Η φωτογραφία με το «βουνό της ντροπής», όπως πετυχημένα χαρακτήρισε η «κυριακάτικη δημοκρατία» της 26ης Αυγούστου τη γιγάντιων διαστάσεων στοίβα από καλάθια με γαρίφαλα στα πόδια λαϊκού τραγουδιστή, κάποτε θα χαρακτηρίζει τα συγκαιρινά συλλογικά αλλά και ατομικά μας αδιέξοδα. Η δύναμη της οπτικοποίησης των στιγμών του παρόντος είναι αξεπέραστη. Θυμίζει μια άλλη φωτογραφία που υπήρχε σε βιβλίο της Ιστορίας όταν ήμουν μαθητής. Σε πλαίσιο χωρισμένο στα δύο, από τη μια ένας σωρός με κορμιά νεκρών σε δρόμο των Αθηνών λόγω της πείνας και της κακουχίας τον χειμώνα του 1941-1942, τον πρώτο χρόνο της τριπλής Κατοχής, και, από την άλλη, μια φωτογραφία της ίδιας ακριβώς περιόδου, όπου δύο τροφαντοί μπακάληδες κάπου στην Αθήνα πόζαραν χαμογελαστοί στον φακό ανάμεσα σε κρεμαστά χοιρομέρια, λουκάνικα, κεφαλοτύρια, λόφους από αβγά και πυραμίδες από κονσέρβες.
Η κοινωνική πρόκληση δεν αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία. Ταξιδεύοντας στα πρώην κράτη του Συμφώνου της Βαρσοβίας ακούς ιστορίες για γειτονιές όπου η είσοδος στους απλούς θνητούς ήταν απαγορευμένη και εκεί εξέχοντα μέλη των καθεστώτων ζούσαν στη χλιδή και την αμετροέπεια. Σήμερα μπορεί κάποιος να δει τις ίδιες εικόνες σε όλο τον Τρίτο Κόσμο· στο Πεκίνο του απροσμέτρητου πλούτου και της απόλυτης εξαθλίωσης. Στο Νέο Δελχί και στην Καλκούτα των δισεκατομμυριούχων ηθοποιών του Bollywood και των αστέγων που πεθαίνουν από χολέρα. Στα κρατικά μορφώματα της υποσαχάριας Αφρικής, όπου οι φύλαρχοι απολαμβάνουν τιμές θεών, ενώ παιδιά πεθαίνουν γιατί δεν έχουν πόσιμο νερό ή εμβόλια.
Δεν αποτελούμε λοιπόν πρωτοτυπία. Βουλιάζουμε όμως ολοένα και πιο πολύ στο τέλμα της τριτοκοσμικής αποσύνθεσης. Από τη μια, η Ελλάδα της μετανάστευσης, πόσο αλήθεια να αντέξει ένας νέος άνθρωπος να ζει σε αδιέξοδους ορίζοντες, και, από την άλλη, η Ελλάδα των «απογειωμένων» αστακών και του μεταμφιεσμένου ναρκισσισμού σε εκτοξευόμενα πανέρια με γαρίφαλα. Από τη μια, η Ελλάδα του κοινωνικού αυτοματισμού που δοκιμάζει τη συλλογική συνοχή και φέρνει στην επιφάνεια πολιτικές δυνάμεις των άκρων με μοναδικό προορισμό την πραγμάτωση του ενδοκρατικού Αρμαγεδδώνα και, από την άλλη, η Ελλάδα της σπατάλης και της κοινωνικής πρόκλησης. Οχι, δεν πρωτοτυπούμε. Η ανθρωπότητα έχει μπει σε αυτό το μονοπάτι ξανά· ίδιο σχεδόν με τον επιθανάτιο ρόγχο της μπελ επόκ, που κατέρρευσε με πάταγο φέρνοντας τον A΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ακολουθούμε την ίδια στενωπό, όπου προκλητική χλιδή και απόλυτη φτώχεια σφιχταγκαλιάζονται πηδώντας στο κενό της Ιστορίας υπό τη χλεύη των προηγούμενων γενεών· δεν καταφέραμε να διδαχθούμε από τα δικά τους λάθη και τώρα έρχεται η ώρα του λογαριασμού.
Δεν με ξάφνιασε το «βουνό της ντροπής». Οχι περισσότερο από τις παράνομες χωματερές, τα αδέσποτα στους δρόμους, τα σκουπίδια στις παραλίες ή τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα πάνω στα πεζοδρόμια. Ολα αυτά ξεκινούν από το ότι η Ελλάδα δεν είχε ποτέ μια συντεταγμένη αστική τάξη, όπως αναφέρει ορθά ο Παναγιώτης Κονδύλης (βλ. την εισαγωγή Η Καχεξία του Αστικού Στοιχείου στη Νεοελληνική Κοινωνία και Ιδεολογία στο «Παρακμή του Αστικού Πολιτισμού», εκδόσεις Θεμέλιο) και φτάνει σε ένα πολιτικό δυναμικό που, εκτός ελάχιστων λαμπρών εξαιρέσεων, αδυνατεί να αρθεί στο ύψος των περιστάσεων. Αλλά για όλα αυτά ασφαλώς και κανείς από εμάς δεν είναι άμοιρος ευθυνών.
Μπορούμε να εξαφανίσουμε το «βουνό της ντροπής» ως φαινόμενο; Οχι. Το λούμπεν, ανεξαρτήτως οικονομικής στάθμης, πάντα θα έχει το δικό του μερίδιο στα κοινωνικά δρώμενα. Μπορούμε να το περιορίσουμε; Ναι. Αξίζει να το περιορίσουμε; Ασφαλώς. Πώς; Να βρούμε ξανά το μέτρο μέσα μας και να το εφαρμόσουμε στην καθημερινότητά μας. Να σταματήσουμε να θεοποιούμε τα «πρώτα τραπέζια πίστα» και τις «πρώτες ξαπλώστρες κύμα». Να κάνουμε ξανά την αξιοπρέπεια, το μέτρο και την πνευματική καλλιέργεια «μόδα».
