100 χρόνια από την αποκατάσταση της εθνικής κυριαρχίας στο Δέλτα του Εβρου

Το άρθρο 5 της Συνθήκης της Λωζάννης (της 24ης Ιουλίου 1923) προέβλεπε τη συγκρότηση Ειδικής Επιτροπής Οριοθέτησης για τα σύνορα Ελλάδας και Τουρκίας από έναν Ελληνα εκπρόσωπο, έναν Τούρκο εκπρόσωπο και έναν πρόεδρο υπήκοο ουδέτερης χώρας.

• Θεοφάνης Μαλκίδης* 

Ειδικότερα αναφερόταν στη σύσταση επιτροπής η οποία θα αναλάμβανε να προσδιορίσει επί του εδάφους την οριογραμμή (δηλαδή τα σύνορα) μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας. Επίσης η επιτροπή θα όφειλε να ακολουθήσει όσο το δυνατόν πιστότερα τις περιγραφές των συνόρων που ορίζονται στη συνθήκη, λαμβάνοντας παράλληλα υπόψη τους τοπικούς γεωγραφικούς περιορισμούς και τα οικονομικά συμφέροντα των περιοχών.

Η Επιτροπή Οριοθέτησης άρχισε τις εργασίες της στο πεδίο τον Ιούλιο του 1925, υπό την προεδρία του Ολλανδού συνταγματάρχη F. J. Backer, με τη συμμετοχή του Ελληνα ταγματάρχη Ε. Μινωτάκη και του Τούρκου συνταγματάρχη Hairoullah bey. 

Οι διαφωνίες που προέκυψαν επικεντρώθηκαν στο «ακανθώδες» ζήτημα της μετατοπιζόμενης κοίτης του ποταμού, αφού ο Εβρος είναι ένας ποταμός με έντονη ροή, ο οποίος προκαλεί συχνές προσχώσεις, δημιουργεί νέα νησιά (νησίδες), εξαφανίζει παλιά και αλλάζει φυσικά τον ρου του. Οι διαφωνίες λύνονταν με επιτόπιες μετρήσεις από την τεχνική ομάδα του Ολλανδού προέδρου, ο οποίος χρησιμοποιούσε την ψήφο του για να τέμνει τις διαφωνίες μεταξύ των δύο πλευρών, μοιράζοντας τις νησίδες με γνώμονα ποια όχθη βρισκόταν πιο κοντά στην κύρια ροή του 1926.

Στο Διεθνές Δίκαιο των ποτάμιων συνόρων υπάρχουν δύο επιλογές: το σύνορο είτε ακολουθεί τον ποταμό όπου κι αν πάει (αρχή της κινητής κοίτης) είτε μένει σταθερό σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή (αρχή της σταθερής κοίτης).

Η επιτροπή συμφώνησε στην αρχή της σταθερής κοίτης και το ελληνοτουρκικό σύνορο από τότε είναι μια νοητή, σταθερή γραμμή που αποτυπώθηκε στους χάρτες του 1926. Αν ο ποταμός μετατοπιστεί λόγω πλημμύρας ή διάβρωσης, το σύνορο δεν μετακινείται και επικαλούμενη (η επιτροπή) την ανάγκη για σταθερότητα και την αποφυγή οικονομικών αναστατώσεων για τους παραποτάμιους πληθυσμούς (που θα έχαναν ξαφνικά τις καλλιέργειές τους λόγω μιας πλημμύρας), έλαβε την απόφαση για σταθερό σύνορο με τη γεωγραφική κοίτη του 1926, ανεξάρτητα από μελλοντικές φυσικές μετατοπίσεις του ποταμού.

Ο άγνωστος στο ευρύ κοινό Εμμανουήλ Μινωτάκης (1898-1940) έμεινε στην Ιστορία για την ανεπανάληπτη διπλωματική και τεχνική του μάχη που εξασφάλισε τη μόνιμη προσάρτηση του έκτασης 100.000 στρεμμάτων Δέλτα του Εβρου στην Ελλάδα. Αν και το έργο του υπήρξε εθνικής σημασίας, η προσωπική του ιστορία παρέμεινε για χρόνια στη σκιά της δόξας του αδελφού του, του κορυφαίου Ελληνα ηθοποιού και σκηνοθέτη Αλέξη Μινωτή.

Ο Μινωτάκης γεννήθηκε στα Χανιά το 1898, ως ο πρωτότοκος γιος του εμπόρου Στυλιανού Μινωτάκη, και σε ηλικία μόλις 16 ετών πέτυχε στις εξετάσεις και εισήλθε στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων.

Ως αξιωματικός του Πυροβολικού ανέπτυξε εξαιρετικές ικανότητες στην τοπογραφία και τη χαρτογράφηση και ήταν ο εκπρόσωπος της Ελλάδας στην τριμερή Μεικτή Επιτροπή Διαχάραξης των Συνόρων. Εκεί ήρθε σε σύγκρουση με τον Τούρκο συνταγματάρχη Hairoullah bey, ο οποίος για λογαριασμό της χώρας του διεκδικούσε ολόκληρο το Δέλτα του Εβρου, παρουσιάζοντας πλαστούς οθωμανικούς τίτλους ιδιοκτησίας και χάρτες που εμφάνιζαν τον δυτικό βραχίονα του ποταμού ως την κύρια κοίτη. Επιπλέον ο Hairoullah bey υποστήριξε ότι ο «κύριος ρους» (το βαθύτερο σημείο και η κύρια ροή) του ποταμού ήταν ο δυτικός βραχίονας. Αν γινόταν δεκτό αυτό, το Δέλτα θα περνούσε ολόκληρο στην Τουρκία. Για να στηρίξει τη θέση του, η τουρκική πλευρά παρουσίασε παλαιότερους οθωμανικούς χάρτες και μετρήσεις οι οποίες εμφάνιζαν τον δυτικό βραχίονα ως τον πιο βαθύ και ενεργό.

Ο Μινωτάκης, ωστόσο, αρνήθηκε να μείνει στους τίτλους που εμφάνισε η τουρκική πλευρά και πραγματοποίησε εξαντλητικές, ριψοκίνδυνες επιτόπιες μετρήσεις και βυθομετρήσεις στα έλη του ποταμού. Επιπλέον με έρευνα στο Υποθηκοφυλακείο της Κωνσταντινούπολης και με επιστημονική τεκμηρίωση ο Μινωτάκης απέδειξε ότι οι τουρκικοί χάρτες ήταν αλλοιωμένοι (πλαστοί) και έπεισε τον πρόεδρο της επιτροπής συνταγματάρχη Backer ότι ο πραγματικός ρους του Εβρου ήταν ο ανατολικός. Με την καθοριστική ψήφο του Backer, το Δέλτα του Εβρου κατοχυρώθηκε οριστικά στην Ελλάδα, μια απόφαση που σφραγίστηκε με το Πρωτόκολλο των Αθηνών στις 3 Νοεμβρίου 1926.

Μετά την επιτυχία του στον Εβρο ο Μινωτάκης προήχθη σε αντισυνταγματάρχη (1931) και ανέλαβε καθήκοντα διευθυντή στο Γραφείο Αεροναυτιλίας. Το 1935 τοποθετήθηκε στην Κεντρική Επιτροπή Οχύρωσης, συμβάλλοντας ενεργά στον σχεδιασμό των οχυρών της «Γραμμής Μεταξά». Κατά τη διάρκεια των σκληρών εργασιών στα σύνορα, προσβλήθηκε από φυματίωση. Αποστρατεύτηκε για λόγους υγείας το 1939, εισήχθη στο Σανατόριο της Πάρνηθας και άφησε την τελευταία του πνοή στις 14 Ιουνίου 1940, σε ηλικία μόλις 42 ετών, λίγους μήνες πριν από το ξέσπασμα του Ελληνοϊταλικού Πολέμου. Ο Μινωτάκης με τους χάρτες του θεμελίωσε την εθνική κυριαρχία στην περιοχή και τα οχυρωματικά έργα, ενώ η κρίση του 2020, με την απαίτηση της Τουρκίας να μην προχωρήσει ο φράχτης λόγω ότι ήταν σε τουρκικό έδαφος, απέδειξε το σπουδαίο έργο του. Η ελληνική πλευρά απάντησε με βάση το Διεθνές Δίκαιο, επιδεικνύοντας τους επίσημους χάρτες της επιτροπής του 1926, οι οποίοι αποδεικνύουν ότι η κυριαρχία του εδάφους δεν επηρεάζεται από τη γεωγραφική μετατόπιση του νερού.

Οι αποτυπώσεις και οι χάρτες που κλείδωσαν τα σύνορα

Η Ελλάδα χρησιμοποίησε τις αποτυπώσεις του Μινωτάκη για να σχεδιάσει τους επίσημους, ακριβείς χάρτες της μεθορίου. Αυτοί οι χάρτες «κλείδωσαν» τα σύνορα σταθερά στην κοίτη εκείνης της χρονιάς και, όταν ο Εβρος πλημμύριζε (που γίνεται πολύ συχνά) και άλλαζε πορεία, η Ελλάδα χρησιμοποιούσε τους χάρτες του Μινωτάκη για να αποδείξει ότι η κυριαρχία των νησίδων παρέμενε αμετάβλητη, αποτρέποντας τουρκικές διεκδικήσεις.

Επιπλέον η λεπτομερής καταγραφή των βυθών, των βάλτων, των προσχώσεων και των περασμάτων του ποταμού επέτρεψε στον Ελληνικό Στρατό να σχεδιάσει τα οχυρωματικά έργα του με τους χάρτες που έδειχναν με ακρίβεια ποια σημεία ήταν βατά και ποια αποτελούσαν φυσικά κωλύματα.

Κάθε χρόνο ο Ελληνικός Στρατός διεξάγει στο Δέλτα του Εβρου την Τακτική Ασκηση Μετά Στρατευμάτων «Εμμανουήλ Μινωτάκης», στις Φέρες Εβρου, κεντρικός δρόμος έχει μετονομαστεί σε οδό Ταγματάρχη Μινωτάκη, ενώ πρόσφατα διοργανώθηκαν τιμητικές εκδηλώσεις και αγώνες δρόμου για τη συμπλήρωση των 100 χρόνων (1926-2026) από την ιστορική οριοθέτηση. Εκεί που τιμήσαμε τον Εμμανουήλ Μινωτάκη που διαφύλαξε τη γη και το ύδωρ του Εβρου!

**Από την ομιλία στις εκδηλώσεις που οργάνωσαν η Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης, ο Δήμος Αλεξανδρούπολης, ο Σύλλογος «Αινήσιο Δέλτα» και άλλοι φορείς για τη συμπλήρωση εκατό ετών από την αποκατάσταση της εθνικής κυριαρχίας στο Δέλτα του Εβρου. 

*Διδάκτωρ Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών