Τελικά «έχει αποτύχει;» Με αυτό τον ηχηρό τίτλο πρόσφατο αφιέρωμα του περιοδικού «Economist» έθετε το ερώτημα που πλανιέται τόσο στα χείλη δυτικών αναλυτών όσο και μεταξύ των ίδιων των επαναστατών που συμμετείχαν στο «αραβικό τσουνάμι» του 2011. Η Αραβική Ανοιξη των λαϊκών εξεγέρσεων, που ξεκίνησε από την Τυνησία τον Ιανουάριο του 2011 και μεταδόθηκε στη Λιβύη και έπειτα στην Αίγυπτο, είχε ως αποτέλεσμα την καθαίρεση δικτατόρων που κυβερνούσαν με σιδηρά πυγμή επί δεκαετίες, του Μουαμάρ Καντάφι, του Μπεν Αλι και του Χόσνι Μουμπάρακ. Η προοπτική νέας «δημοκρατικής» διακυβέρνησης έμοιαζε τότε πιο κοντά από ποτέ.
Ακολούθησε η άνοδος στην εξουσία ισλαμικών κυβερνήσεων, στελεχωμένων από πολιτικές δυνάμεις που υπήρξαν παραγκωνισμένες ή εκτός νόμου για δεκαετίες. Οι συντηρητικές απόψεις τους, όσον αφορά την επιβολή του ισλαμικού νόμου, δεν προσέγγιζαν τη δυτική άποψη περί δημοκρατίας και ελευθερίας του λόγου. Ομως το βασικό πρόβλημα δεν ήταν εκεί. Αποτυγχάνοντας να κερδίσουν ευρεία λαϊκή συναίνεση, να αντιμετωπίσουν τους οικονομικούς σκοπέλους, αλλά και να υποτάξουν προϋπάρχουσες δυνάμεις που δρούσαν εναντίον τους -είτε επρόκειτο για τον στρατό είτε για εξτρεμιστές ισλαμιστές-, έχασαν τη λαϊκή αποδοχή.
Δύο χρόνια μετά, την Αραβική Ανοιξη διαδέχεται ένα άκρως δυσοίωνο καλοκαίρι. Στην Αίγυπτο ένα πραξικόπημα έχει ανατρέψει την πρώτη δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση εδώ και δεκαετίες και η χώρα βρίσκεται στα πρόθυρα εμφυλίου. Στην Τυνησία οι δολοφονίες σημαινόντων στελεχών της αντιπολίτευσης και οι λαϊκές αντιδράσεις φέρνουν τον ισλαμιστικής πλειοψηφίας κυβερνητικό συνασπισμό στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Στη Λιβύη ένα παρόμοιο κύμα δολοφονιών και η αδυναμία των ισλαμιστών να ελέγξουν τις εξτρεμιστικές ομάδες που λυμαίνονται τη χώρα πιθανώς να οδηγήσουν κι εκεί σε κυβερνητική διάλυση με άδηλες συνέπειες.
Εχει λοιπόν «αποτύχει» η Αραβική Ανοιξη. «Είναι νωρίς ακόμη για να το προεξοφλήσουμε» απαντούν αναλυτές που γνωρίζουν καλά τα πράγματα στη Μέση Ανατολή. «Βρισκόμαστε σε μία επαναστατική διαδικασία που θα πάρει τουλάχιστον μία δεκαετία» σημειώνει ο Καρίμ Εμίλ Μπιτάρ, ειδικός αραβικών υποθέσεων στο παρισινό Ινστιτούτο Διεθνών και Στρατηγικών Σχέσεων. Αλλοι, πάλι, επισημαίνουν ότι καθεμία από τις τρεις χώρες έχει διαφορετικά κοινωνικά, πολιτικά και ιστορικά χαρακτηριστικά και επομένως είναι πιθανό να ακολουθήσει και διαφορετικούς δρόμους μέσα στο ερχόμενο διάστημα.
Αίγυπτος: Εμφύλιος πόλεμος προ των πυλών
«Η Αίγυπτος πρέπει να προετοιμαστεί για πολλές μέρες, αν όχι εβδομάδες, πολιτικής αστάθειας και βίας» γράφει σε ανάλυσή του το BBC. Για πολλούς όμως ένας εμφύλιος βρίσκεται προ των πυλών. Αλλωστε, όπως επισημαίνει ο Ζαν-Ιβ Μουασερόν από το Ινστιτούτο Ερευνας και Ανάπτυξης, «η Αίγυπτος είναι δομημένη γύρω από δύο (βασικές) δυνάμεις, τη Μουσουλμανική Αδελφότητα και τον στρατό». Καθώς αυτές βρίσκονται τώρα αντιμέτωπες, οι εναλλακτικές θα πρέπει να δημιουργηθούν… σχεδόν εκ του μηδενός.
Με βάση την ίδια ανάλυση, όλα ξεκίνησαν με την πτώση του Χόσνι Μουμπάρακ τον Φεβρουάριο του 2011, όταν οι προοδευτικές δυνάμεις της εξέγερσης δεν κατάφεραν να αδράξουν την ιστορική ευκαιρία να δομηθούν πολιτικά και να παίξουν ρόλο στις μετέπειτα εξελίξεις. Με δεδομένο το λαϊκό έρεισμα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, δεν προξένησε έκπληξη το γεγονός ότι στις πρώτες βουλευτικές εκλογές οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι κέρδισαν τις μισές έδρες στην Κάτω Βουλή και το 90% στην Ανω Βουλή. Η απόφαση του στρατού, που κινεί τα νήματα στη χώρα επί έξι δεκαετίες, να «συνεργαστεί» με τη μέχρι πρότινος παράνομη Αδελφότητα βασιζόταν στην αντίληψη ότι η οργανωτική δομή της θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολιτική σταθερότητα. Ετσι, τον Ιούνιο του 2012 ο Μοχάμεντ Μόρσι κερδίζει με 51,7% τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών. Προηγουμένως, όμως, ο στρατός έχει φροντίσει να διαλύσει το Κοινοβούλιο και να «ψαλιδίσει» τις προεδρικές εξουσίες.
Περνώντας στην «αντεπίθεση» για να κατοχυρώσει την εξουσία του, ο Μόρσι διορίζει τον στρατηγό Αλ-Σίσι (που έμελλε να τον ανατρέψει) επικεφαλής του στρατού και ακυρώνει τις συνταγματικές τροποποιήσεις που έδιναν διευρυμένες εξουσίες στους στρατηγούς. Ομως σύντομα το παιχνίδι για εξουσία αρχίζει να παίζεται εις βάρος της δημοκρατικής νομιμοποίησης. Τον Νοέμβριο του 2012 ο ισλαμιστής πρόεδρος προσφέρει στον εαυτό του, με προεδρικό διάταγμα, διευρυμένες εξουσίες και ασυλία από τον δικαστικό έλεγχο.
Κύμα λαϊκής αντίδρασης ξεσπά. Τελικά όμως είναι το δημοψήφισμα για το νέο σύνταγμα, στα τέλη Δεκεμβρίου, που κάνει τους προοδευτικούς συμμάχους του (που τον είχαν στηρίξει μετά την πτώση Μουμπάρακ) να αποσύρουν την εμπιστοσύνη τους και τον λαό να τον αμφισβητήσει ανοιχτά.
Στις 25 Ιανουαρίου 2013, δεύτερη επέτειο της έναρξης της εξέγερσης κατά του Μουμπάρακ, η πλατεία Ταχρίρ έχει γεμίσει με χιλιάδες διαδηλωτές κατά του Μόρσι.
Η οικονομία
Στο μέτωπο της οικονομίας τα πράγματα δείχνουν πολύ άσχημα για την Αίγυπτο, με τα εθνικά αποθέματα να έχουν μειωθεί από 36 δισ. δολάρια το 2010 σε 15 δισεκατομμύρια δολάρια. Η αιγυπτιακή λίρα κατακρημνίζεται και η κυβέρνηση επιδιώκει δάνειο 4,8 δισ. από το ΔΝΤ. Για να το πετύχει, ο Μόρσι ανακοινώνει δέσμη νέων φόρων, τους οποίους όμως αποσύρει μέσα σε 24 ώρες. Το αποτέλεσμα είναι οι διαδηλωτές να τον κατηγορούν πλέον όχι μόνο για απολυταρχικές τάσεις και συντηρητισμό, αλλά και για οικονομική αβουλία και πολιτική απειρία.
Σε αυτά έρχεται να προστεθεί η ανοχή των Αδελφών Μουσουλμάνων προς τους εξτρεμιστές ισλαμιστές, κάτι που τρομάζει τους κοσμικούς αλλά και τους δυτικούς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, ο διορισμός ως κυβερνήτη στην τουριστική επαρχία Λούξορ μέλους της Γκαμάα Ισλαμίγια, της οργάνωσης που (παρότι σήμερα έχει αποκηρύξει τη βία) ευθυνόταν για τη βομβιστική επίθεση στο Λούξορ στα τέλη της δεκαετίας του ’90 με 58 νεκρούς τουρίστες!
Στις 30 Ιουνίου ξεκινούν μαζικές διαδηλώσεις και συγκρούσεις έξω από τα γραφεία της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στο Κάιρο. Σύμφωνα με τους «Washington Times», η αποσταθεροποίηση δίνει την ευκαιρία στη Σαουδική Αραβία, που εξαρχής δεν έβλεπε με… καλό μάτι το αραβικό… τσουνάμι, να χρηματοδοτήσει την πτώση του Μόρσι. Το πραξικόπημα λαμβάνει χώρα στις 3 Ιουλίου, φέρνοντας τη Μουσουλμανική Αδελφότητα και τον στρατό αντιμέτωπους στους δρόμους. Σύμφωνα με το BBC, το μόνο που μπορεί να αποτρέψει τον εμφύλιο είναι απλώς η συντριπτική στρατιωτική υπεροχή της μεταπραξικοπηματικής κυβέρνησης.
Λιβύη: Φόβοι για διάσπαση σε κρατίδια
Η Αραβική Ανοιξη της Λιβύης υπήρξε η μόνη που πραγματοποιήθηκε με τη βοήθεια μιας νατοϊκής επέμβασης. Σήμερα, δύο χρόνια μετά την πτώση του καθεστώτος Καντάφι τον Αύγουστο του 2011, που είχε γιορταστεί ως η απαρχή του εκδημοκρατισμού της Λιβύης, η χώρα παραμένει βυθισμένη στο χάος. Βομβιστικές επιθέσεις, ισλαμιστές αντάρτες και πολιτοφυλακές που έχουν ξεμείνει από την εποχή της εξέγερσης κατά του Καντάφι, πολιτικές δολοφονίες -61 την τελευταία διετία-, στοχοποίηση δυτικών διπλωματικών αποστολών και μία αδύναμη κυβέρνηση είναι τα «συστατικά» της επόμενης μέρας για την Τρίπολη, που τη διαφοροποιούν σαφώς από την πολιτική κατάσταση στην Αίγυπτο και την Τυνησία.
Σύμφωνα με τον Αντουάν Μπασμπού, διευθυντή του γαλλικού Παρατηρητηρίου των Αραβικών Κρατών, η Λιβύη είναι μία ιδιάζουσα περίπτωση, που κυριαρχείται από τον παραδοσιακό διαχωρισμό σε φυλές, αλλά και τη διατήρηση και ενίσχυση των ισλαμιστικών πολιτοφυλακών, οι οποίες έως σήμερα δεν έχουν παραδώσει τα όπλα. Οπως τονίζει ο Χισάμ Ματάρ του «Guardian», το πρώτο διάστημα μετά την πτώση του Καντάφι (κατά το οποίο την εξουσία είχε το Εθνικό Μεταβατικό Συμβούλιο της επανάστασης), «οι Αρχές δεν είχαν άλλη επιλογή παρά να εμπιστευτούν τις πολιτοφυλακές για να διαφυλάξουν τα σύνορα και τον εθνικό πλούτο».
Στις 7 Ιουλίου του 2012 και εν μέσω φυλετικών συγκρούσεων οι κάτοικοι της Λιβύης εκλέγουν για πρώτη φορά την Εθνοσυνέλευσή τους, το Γενικό Εθνικό Κογκρέσο (GNC). Οπως και σε άλλες «μετεπαναστατικές» αραβικές χώρες, η κυβέρνηση περιέχει πολλούς ισλαμιστές – παρότι τα μέλη της Μουσουλμανικής Αδελφότητας έχουν εδώ πιο περιορισμένη επιρροή. Οι εσωτερικές έριδες κλονίζουν τον κυβερνητικό συνασπισμό, ώσπου τελικά τον Οκτώβριο του 2012 ορίζεται νέος πρωθυπουργός ο φιλελεύθερος πρώην διπλωμάτης Αλι Ζεϊντάν.
Στο μεταξύ, επισημαίνει ο Ματάρ, οι ισλαμιστικές πολιτοφυλακές έχουν εδραιώσει τις ζώνες ελέγχου τους και δεν έχουν καμία πρόθεση να μεταβιβάσουν την εξουσία στον στρατό. Παγιώνεται μία κατάσταση κατά την οποία ένοπλοι εισβάλλουν σε γραφεία υπουργών, ζητώντας χάρες ή πολιτική επιρροή. Σύμφωνα με τον αναλυτή, «ο μόνος λόγος που η κυβέρνηση στην Τρίπολη δεν έχει ακόμη καταρρεύσει ολοκληρωτικά είναι το γεγονός ότι οι “στρατοί” αυτοί εξακολουθούν να διατηρούν τοπικές ζώνες ελέγχου», γεγονός βέβαια που δημιουργεί φόβους -εφόσον δεν αλλάξει η κατάσταση- ακόμη και για μελλοντική διάσπαση της Λιβύης σε μικρότερα κρατίδια.
Οι ισλαμιστές πολέμαρχοι (κάποιοι φέρεται να έχουν σχέσεις με την Αλ Κάιντα) έχουν στοχοποιήσει διπλωματικές αποστολές, όπως η περίφημη επίθεση στο Αμερικανικό Προξενείο της Βεγγάζης (προπύργιο των ανταρτών) την 11η Σεπτεμβρίου 2012, που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο του πρέσβη Κρις Στίβενς και ακόμη τριών Αμερικανών. Σχεδόν έναν χρόνο αργότερα η κατάσταση έχει επιδεινωθεί, με συνεχείς βομβιστικές επιθέσεις και με στόχους ξένα ξενοδοχεία και κυβερνητικά κτίρια.
Το ποτήρι ξεχειλίζει για τους Λιβύους όταν θύμα δολοφονικής ενέργειας με ένα παγιδευμένο με εκρηκτικά αυτοκίνητο πέφτει ο 44χρονος Αμπντούλ Σαλάμ αλ Μουσμάρι, δικηγόρος, ακτιβιστής και μία από τις πιο λαμπρές μορφές της εξέγερσης κατά του Καντάφι. Καθώς ο Μουσμάρι είναι σφοδρός πολέμιος της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, πλήθος κόσμου εισβάλλει στα πολιτικά γραφεία των Αδελφών Μουσουλμάνων και ακόμη ενός κόμματος στην Τρίπολη. Αλλες βόμβες στοχοποιούν έναν πρώην φρουρό ασφαλείας του Καντάφι, αξιωματικούς του στρατού, το κτίριο των δικαστηρίων της Βεγγάζης. Ο Ζεϊντάν έχει προαναγγείλει ανασχηματισμό, αλλά οι πολίτες αμφισβητούν κατά πόσο θα προκύψει μία πιο ισχυρή κυβέρνηση. Σύμφωνα με τον Μοχάμεντ Ελτζάρ του «Foreign Policy», αυξάνονται οι φωνές που ζητούν να πέσει η κυβέρνηση και να διαλυθεί το Γενικό Εθνικό Κογκρέσο. Ομως, προειδοποιεί, αυτός θα ήταν «ένας επικίνδυνος δρόμος για τη Λιβύη, καθώς δεν υπάρχει ξεκάθαρη εναλλακτική λύση για να καλύψει το κενό εξουσίας που θα δημιουργηθεί».
Τυνησία: Διχασμός μεταξύ ακραίων σαλαφιστών και κοσμικής μεσαίας τάξης
Η Αραβική Ανοιξη στην Τυνησία ήταν εκείνη που πυροδότησε το… τσουνάμι και στις υπόλοιπες χώρες που εξεγέρθηκαν, με τον Ζιν αλ-Αμπιντίν Μπεν Αλι να γίνεται, τον Ιανουάριο του 2011, ο πρώτος δικτάτορας στο Μαγκρέμπ που εγκαταλείπει την εξουσία. Σήμερα όλα δείχνουν ότι οι ανατροπές στην Αίγυπτο (της οποίας το Κίνημα της πλατείας Ταχρίρ αποτέλεσε «σύμβολο» και «πρότυπο» για τις υπόλοιπες αραβικές χώρες) είναι ικανές να συμπαρασύρουν παρόμοιες εξελίξεις και στην Τύνιδα.
Τότε η συγκίνηση από την αυτοκτονία με αυτοπυρπόληση του φτωχού μικροπωλητή Μοχάμεντ Μπουαζίζι, έπειτα από αστυνομική παρέμβαση, έφερε στο προσκήνιο τα προβλήματα του παλιού καθεστώτος, τη φτώχεια και την απολυταρχική διακυβέρνηση, και πυροδότησε την πρώτη εξέγερση. Σήμερα η οικονομική κατάσταση της Τυνησίας παραμένει δυσχερής (το Μάιο ο οίκος Fitch υποβάθμισε στην κατηγορία junk -«σκουπίδι»- την πιστοληπτική της ικανότητα).
Κυρίως όμως η αδυναμία της κυβέρνησης συνασπισμού να περιορίσει τους εξτρεμιστές σαλαφιστές της Ανσάρ Αλ-Σαρία και οι δολοφονίες πολιτικών της αντιπολίτευσης (με τους υπόπτους να προέρχονται από τις τάξεις των σαλαφιστών) ήταν εκείνες που οδήγησαν το πλήθος στους δρόμους και έκαναν το κυβερνών κόμμα Ενάχντα των Τυνήσιων Αδελφών Μουσουλμάνων να αφήνει πλέον ανοιχτό το ενδεχόμενο σχηματισμού κυβέρνησης εθνικής σωτηρίας.
Ολα αυτά δεν προδικάζονταν στις 23 Οκτωβρίου του 2011, όταν (έπειτα από σύντομη μεταβατική διακυβέρνηση) η Τυνησία γινόταν η πρώτη χώρα της Αραβικής Ανοιξης που προχωρούσε σε εκλογές. Με τη συμμετοχή 80 πολιτικών κομμάτων ο Χαμάντι Τζεμπάλι του μετριοπαθούς ισλαμιστικού κόμματος της Ενάχντα αναλαμβάνει την πρωθυπουργία, με κυβερνητικούς εταίρους τα κοσμικά κόμματα CPR και Ετακατόλ. Στόχος της συνταγματικής συνέλευσης που δημιουργείται, η χάραξη νέου Συντάγματος που δεν έχει πραγματοποιηθεί ακόμη, καθώς σύντομα η κυβέρνηση βρίσκεται διχασμένη – αφενός ανάμεσα στους ακραίους ισλαμιστές της Ανσάρ Αλ-Σαρία, που επιδιώκουν τη δημιουργία ενός θεοκρατικού κράτους υπό τον νόμο της σαρία, αφετέρου την κοσμική ελίτ, τη μεσαία τάξη που έχει συνηθίσει σε δυτικές ελευθερίες και τις οργανώσεις προστασίας δικαιωμάτων, που αντιδρούν ακόμη και στις «μετριοπαθείς» ισλαμικές συντηρητικές συνταγματικές προτάσεις της Ενάχντα.
Ταυτόχρονα, σε αντίθεση με την Αίγυπτο -όπου οι σαλαφιστές αποκήρυξαν τη βία- οι σαλαφιστές της Ανσάρ Αλ-Σαρία, δυναμωμένοι μετά την Αραβική Ανοιξη και την ανοχή του πιο συντηρητικού σκέλους της Ενάχντα, επιδίδονται σε ένοπλο αγώνα. Στόχοι τους, σουφιστικοί ναοί, γκαλερί τέχνης που θεωρείται βλάσφημη και μία επίθεση στην αμερικανική πρεσβεία τον Σεπτέμβριο, με τέσσερις νεκρούς. Η ίδια οργάνωση θεωρείται ότι βρίσκεται πίσω από τη δολοφονία του ηγέτη της αντιπολίτευσης Τσόκρι Μπελάιντ στις 6 Φεβρουαρίου, που πυροδότησε τις πρώτες έντονες διαμαρτυρίες και οδήγησε στην παραίτηση του πρωθυπουργού Χαμάντι Τζεμπάλι, αλλά και πίσω από τη δεύτερη, πρόσφατη δολοφονία, του αριστερού Μοχάμεντ Αλ Μπράχμι, η οποία πυροδότησε το σημερινό αδιέξοδο.
Πολλοί κατηγορούν την κυβέρνηση ότι καθυστέρησε χαρακτηριστικά να αντιδράσει και ότι η πρώτη της πραγματική προσπάθεια να καταστείλει τους σαλαφιστές, ήρθε μόλις στα τέλη Μαΐου, όταν απαγόρευσε την ετήσια συγκέντρωσή τους για προσευχή στην πόλη Καϊρουάν. Ποια θα είναι η επόμενη μέρα για την Τυνησία; Σύμφωνα με τον Ζαν-Ιβ Μουασερόν του Ινστιτούτου Ερευνας και Ανάπτυξης, «η Τυνησία είναι μία μικρή χώρα με ισχυρή μεσαία τάξη, που έχει βαθιά ριζωμένες δημοκρατικές προσδοκίες, μία ενεργή κοινωνία πολιτών και αρκετά καθαρές ιδεολογικές αναφορές όσον αφορά το κοσμικό κράτος και την ισότητα».
Ολα αυτά θεωρεί ότι δίνουν στη χώρα «τις καλύτερες προοπτικές στον αραβικό κόσμο για να γίνει ένα δημοκρατικό κράτος». Πάντως σύμφωνα με τον πολιτικό αναλυτή Τζομάι Γκάσμι, οι αντιδράσεις είναι πιθανόν να κορυφωθούν τον Σεπτέμβριο, με την επιστροφή των μαθητών στα σχολεία, και όλα πλέον θα εξαρτηθούν από την αποφασιστικότητα της κυβέρνησης να ελέγξει -ουσιαστικά- τους ένοπλους ισλαμιστές. Πάντως, σε αντίθεση με την Αίγυπτο, ο στρατός της Τυνησίας έχει δείξει ελάχιστο ενδιαφέρον να αναμειχθεί στις πολιτικές εξελίξεις.
Μυρτώ Μπούτση
