Η Μαργαρίτα Παπανδρέου πέθανε χθες το πρωί στα 103 της χρόνια. Πριν από πολλές δεκαετίες, ένα άλλο πρωί, του 1948, η Μαργαρίτα Παπανδρέου πήγε σε έναν οδοντίατρο στη Μινεσότα. Εκεί, στην αίθουσα αναμονής, πρωτογνώρισε τον Ανδρέα Παπανδρέου. Επιασαν κουβέντα κι εκείνη τον βρήκε «πολύ γοητευτικό».
- Βασίλης Γαλούπης
Το ίδιο βράδυ βγήκαν για δείπνο και χορό. «Οταν επέστρεψα σπίτι, ήξερα πως είμαι ερωτευμένη» θα εξομολογούνταν πολύ αργότερα η Μαργαρίτα Παπανδρέου, που τότε ακόμη ήταν απλά η Μάγκι και δεν γνώριζε ούτε καν πού έπεφτε η Ελλάδα.
«Μεγάλωσα σ’ ένα προάστιο στο Σικάγο και σχεδόν αγνοούσα την ύπαρξη άλλων χωρών πέρα από την Αμερική. Η δασκάλα μου της τρίτης δημοτικού στο δημόσιο σχολείο Ουάσινγκτον ήταν εκείνη που γνώρισε σε μένα και στην υπόλοιπη τάξη την Ακρόπολη και τη χώρα που ονομαζόταν λίκνο της δημοκρατίας. Θυμάμαι την έκπληξή μου, επειδή έως τότε νόμιζα πως η Αμερική είχε εφεύρει τη δημοκρατία» είχε πει.
Οταν τέλειωσαν την ενότητα για την Ελλάδα, η δασκάλα έβαλε στα παιδιά έναν διαγωνισμό για την καλύτερη ζωγραφιά της Ακρόπολης. «Εγώ τη ζωγράφισα σε όλη της τη δόξα να απλώνεται πάνω στα γαλανά νερά του Αιγαίου. Κέρδισα τον διαγωνισμό» θυμόταν η Μαργαρίτα Παπανδρέου στο βιβλίο της «Ερωτας και εξουσία».
Το έγραψε η ίδια το 2015, όταν ήταν πια 92 ετών, για να αφηγηθεί την πορεία της ζωής της μέσα από τον «μεγάλο έρωτα» για τον Ανδρέα, όπως έλεγε. Το μόνο ζήτημα ήταν ότι για τον Παπανδρέου ο μεγάλος έρωτας ανανεωνόταν κάθε τόσο, με τέτοια ένταση, που «ο ενθουσιασμός του για μία γυναίκα τον έβγαζε έξω από τα λογικά πλαίσια, με το πάθος ενός αλκοολικού».
Στην Ελλάδα η Μαργαρίτα θα πρωτοερχόταν τελικά το 1951, ως απλώς η Αμερικανίδα νύφη και σύζυγος του γιου του Γεωργίου Παπανδρέου.
Μια λέξη μόνο είχε μάθει να λέει στα ελληνικά, «όχι», κάθε φορά που τη ρωτούσαν αν μιλά τη γλώσσα. Οταν ρώτησε τον Ανδρέα Παπανδρέου τι άλλο θα μπορούσε να μάθει να απαντά ώστε να ακούγεται πιο ευγενική, ο Ανδρέας τής πρότεινε να λέει «πολύ λίγο», που ακουγόταν πιο χαριτωμένο.
«Τα πρώτα μου λόγια στον πολιτικό κόσμο της Ελλάδας ήταν ένα λάθος, αλλά τουλάχιστον γέννησαν γέλιο». Μια μέρα που μπήκε στο γραφείο του Γεωργίου Παπανδρέου ένας συνεργάτης του της είπε κάτι στα ελληνικά «κι εγώ νομίζοντας ότι ήταν η συνηθισμένη ερώτηση, δηλαδή αν μιλάω ελληνικά, του απάντησα “Πολύ λίγο”. Ομως ο πεθερός μου, ο Γεώργιος Παπανδρέου, μου χτύπησε την πλάτη. “Μαργαρίτα, σε ρώτησαν αν σου αρέσει η Ελλάδα”».
Εκτοτε η Μαργαρίτα ήταν διαρκώς παρούσα στο πλευρό του Ανδρέα. Από τη μονοκατοικία της Σοφίας Μινέικο στο Ψυχικό, στις δεξιώσεις και στα δείπνα τους, μέχρι και στο κέντρο των πολιτικών του κινήσεων, στα γεγονότα της Αποστασίας, στην ταραγμένη περίοδο πριν από το πραξικόπημα.
Το 1966 ο Ανδρέας είχε ήδη διαφοροποιηθεί από τον Γεώργιο Παπανδρέου και πολλές από τις δημόσιες τοποθετήσεις του σχετικά με τον κίνδυνο πραξικοπήματος χαρακτηρίζονταν «φιλοκομμουνιστικές» και «ακραίες». Για μήνες η Μαργαρίτα προέτρεπε τον Ανδρέα «να κρατήσει μια περισσότερο μετριοπαθή δημόσια στάση».
Η 20ή Απριλίου 1967 ήταν, σύμφωνα με τις πληροφορίες που είχε ο Ανδρέας, η τελευταία από τις πέντε ημέρες κατά την οποία θα εκδηλωνόταν -αν εκδηλωνόταν- το πραξικόπημα. Εκείνη τη μέρα ο Ανδρέας συνελήφθη από το νέο καθεστώς στο σπίτι τους στο Ψυχικό.
«Σε παρακαλώ να μου στείλεις σε μια βαλίτσα μία φορεσιά, 3 πουκάμισα, 3 εσώβρακα, 5 κάλτσες, μερικά αστυνομικά μυθιστορήματα, ένα οποιοδήποτε βιβλίο Γραμμικού Προγραμματισμού και, ξέχασα, ένα ζευγάρι παπούτσια και μια γραβάτα» της έγραψε ο Αντρέας από τα κρατητήρια.
Εκείνη στάθηκε πλάι του σε όλα τα γεγονότα, κι αργότερα, κατά την απεργία πείνας έξω από το αμερικανικό προξενείο στο Τορόντο, ήταν μαζί του. «Είμαι πολύ προστατευτική απέναντι στον Ανδρέα, σαν να ήταν ένα από τα παιδιά μου. Κάνουμε τους άντρες να εξαρτώνται από μας, κάτι που μας κάνει να αισθανόμαστε σημαντικές, δυνατές» θα έλεγε χρόνια μετά.
Το διαζύγιο Μαργαρίτας – Ανδρέα δεν μπορούσε να είναι ιδιωτική υπόθεση, γινόταν πρωτοσέλιδο σε όλη την Ελλάδα. «Καθ’ όλη τη διάρκεια του Μαΐου είχα μια μόνιμη αίσθηση μη πραγματικότητας. Δυο σύζυγοι να κάθονται και να συζητούν μεταξύ τους, ενώ ο άντρας ζούσε με μια άλλη γυναίκα κάπου αλλού. Κάποιες φορές θα συζητούσαμε και για την αεροσυνοδό. Ηταν τρελό, εντελώς αλλόκοτο» έγραφε στο βιβλίο της.
«Δεν είμαι μια “ανεξάρτητη” γυναίκα, όπως με περιγράφεις» είπε τελικά στον Ανδρέα: «Η ανεξαρτησία απαιτεί χρήματα. Θα είμαι ξεκάθαρη με τους όρους του διαζυγίου. Δεν είμαι οικονομικά ανεξάρτητη. Δεν έχω ασφάλεια υγείας. Δεν έχω δουλειά. Δεν έχω σύνταξη. Αν σου συμβεί κάτι, αυτή θα πάρει τη σύνταξή σου», εννοώντας τη Δήμητρα Λιάνη. «Αφού δεν θα την παντρευτώ» της απάντησε τότε ο Ανδρέας.
Μετά το διαζύγιο η Μαργαρίτα συνέχισε να ασχολείται με τα γυναικεία δικαιώματα. Πολύ αργότερα το όνομά της ενεπλάκη στην υπόθεση της λίστας Λαγκάρντ, αλλά πιο μετά το ΣΔΟΕ απάντησε επίσημα ότι το όνομά της δεν περιλαμβάνεται τελικά. «Είμαι ακόμα η Μάγκι, η σερβιτόρα που βρέθηκε στην κορυφή της σκάλας» έλεγε για τον εαυτό της.
Μαργαρίτα Τσαντ Παπανδρέου – Ακτιβίστρια και συγγραφέας
Γεννήθηκε στο Ιλινόις των ΗΠΑ τον Σεπτέμβριο 1923 και έφυγε χθες από τη ζωή, στα 103 της χρόνια. Οι γονείς του πατέρα της ήταν από την Αγγλία και της μητέρας της από την Ελβετία. Σπούδασε Δημοσιογραφία, με μεταπτυχιακό στη Δημόσια Υγεία στο πανεπιστήμιο της Μινεσότα. Εκεί γνώρισε και τον μετέπειτα σύζυγό της Ανδρέα Παπανδρέου, με τον οποίο παντρεύτηκαν το 1951 και απέκτησαν τέσσερα παιδιά. Με τη μόνιμη εγκατάστασή τους στην Ελλάδα το 1961 η σχέση τους πέρασε κρίση, όπως κι άλλες φορές στη συνέχεια. Τελικά, συμφώνησε να δώσει διαζύγιο το 1989 ώστε να παντρευτεί ο Ανδρέας Παπανδρέου τη Δήμητρα Λιάνη. Ιδρυσε και διετέλεσε επί οκτώ χρόνια πρόεδρος της ςνωσης Γυναικών Ελλάδος. Ελαβε ενεργό μέρος σε θέματα ειρήνης και σε πρωτοβουλίες για τα δικαιώματα των γυναικών (όπως η κατάργηση του θεσμού της προίκας, η θέσπιση του πολιτικού γάμου, η δυνατότητα διατήρησης του επωνύμου των γυναικών μετά τον γάμο τους κ.ά.). Ηταν επίσης συγγραφέας πολλών άρθρων και βιβλίων. Απεβίωσε στο σπίτι όπου κατοικούσε τα τελευταία χρόνια στο Παλαιό Φάληρο, χθες, 18 Σεπτεμβρίου 2026.