Η πτώση του θεοκρατικού καθεστώτος μπορεί να ανοίξει το κουτί της Πανδώρας για την Αγκυρα
Στην Τουρκία πολλοί αναλυτές παρακολουθούν έντρομοι τις εξελίξεις στο Ιράν και προειδοποιούν ότι μια ενδεχόμενη κατάρρευση του θεοκρατικού καθεστώτος δεν θα μείνει χωρίς συνέπειες για την ίδια την Αγκυρα. Οπως επισημαίνουν, ένα αποδυναμωμένο Ιράν δεν θα εξαφανιζόταν απλώς, αλλά θα στρεφόταν σε δίκτυα πληρεξουσίων και μη κρατικούς δρώντες, παρασύροντας ολόκληρη την περιοχή σε μια παρατεταμένη, ασύμμετρη σύγκρουση φθοράς.
Το μεγαλύτερο άγχος εστιάζεται στον κουρδικό παράγοντα: Μια πλήρης κατάρρευση της κεντρικής εξουσίας θα μπορούσε να δώσει νέα πνοή σε ομάδες όπως το PKK (Τουρκία) ή το ιρανικό του παρακλάδι, το PJAK (Ιράν), το οποίο, αξίζει να σημειωθεί, δεν έχει παραδώσει ποτέ τα όπλα του, σε αντίθεση με το PKK. Μια τέτοια εξέλιξη εκτιμάται ότι θα δοκίμαζε την τουρκική ασφάλεια πολύ πιο σκληρά από ό,τι ο συριακός εμφύλιος.
Οι ανησυχίες αυτές δεν πέφτουν από τον ουρανό ούτε εμφανίζονται εν κενώ. Πηγάζουν από την ίδια την ιστορική πορεία και τη γεωπολιτική λογική που συνδέει εδώ και αιώνες τις δύο γειτονικές δυνάμεις. Τα τουρκο-ιρανικά σύνορα, η βασική γραμμή που τα χωρίζει, είναι τα παλαιότερα αδιάκοπα διαχειριζόμενα σύνορα στη Μέση Ανατολή, με μικρές διαφοροποιήσεις: καθορίστηκαν με τη Συνθήκη του 1639, μετά τον μακρόχρονο Οθωμανο-Σαφαβιδικό πόλεμο (1623-1639), και με μικρές μόνο προσαρμογές παραμένουν ουσιαστικά αμετάβλητα μέχρι σήμερα.
Σε πλήρη αντίθεση με τα περισσότερα σύνορα της περιοχής, που χαράχτηκαν τεχνητά τον 20ό αιώνα, με αποκορύφωμα την αποικιοκρατική Συμφωνία Sykes-Picot. Η δε σαφαβιδική Περσία (1501-1736), με ιδρυτή τον σάχη Ισμαήλ Α΄ και πρωτεύουσα το Ισφαχάν, υπήρξε η μεγάλη αυτοκρατορία που ενοποίησε το Ιράν υπό το σιιτικό Ισλάμ. Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τόσο η Οθωμανική Αυτοκρατορία όσο και το Ιράν των Κατζάρων βρέθηκαν στην ίδια πλευρά – αυτή των Κεντρικών Δυνάμεων. Με την ήττα τους, και οι δύο αυτοκρατορίες διαλύθηκαν, ανοίγοντας τον δρόμο για την άνοδο δύο νέων, κοσμικών και δυτικοστραφών εθνικών κρατών: της κεμαλικής Τουρκίας του Μουσταφά Κεμάλ και του Ιράν του Ρεζά Σαχ Παχλαβί.
Οι σχέσεις παρέμειναν γενικά φιλικές μέχρι την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Η ανατροπή του Παχλαβί και η άνοδος του Χομεϊνί άλλαξαν ριζικά τα δεδομένα. Το νέο καθεστώς καλούσε ανοιχτά σε εξεγέρσεις κατά των φιλοαμερικανικών καθεστώτων της περιοχής, προκαλώντας έντονη ανησυχία στην Αγκυρα – δεν είναι τυχαίο ότι μόλις έναν χρόνο αργότερα, το 1980, εγκαθιδρύθηκε η φιλονατοϊκή χούντα του Κενάν Εβρέν.
Από τότε οι σχεδιασμοί των δύο πλευρών έχουν συχνά βρεθεί σε ανταγωνιστική τροχιά. Χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Συρίας: Το Ιράν ξόδεψε μια δεκαετία και δισεκατομμύρια δολάρια για να στηρίξει τον Ασαντ και τον χερσαίο διάδρομο προς τη Χεζμπολάχ, ενώ η Τουρκία, μέσω του Αλ-Γκολάνι, εργαζόταν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η αντίρρηση όμως εδραζόταν κυρίως για τον διάδρομο. Διότι συμφωνούσε στη διαιώνιση της Χεζμπολάχ στον Λίβανο για να πιέζει το Ισραήλ. Στον Καύκασο η υποστήριξη της Τουρκίας στο Αζερμπαϊτζάν να καταλάβει το Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020 λειτούργησε ανταγωνιστικά απέναντι στην εξισορρόπηση που διατηρούσε το Ιράν για να αποκλείσει την τουρκο-αζερική συνδεσιμότητα.
Διαχειρίσιμη
Παρ’ όλα αυτά, η τουρκο-ιρανική αντιπαλότητα παρέμενε σε γενικές γραμμές «διαχειρίσιμη» και ποτέ δεν μετατράπηκε σε υπαρξιακή. Η Αγκυρα δεν επιδίωξε ποτέ την πλήρη κατάρρευση του ιρανικού κράτους – το χρειαζόταν. Ενα λειτουργικό Ιράν στα ανατολικά της, ακόμα και με μορφή αντιπαλότητας, αποτελούσε προϋπόθεση για να είναι κάθε τουρκική κίνηση διαχειρίσιμη. Ο λόγος είναι απλός: Η πρόοδος της Τουρκίας, σύμφωνα με τη στρατηγική του «βαθέος κράτους» της, εξαρτάται κρίσιμα από τη «βαριά μεταβλητή» του κουρδικού παράγοντα. Η Αγκυρα δεν θέλει ένα πανίσχυρο Ιράν, αλλά επιθυμεί μια στέρεη κρατική οντότητα που θα μπορεί να ελέγχει τις κουρδικές κινήσεις στο βορειοδυτικό της τμήμα.
Σήμερα, όμως, αυτή η λεπτή ισορροπία κλονίζεται επικίνδυνα. Η Αγκυρα βλέπει με τρόμο την ενοποίηση των ιρανικών κουρδικών συνιστωσών, έπειτα από οκτάμηνες διαπραγματεύσεις, σε μια ενιαία «Συμμαχία Πολιτικών Δυνάμεων του Ιρανικού Κουρδιστάν» – μια κίνηση ματ που εξουδετερώνει τις ενστάσεις της ιρανικής αντιπολίτευσης για ενδοκουρδικές διαιρέσεις και υπερκατακερματισμό του Ιράν την επομένη. Η χρονική συγκυρία, μόλις λίγες ημέρες πριν από τα αμερικανο-ισραηλινά πλήγματα, υποδηλώνει υψηλή πιθανότητα προσυνεννόησης με το Ισραήλ. Στη συμμαχία, μάλιστα, φέρεται ότι έχουν εισέλθει υπόγεια και έμπειροι Κούρδοι μαχητές από τη Συρία, που μετά την αμερικανική προδοσία κατέφυγαν μέσω βόρειου Ιράκ στο Ιράν. Σε αντίθεση με τους Ιρακινούς Κούρδους, που παραμένουν επιφυλακτικοί λόγω προηγούμενων «προδοσιών» από τις ΗΠΑ, οι Ιρανοί Κούρδοι γνωρίζουν καλά ότι τα ιστορικά παράθυρα ευκαιρίας ανοίγουν σπάνια – σχεδόν κάθε 50 χρόνια.
Οι περισσότερες μάρκες της Τουρκίας είναι τοποθετημένες πάνω στους Φρουρούς της Επανάστασης. Ο Χακάν Φιντάν, όσο βρισκόταν στην κορυφή της ΜΙΤ, είχε επενδύσει χρόνο και πόρους για να υφάνει ένα δικό του, βαθύ δίκτυο συνεργατών και πληροφοριοδοτών μέσα στον σκληρό πυρήνα των Φρουρών. Καθώς ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν βλέπει τον πόλεμο να συνεχίζεται αμείωτα, βράζει από μέσα του. Αντιλαμβάνεται ότι ενεργοποιείται ακριβώς το χειρότερο σενάριο: εκείνο στο οποίο οι Φρουροί δεν θα είναι πλέον «στα πράγματα» την επόμενη κιόλας ημέρα. Και συνειδητοποιεί με πικρία την τραγική ειρωνεία της επιλογής του. Από το περασμένο Σάββατο οι πύραυλοι των Φρουρών έχουν μειωθεί δραστικά σε αριθμό, σε μια υπολογισμένη προσπάθεια να παρασύρουν τις ΗΠΑ σε μια μακρόσυρτη, φθοροποιό επιχείρηση – με την ελπίδα ότι θα ανατραπούν οι υπολογισμοί του Ντόναλντ Τραμπ και της MAGA βάσης του.
Οσο όμως οι Φρουροί αποδεικνύουν την ανθεκτικότητά τους τόσο πιο πιθανό γίνεται να μην έχουν θέση στην «επόμενη μέρα» που ονειρεύεται η Αγκυρα. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν βρίσκεται έτσι μπροστά σε ένα δίκοπο μαχαίρι. Αφενός, εξετάζει την υπόγεια στήριξη στο ιρανικό καθεστώς αποκλειστικά εναντίον των Κούρδων – κίνηση που όμως κινδυνεύει να γυρίσει μπούμερανγκ, ενισχύοντας τα επιχειρήματα του Ισραήλ. Ο ρόλος του Μπάρακ θα είναι καθοριστικός για το πόσα περιθώρια θα έχει τελικά ο «σουλτάνος».
Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ προτιμούν σαφώς μια ευρύτερη, μη αποκλειστικά εθνοτική αντιπολίτευση, φοβούμενοι ότι μια καθαρά κουρδική ή μπαλούχικη εξέγερση μπορεί να προκαλέσει την ίδια «αντισυσπείρωση» που βοήθησε στην εδραίωση του Χομεϊνί το 1979-80. Σε αυτό το πλαίσιο, πρώτη ίσως φορά δεν αποκλείεται το σενάριο μιας μεταβατικής λύσης τύπου Παχλαβί: μια πιο κοσμική γραφειοκρατία που θα αντικαταστήσει τους ακραίους του σημερινού καθεστώτος, υποσχόμενη στις εθνοτικές ομάδες το τέλος της καταπίεσης – ένα συριακού τύπου μοντέλο, όπου όμως το πάνω χέρι δεν θα το έχει η Τουρκία, αλλά έμμεσα το Ισραήλ.
*Υπ. δρ Γεωπολιτικής – πρόεδρος Δικτύου Ελλήνων Συντηρητικών
