ο ελληνικός λαός χρεώνεται τα σπασμένα σε όλους τους τομείς.
Διότι το ερώτημα που προκύπτει εδώ είναι αμείλικτο: Με ποια λογική δαπανήθηκαν 6,6 εκατομμύρια ευρώ από τα δημόσια ταμεία, ένα ασύλληπτο χρηματικό ποσό, για μια παραγωγή που πρόβαλε μόλις τέσσερις τοποθεσίες από ολόκληρη τη χώρα, προσφέροντας μηδενική ουσιαστικά προβολή στον Ελληνισμό και χρηματοδοτώντας την παραποίηση των ομηρικών επών; Τις απαντήσεις για το τι πραγματικά χρηματοδοτήθηκε δίνει η ίδια η επιστημονική κοινότητα.
Οπως επισημαίνει για παράδειγμα ο καθηγητής Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, Αρμάντ Ντανγκούρ, η ταινία διαθέτει «ελάχιστα ομηρικά και καθόλου ελληνικά στοιχεία», καθώς ο Νόλαν μετατρέπει τη βαθιά υπαρξιακή ιστορία του νόστου σε μια επιφανειακή περιπέτεια δράσης. Ο Οδυσσέας του Ματ Ντέιμον παρουσιάζεται ως ένας ωμός πολεμιστής, απογυμνωμένος από την ευφυΐα και το δαιμόνιο πνεύμα του, ενώ κομβικές σκηνές -όπως η αναγνώριση από τον σκύλο Αργο, το μυστικό του γαμήλιου κρεβατιού, αλλά και ολόκληρα κεφάλαια όπως οι Φαίακες και η Ναυσικά- πετάχτηκαν στον κάλαθο των αχρήστων.
Ακόμα και η θεϊκή υπόσταση αποδομείται, με τη θεά Αθηνά να υποβιβάζεται σε μια απλή εσωτερική προβολή του πρωταγωνιστή. Παράλληλα, το κύμα αντιδράσεων διογκώθηκε από την επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης. Οπως υπενθυμίζει η αναπληρώτρια καθηγήτρια Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, Ευγενία Μακρυγιάννη, ο Ομηρος χρησιμοποιεί ρητά τον όρο «λευκώλενος» (με λευκούς βραχίονες), ενώ η λυρική ποίηση την περιγράφει ως ξανθή.
Η παραγωγή επέλεξε την πλήρη υποταγή στη σύγχρονη woke ατζέντα, μετατρέποντας την Ωραία Ελένη σε μαύρη, την ώρα μάλιστα που οι δηλώσεις της πρωταγωνίστριας -«γιατί ο Ομηρος αφιέρωσε τόσο λίγο χρόνο στις γυναίκες»- φανέρωσαν πλήρη άγνοια για την κεντρικότητα μορφών όπως η Πηνελόπη, η Κίρκη και η Καλυψώ.
Ολα τα παραπάνω επιβεβαιώνουν τη θλιβερή εικόνα μιας κυβέρνησης που έχει αποφασίσει να συγκρούεται σταθερά με τη λογική. Η ελληνική μυθολογία αποτελεί παγκόσμιο πολιτισμικό κεφάλαιο και, αν η χώρα επιθυμεί να προβάλει την Ιστορία της αποκομίζοντας οφέλη, δεν μπορεί να λειτουργεί ως απλός, παθητικός αιμοδότης εκατομμυρίων.
Οταν το κράτος βάζει ζεστό χρήμα στο τραπέζι, οφείλει να επιβάλλει όρους συμπαραγωγού στο σενάριο και στην πιστότητα των προσώπων. Οσο η Πολιτεία χαρίζει εκατομμύρια χωρίς όρους και ο πρωθυπουργός αποθεώνει αμφιλεγόμενες διασκευές, η πολιτιστική μας κληρονομιά θα παραποιείται στις χολιγουντιανές αίθουσες με ελληνική, μάλιστα, σφραγίδα και χρηματοδότηση.
Καμία ανάδειξη της ελληνικότητας του Αιγαίου
Ανεξάρτητα από τις διαφωνίες που έχει κανείς για την αισθητική και τις επιλογές της, η «Οδύσσεια», η πολυσυζητημένη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, θα μπορούσε να αποτελέσει μια σημαντική επιτυχία της Ελλάδας στον χώρο της ήπιας ισχύος. Δυστυχώς, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται ότι συμβαίνει.
Ως ήπια ισχύς ορίζεται η ικανότητα επηρεασμού άλλων εθνών μέσω της πειθούς και της έλξης και όχι μέσω της βίας. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η αμερικανική κινηματογραφική βιομηχανία του Χόλιγουντ – σκεφτείτε πόσο φυσιολογικό μάς φαίνεται σε μια ταινία όταν ένας Αμερικανός πρόεδρος αναλαμβάνει ηγετικό ρόλο στην αντιμετώπιση μιας παγκόσμιας απειλής και πώς αυτό βάζει στο μυαλό του θεατή την ιδέα πως οι ΗΠΑ είναι ο φυσικός ηγέτης του δυτικού (και όχι μόνο) κόσμου.
Ετσι, η «Οδύσσεια» του Νόλαν παρείχε μια μοναδική δυνατότητα να αναδειχθεί στο διεθνές κοινό ένα θεμελιακό εθνικό ζήτημα: η ελληνικότητα του Αιγαίου. Ομως, πουθενά στην ταινία δεν ακούγεται η ελληνική γλώσσα που θα έδινε τον τόνο για την ιστορική ελληνικότητα του Αιγαίου. Εξαίρεση, μια σύντομη σκηνή όπου ο αγγλόφωνος Οδυσσέας συστήνεται σε έναν άνθρωπο (που τον υποδύεται ο Γιάννης Κοκιασμένος) ως… Ελληνας, για να ακούσουμε από τον μοναδικό Ελληνα ηθοποιό στην ταινία μερικές λέξεις στα ελληνικά.
Ακόμα, πουθενά στην ταινία δεν γίνεται αναφορά στο Αιγαίο ως ελληνική θάλασσα που τη διέσχισαν τα 1.186 πλοία των Αχαιών, που αναφέρει ο Ομηρος στον «Νηών Κατάλογο» της Ραψωδίας Β’. Η ανάδειξη της ελληνικότητας του Αιγαίου στην «Οδύσσεια» του Νόλαν θα αποτελούσε μια δυναμική και ιδιαίτερα επιδραστική διεθνώς απάντηση στην τουρκική φαντασίωση της «Γαλάζιας Πατρίδας». Κι αυτό, ως αίσθηση που θα δημιουργούνταν στο διεθνές κοινό, θα ήταν εξαιρετικά σημαντικό αν σκεφτεί κανείς πως, όπως λέει στη γεωπολιτική της ανάλυση η αμερικανική εταιρία στρατηγικών πληροφοριών Stratfor, «ο πυρήνας της Ελλάδας είναι το Αιγαίο Πέλαγος […] Χωρίς τον έλεγχο του Αιγαίου, απλά δεν υπάρχει Ελλάδα».
Υπάρχει, βεβαίως, το κέρδος του αυξημένου ενδιαφέροντος για τις ελληνικές σπουδές και των πωλήσεων των ομηρικών επών. Ομως, για να αποδώσουν αυτά σε επίπεδο προβολής ήπιας ισχύος, χρειάζονται στήριξη, που δυστυχώς δεν φαίνεται ότι υπάρχει. Από σχεδόν 350 έδρες ελληνικών σπουδών διεθνώς το 2006, έχουν απομείνει μόνο περί τις 200 και μόνο 80 από αυτές υποστηρίζονται από το υπουργείο Παιδείας.
«Θα ντρεπόμουν αν είχα γράψει το σενάριο»
Εγραψε πως «είχα την ελπίδα ότι η συγγένεια του Νόλαν με αυτά τα ομηρικά θέματα θα τον ωθούσε σε νέα δημιουργικά ύψη». Τελικά, οι ελπίδες και οι προσδοκίες της διαψεύστηκαν από την κενότητα με την οποία ο κατά τα άλλα διάσημος Βρετανός σκηνοθέτης και σεναριογράφος προσέγγισε κινηματογραφικά την «Οδύσσεια».
Λόγος γίνεται όχι για οποιοδήποτε πρόσωπο, αλλά για την πρόεδρο τμήματος και καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνιας, Εμιλι Γουίλσον, της οποίας η μετάφραση της «Οδύσσειας» του Ομήρου, από το 2017, αναφέρθηκε από τον ίδιο τον Νόλαν στις πρώτες κιόλας διαφημιστικές εκστρατείες για την προώθηση του φιλμ. Την επιστήμονα που έχει κάθε λόγο και κυρίως δικαιούται να ασκήσει έντονη κριτική απέναντι στην ταινία, η οποία, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά: «Δεν έχει τίποτα πειστικό να πει» και ότι «στερείται ψυχολογικού, συναισθηματικού, πολιτικού και ηθικού βάθους». «Θα ντρεπόμουν αν είχα γράψει οποιοδήποτε μέρος αυτού του σεναρίου» έγραψε με νόημα.
Στο υψηλού επιπέδου γραφής, καυστικότατο δοκίμιό της, που δημοσιεύτηκε στο London Review of Books, η Γουίλσον τονίζει χαρακτηριστικά: «Είχα την ελπίδα ότι η συγγένεια του Νόλαν με αυτά τα ομηρικά θέματα θα τον ωθούσε σε νέα δημιουργικά ύψη και θα του επέτρεπε να δημιουργήσει πιο πιστευτούς χαρακτήρες. Ομως, η “Οδύσσεια” παρουσιάζει τον συνηθισμένο συνδυασμό μεγαλοπρέπειας και επιπολαιότητας. Το όραμα της ταινίας είναι υπερβολικά συγκεχυμένο, οι χαρακτήρες της υπερβολικά ανεπαρκώς ανεπτυγμένοι, για να εκπληρώσει ό,τι υποσχέθηκε εν μέρει όσον αφορά τις μεγάλες ιδέες – αν και είναι πολύ καλή στο να αποδίδει μεγάλες εκρήξεις και γίγαντες».
Συνεχίζοντας, η Γουίλσον τονίζει επίσης πως η «Οδύσσεια» του Νόλαν «στερείται πολλών από τα στοιχεία που κάνουν το ποίημα σπουδαίο». «Δεν έχει τίποτα πειστικό να πει για τον χρόνο, τη μνήμη, την ιστορία, τον πόλεμο ή για τη σχέση μεταξύ της ένδοξης επιστροφής ενός πολεμιστή και των ζωών της οικογένειάς του, των αντιπάλων, των συντρόφων, των φίλων και των γειτόνων του. Στερείται ψυχολογικού, συναισθηματικού, πολιτικού και ηθικού βάθους. Η αφηγηματική της δομή είναι επιτηδευμένη. Η γραφή είναι απαράδεκτη. Κανένας από τους χαρακτήρες δεν έχει πειστικά κίνητρα για τις πράξεις ή τα λόγια του. Δεν υπάρχουν σεξουαλικές σκηνές, και όλα τα φαγητά φαίνονται απαίσια» σημείωσε επιπλέον.
Συγχρόνως, η Γουίλσον επιτέθηκε στην ταινία του Νόλαν και σε συνέντευξή της στην κυριακάτικη έκδοση των λονδρέζικων «Times», επισημαίνοντας πως «δεν με άγγιξε καθόλου συναισθηματικά. Πράγμα που πιστεύω ότι οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι, σε αντίθεση με τον Ομηρο, δεν είναι πολύ καλά γραμμένη. Οι χαρακτήρες δεν έχουν το βάθος που έχουν οι ομηρικοί χαρακτήρες. Σκέφτηκα: “Με νοιάζει πραγματικά αν αυτός ο τύπος επιστρέψει στη γυναίκα του;”. Δεν μου έχετε δώσει κανέναν λόγο να με νοιάζει».
Ωστόσο, όπως παραδέχθηκε, η ταινία, παρά τα κενά της, «παραμένει ένα γεγονός που αξίζει να γιορτάσουμε». Αναγνώρισε τον αντίκτυπο που έχει ήδη το φιλμ στο ευρύ κοινό, την πολιτιστική ευαισθητοποίηση που προκάλεσε για την αρχαία ελληνική λογοτεχνία, καθώς και για τον ίδιο τον κινηματογράφο. Είναι σαφές, άλλωστε, πως το φιλμ του Κρίστοφερ Νόλαν έχει μετεξελιχθεί σε ένα πολιτιστικό φαινόμενο από την ημέρα που βγήκε στις αίθουσες, ενώ δεν περιορίζεται απλώς στο να εμπνέει συζητήσεις. Σύμφωνα με τον Indepedent, δε, έχει παρατηρηθεί ραγδαία αύξηση του αριθμού των ανθρώπων που μαθαίνουν ελληνικά στην Αγγλία, ενώ κατά τα στοιχεία του Google Trends, οι αναζητήσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο για τη φράση «μάθε ελληνικά» αυξήθηκαν κατά 5.000% τις τελευταίες δύο εβδομάδες που η προσμονή για την «Οδύσσεια» έφτανε στο αποκορύφωμά της.