Αθανάσιος Σκορδάς: Ήρθε γράμμα από την Αμερική

Οι κυβερνήσεις χάνουν όταν αρχίζουν να χάνουν την κοινωνία - Και η κοινωνία απομακρύνεται όταν η καθημερινή της εμπειρία διαψεύδει επίμονα την κυβερνητική εικόνα

Οι αμερικανικές εκλογές δεν είναι ελληνικές. Αλλο πολιτικό σύστημα, διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες. Ομως το αποτέλεσμά τους έστειλε ένα μήνυμα που αξίζει να διαβαστεί. Υπάρχουν, άλλωστε, ορισμένες πολιτικές αλήθειες που μας αφορούν.

  • Του Αθανάσιου Σκορδά*

Οι κυβερνήσεις χάνουν όταν αρχίζουν να χάνουν την κοινωνία. Και η κοινωνία απομακρύνεται όταν η καθημερινή της εμπειρία διαψεύδει επίμονα την κυβερνητική εικόνα. Αυτό είναι το κύριο πολιτικό μήνυμα των αμερικανικών εκλογών.

Η ακρίβεια, η αίσθηση ότι η χώρα κινείται σε λάθος κατεύθυνση, η διάψευση προεκλογικών προσδοκιών, η δυσπιστία απέναντι στην πολιτική εξουσία και η διαφθορά βρέθηκαν στον πυρήνα της εκλογικής συμπεριφοράς. Η δυσαρέσκεια για την εξωτερική πολιτική και τον πόλεμο ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την αίσθηση ότι η κυβέρνηση απομακρύνθηκε από όσα είχε υποσχεθεί στους πολίτες.

Και όμως, ο Ντόναλντ Τραμπ επέλεξε να απαντήσει στη δυσαρέσκεια για το κόστος ζωής με τρόπο που αξίζει να προσέξουμε. Εφθασε να χαρακτηρίσει τον όρο «προσιτό κόστος ζωής» «ψεύτικη λέξη». Την ίδια ώρα υποστήριζε ότι οι πολιτικοί αντίπαλοι δημιούργησαν την κρίση του κόστους ζωής και ότι η δική του κυβέρνηση «ρίχνει τις τιμές». Το πρόβλημα, όμως, είναι ότι η καθημερινότητα δεν αλλάζει με μια διαφορετική περιγραφή της.

Και εδώ η ελληνική εμπειρία αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στην Ελλάδα κανείς πλέον δεν μπορεί να αρνηθεί ότι υπάρχει ακρίβεια. Μπορεί όμως να επιχειρήσει να μειώσει τη σημασία της επικαλούμενος μια διαφορετική εικόνα της κοινωνίας. Κυβερνητικοί βουλευτές και υπουργοί, όταν τους επισημάνθηκε ότι πολίτες δυσκολεύονται να βάλουν βενζίνη, να πληρώσουν τα φροντιστήρια των παιδιών τους και να αγοράσουν τρόφιμα, άλλος απάντησε ότι κάθε Σαββατοκύριακο που πηγαίνει στην εκλογική του περιφέρεια βλέπει «μια εθνική οδό γεμάτη με αυτοκίνητα» και κατέληξε ότι «υπάρχει υπερκατανάλωση παντού», άλλος βλέπει ευημερία στις «γεμάτες ταβέρνες» κι άλλος απορεί «γιατί δεν παίρνουν λεωφορείο και χρησιμοποιούν το αυτοκίνητό τους».

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο αλαζονικά χαρακτηριστικά της κυβέρνησης. Οταν αρχίζει να εμπιστεύεται περισσότερο την εικόνα που η ίδια θέλει να βλέπει από ψηλά παρά την πραγματικότητα που βιώνουν οι πολίτες από κάτω. Μια γεμάτη εθνική οδός δεν γεμίζει το πορτοφόλι. Και η κίνηση στους δρόμους δεν είναι μέτρο τού τι μένει στο τέλος του μήνα.

Η ακρίβεια δεν ακυρώνεται επειδή κάποιοι εξακολουθούν να ταξιδεύουν, να βγαίνουν ή να καταναλώνουν. Το ερώτημα είναι με τι κόστος το κάνουν και τι αναγκάζονται να στερηθούν για να τα καταφέρουν. Και αυτή είναι μια πολιτική αλήθεια που το αποτέλεσμα των αμερικανικών εκλογών υπενθυμίζει με τον πιο καθαρό τρόπο: οι πολίτες μπορεί να ακούν την κυβερνητική περιγραφή της οικονομίας, αλλά στην κάλπη ψηφίζουν με βάση τη δική τους εμπειρία.

Η σύγκριση γίνεται ακόμα πιο ενδιαφέρουσα στον τρόπο με τον οποίο τίθεται το εκλογικό δίλημμα. Ο Τραμπ προειδοποίησε τους Αμερικανούς ότι, αν έχανε η κυβερνητική πλευρά, «θα χάσετε τα σύνορά σας, τις φορολογικές σας ελαφρύνσεις, την ασφάλειά σας». Το μήνυμα ήταν σαφές: μην κρίνετε την κυβέρνηση από όσα σας ενοχλούν σήμερα· φοβηθείτε περισσότερο όσα μπορεί να συμβούν αν έρθουν οι άλλοι στην εξουσία.

Στην Ελλάδα το επιχείρημα διατυπώνεται με διαφορετικές λέξεις. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης ταυτίζει την επανεκλογή του με το «να παραμείνει η Ελλάδα πολιτικά σταθερή». Το πραγματικό δίλημμα που επιχειρεί να επιβάλει δεν είναι «τι έκανε η κυβέρνηση και τι πρέπει να αλλάξει». Είναι το βολικό αλλά ψευδεπίγραφο «Μητσοτάκης ή ποιος;»

Ομως η σταθερότητα δεν είναι σύνθημα. Είναι αποτέλεσμα. Για μια οικογένεια που δυσκολεύεται να βγάλει τον μήνα η σταθερότητα δεν μετριέται στις κυβερνητικές παρουσιάσεις αυτοθαυμασμού. Μετριέται στο σούπερ μάρκετ, στο ενοίκιο, στον λογαριασμό του ρεύματος. Για έναν νέο άνθρωπο που δεν μπορεί να σχεδιάσει τη ζωή του η σταθερότητα δεν είναι ένας μακροοικονομικός δείκτης. Είναι η δυνατότητα να βρει δουλειά, να αποκτήσει σπίτι, να δημιουργήσει οικογένεια.

Καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να επικαλείται τη σταθερότητα, όταν η κοινωνία βιώνει μόνιμη ανασφάλεια. Υπάρχει, όμως, και μια βαθύτερη ομοιότητα. Οι εκλογές δεν κρίνονται μόνο από το εισόδημα. Κρίνονται και από την εμπιστοσύνη. Οταν η κοινωνία αρχίζει να πιστεύει ότι η εξουσία δεν λογοδοτεί, ότι οι υποθέσεις διαφθοράς αντιμετωπίζονται ανάλογα με το ποιον αφορούν και ότι η πολιτική ευθύνη χάνεται μέσα σε διαδικασίες και επικοινωνιακές εξηγήσεις, η φθορά αποκτά διαφορετικό βάθος.

Η εμπιστοσύνη δεν χάνεται από ένα σκάνδαλο. Χάνεται όταν το σκάνδαλο συναντά τη συγκάλυψη, την ατιμωρησία και την επικοινωνιακή διαχείριση.

Η επικοινωνία, όμως, έχει τα όριά της.

Η επικοινωνία μπορεί να καθυστερήσει τη φθορά, αλλά δεν μπορεί να λύσει τα προβλήματα.

Η ήττα μιας κυβέρνησης δεν ξεκινά την ημέρα των εκλογών. Ξεκινά όταν η κυβέρνηση αλαζονικά παύει να ακούει. Οταν θεωρεί ότι η επικοινωνία μπορεί να υποκαταστήσει την πολιτική. Οταν πιστεύει ότι μπορεί να πείσει τους πολίτες πως η ζωή τους είναι καλύτερη από αυτή που οι ίδιοι βιώνουν. Και εδώ βρίσκεται η πολιτική σημασία της πρωτοβουλίας του Αντώνη Σαμαρά.

Ο Σαμαράς μίλησε έγκαιρα. Μίλησε για την ακρίβεια και την παραγωγική αδυναμία της οικονομίας. Για την ανάγκη εθνικής στρατηγικής. Για την υποχώρηση της πολιτικής απέναντι στην επικοινωνία. Για τη σημασία των θεσμών, της λογοδοσίας και της εθνικής αξιοπρέπειας. Μαζί του επιλέξαμε να μη σιωπήσουμε όταν η σιωπή ήταν ευκολότερη. Να μην αρκεστούμε στην πολιτική τού «όλα καλά», όταν βλέπαμε ότι κάτω από την επιφάνεια συσσωρεύεται μια βαθιά κοινωνική και πολιτική δυσαρέσκεια.

Προειδοποίηση

Δεν το κάναμε από διάθεση δικαίωσης. Το κάναμε γιατί η πολιτική οφείλει να προειδοποιεί πριν τα προβλήματα γίνουν κρίση. Γιατί η πραγματική ευθύνη είναι να λες στους πολίτες αυτά που πρέπει να ειπωθούν και την ώρα που πρέπει. Σήμερα, όσα παρουσιάζονταν ως υπερβολές ή ως άσκοπη κριτική επιστρέφουν ως τα πραγματικά ερωτήματα της κοινωνίας και οι έρευνες εντοπίζουν το πολιτικό κενό επειδή η πραγματικότητα επιβεβαιώνει όσα λέμε. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλη μία περίοδο κατά την οποία η κυβέρνηση θα ζητά από τους πολίτες να φοβούνται την αλλαγή. Χρειάζεται αλλαγή κατεύθυνσης.
Μια διαφορετική πολιτική που θα δώσει ξανά πραγματικό περιεχόμενο στη σταθερότητα. Παραγωγική οικονομία, ισχυροί θεσμοί, δικαιοσύνη, εθνική στρατηγική και αξιοπρέπεια στην καθημερινή ζωή.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι «Μητσοτάκης ή ποιος». Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να συνεχίσουμε στην ίδια κατεύθυνση, όταν όλο και περισσότεροι πολίτες αισθάνονται ότι αυτή η πορεία δεν τους οδηγεί εκεί όπου τους υποσχέθηκαν.

Οταν η σημερινή πορεία οδηγεί σε αδιέξοδο, η αλλαγή κατεύθυνσης δεν είναι περιπέτεια. Είναι ευθύνη. Και ίσως αυτό να είναι τελικά το γράμμα που ήρθε από την Αμερική. Οταν μια κυβέρνηση απαντά στην ακρίβεια με μια εικονική περιγραφή της οικονομίας και στην αμφισβήτηση με τον φόβο για το τι θα συμβεί αν αλλάξει η κυβέρνηση, κάποια στιγμή η κοινωνία αναζητά άλλη κατεύθυνση.

Το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα και η Αμερική είναι ίδιες χώρες. Είναι αν μπορούν να εμφανίζονται τα ίδια πολιτικά διακυβεύματα και να περιμένουμε διαφορετική εκλογική κατάληξη.

*Ο Αθανάσιος Σκορδάς είναι πρ. υφυπουργός