Οσο πιο απρόσωπο είναι το σύστημα τόσο πιο πρόθυμοι γίνονται οι άνθρωποι να διαπράξουν πράξεις που, εκτός αυτού, θα τους προκαλούσαν φρίκη
Η περίπτωση της Μαρίας Καρυστιανού δεν συνιστά απλώς μια πολιτική πρωτοβουλία που ενόχλησε το σύστημα. Αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο και πιο ανησυχητικό. Τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία αλλοιώνει τον άνθρωπο, τον μεταμορφώνει, τον εκφυλίζει.
- Του Αλκιβιάδη Κεφαλά*
Μια μορφωμένη και αξιοπρεπής μητέρα, που έχασε το παιδί της στο έγκλημα των Τεμπών, τόλμησε να μιλήσει δημόσια για τις πολιτικές ευθύνες, να σταθεί στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και να κατονομάσει την πολιτική διαφθορά ως αιτία θανάτου.
Από εκείνη τη στιγμή, το σύστημα δεν είδε μια χαροκαμένη μάνα. Είδε έναν εκδικητή, έναν τιμωρό, ένα σύμβολο. Τα σύμβολα όμως είναι επικίνδυνα. Η πιθανή ίδρυση πολιτικού φορέα από την κυρία Καρυστιανού ενεργοποίησε τα αντανακλαστικά της ωμής βίας του συστήματος: χλευασμό, συκοφαντία, απαξίωση, χυδαιότητα, οργανωμένες επιθέσεις από πληρωμένα τρολ και πρόθυμους διαμεσολαβητές της εξουσίας. Δεν πρόκειται για αυθόρμητες αντιδράσεις. Είναι η στιγμή που απλοί άνθρωποι, δημοσιογράφοι, επικοινωνιολόγοι, χρήστες του διαδικτύου, μπαίνουν στα γρανάζια της εξουσίας και παύουν να λειτουργούν ως πρόσωπα.
Μετατρέπονται σε ρόλους. Και ο ρόλος δεν έχει συνείδηση. Αυτό το φαινόμενο έχει περιγραφεί με ανατριχιαστική ακρίβεια στο «The Lucifer Effect» του Philip Zimbardo. Το βασικό του συμπέρασμα είναι αμείλικτο. Οι άνθρωποι δεν χρειάζεται να είναι διεφθαρμένοι ή σαδιστές για να πράξουν το κακό. Αρκεί να ενταχθούν σε ένα σύστημα εξουσίας, μικρό ή μεγάλο, που τους αφαιρεί την ατομική ευθύνη, τους προσφέρει θεσμικό άλλοθι και τους ανταμείβει για την υπακοή τους. Το κακό δεν φωνάζει, διοικείται. Και όσο πιο απρόσωπο είναι το σύστημα τόσο πιο πρόθυμοι γίνονται οι άνθρωποι να διαπράξουν πράξεις που, εκτός αυτού, θα τους προκαλούσαν φρίκη.
Η ίδια λογική εμφανίζεται και σε κλασικά πειράματα υπακοής, όπου συνηθισμένοι πολίτες προκάλεσαν πόνο σε άλλους απλώς και μόνο επειδή «μια ανώτερη αρχή» το απαιτούσε. Η εξουσία δεν χρειάζεται τέρατα. Τα κατασκευάζει, αφαιρώντας από τον άνθρωπο το βάρος της ηθικής και της προσωπικής κρίσης. Σε αυτό έρχεται να προστεθεί η ψυχολογία της χειραγώγησης.
Ο Robert Cialdini έχει δείξει πώς η συμμόρφωση, η αυθεντία και η τεχνητή κοινωνική συναίνεση μετατρέπουν κανονικούς ανθρώπους σε φανατικούς υπερασπιστές μιας ανήθικης και χυδαίας γραμμής που συχνά ούτε κατανοούν ούτε πιστεύουν πραγματικά. Ετσι εξηγείται η λύσσα απέναντι στην κυρία Καρυστιανού. Η ηθική της υπόσταση πρέπει πρώτα να συντριβεί.
Η ωμή αυτή πραγματικότητα είχε περιγραφεί αιώνες πριν από τον Niccolό Machiavelli. Η εξουσία, όταν απειλείται, εγκαταλείπει κάθε ηθικό φραγμό. Στην Ελλάδα της οικογενειοκρατίας και της ατιμωρησίας αυτό έχει γίνει δεύτερη φύση. Ανθρωποι που ιδιωτικά θα δήλωναν «ευαίσθητοι» δημόσια μετατρέπονται σε κυνικούς εκτελεστές γραμμής. Η πολιτική φιλοσοφία είχε εντοπίσει το πρόβλημα ήδη από τον 16ο αιώνα. Ο Étienne de La Boétie, στο εμβληματικό «Λόγος περί Εθελοδουλείας», θέτει ένα ερώτημα που παραμένει ανατριχιαστικά επίκαιρο.
Πώς είναι δυνατόν ένας τύραννος να κυριαρχεί πάνω σε εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς τη συναίνεσή τους; Η απάντησή του είναι αφοπλιστική. Η εξουσία δεν επιβάλλεται μόνο από πάνω, αναπαράγεται από κάτω, μέσω της συνήθειας, του φόβου και του μικρού προσωπικού οφέλους. Οι πολλοί υπηρετούν τους λίγους γιατί η δουλεία έχει εμπεδωθεί στη συνείδησή τους. Αυτός είναι ο κύριος τρόπος άμυνας της εξουσίας που φοβάται την κάθαρση. Το συμπέρασμα είναι αναπόφευκτο. Το πολιτικό σύστημα, και κυρίως η Ν.Δ., θα κάνει ό,τι περνά από το χέρι του για να αποτρέψει την πολιτική κάθοδο της κυρίας Καρυστιανού.
Το σύστημα εξουσίας της Μεταπολίτευσης φοβάται την πολιτική που ξεκινά από τη μνήμη, περνά από την ευθύνη και καταλήγει σε δικαιοσύνη και κάθαρση. Η κάθοδος στην πολιτική εκτός της «δομής» απειλεί θεσμικά το σύστημα ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα του εγχειρήματος. Για την εξουσία που ζει από τη λήθη αυτό αποτελεί απειλή.
*Διδάκτωρ Φυσικής του πανεπιστημίου του Μάντσεστερ, UK, τ. διευθυντής Ερευνών του
Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών
