Τα εντυπωσιακά επιτεύγματα αλλά και η εξαιρετικά ισχυρή δυναμική σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο του εγχώριου οικοσυστήματος διαστημικής τεχνολογίας και εφαρμογών αντανακλούσαν στο πρόσφατο Φόρουμ Ελληνικής Διαστημικής Τεχνολογίας 2026, με θέμα «Η Ελλάδα σε τροχιά, από τις διαστημικές δυνατότητες στον στρατηγικό αντίκτυπο».
- Του Περικλή Ζορζοβίλη
«Η Ελλάδα σε (διαστημική) τροχιά» αποτελούσε τον πρώτο στόχο που ήδη έχει επιτευχθεί σε διάστημα μόλις πέντε ετών! Το 2021 έγινε η ένταξη του έργου «Ανάπτυξη Δικτύου Μικροδορυφόρων» στο Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0», με προϋπολογισμό περί τα 200 εκατ. ευρώ, και το 2025 άρχισαν οι εκτοξεύσεις δορυφόρων. Ηδη βρίσκονται σε τροχιά 19 ελληνικοί δορυφόροι [συμπεριλαμβανομένων μικροδορυφόρων και δορυφόρων τύπου CubeSat (κυβοδορυφόροι)], ενώ οι εκτοξεύσεις επιπλέον έξι δορυφόρων έχουν προγραμματιστεί.
«Πρόκειται για ένα δυναμικό οικοσύστημα όπου βιομηχανία, νεοφυείς (startups) επιχειρήσεις, ακαδημαϊκή και ερευνητική κοινότητα, επενδυτές και φορείς συνυπάρχουν και λειτουργούν» δήλωσε στην «κυριακάτικη δημοκρατία» ο δρ Αθανάσιος Πότσης, πρόεδρος της Ενωσης Ελληνικών Βιομηχανιών Διαστημικής Τεχνολογίας και Εφαρμογών (ΕΒΙΔΙΤΕ). «Φυσικά υπάρχουν διαφορετικές απόψεις και επιχειρηματικοί ανταγωνισμοί, αλλά εξαρχής το οικοσύστημα οικοδομήθηκε με εγγενή ισχυρή κουλτούρα συνεργασίας».
«Το οικοσύστημα έχει πλήρως οργανωμένη δομή. Περιλαμβάνει το ελληνικό Κέντρο Επιχειρηματικής Επώασης του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA BIC Greece: European Space Agency / Business Incubation Centre) για τις νεοφυείς επιχειρήσεις, μία θερμοκοιτίδα που μετατρέπει καινοτόμες ιδέες σε βιώσιμες επιχειρήσεις στον διαστημικό τομέα και σε εφαρμογές που αξιοποιούν διαστημικές τεχνολογίες. Την ΕΒΙΔΙΤΕ, για την οργάνωση της βιομηχανικής στρατηγικής. Το si-Cluster, συνεργατικό σχηματισμό της ελληνικής διαστημικής βιομηχανίας, που λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ επιχειρήσεων, ερευνητικών ιδρυμάτων και διεθνών διαστημικών οργανισμών. Το Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος (ΕΛΚΕΔ), ως ο εθνικός φορέας σχεδιασμού, συντονισμού και υλοποίησης της εθνικής στρατηγικής στο Διάστημα, και το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης για τη χρηματοδότηση των προγραμμάτων» εξήγησε.
«Σκοπός του οικοσυστήματος είναι η απόκτηση βιομηχανικής ισχύος για τη χώρα, μία στρατηγική επιλογή που προσφέρει τεχνολογική ανεξαρτησία, εθνική αυτονομία, και προσελκύει επενδύσεις» σημείωσε ο δρ Πότσης.
«Οταν ξεκινήσαμε, πριν από περίπου 20 χρόνια, αντιληφθήκαμε ότι έπρεπε να απαντήσουμε στο βασικό δίλημμα: αν θα λειτουργήσουμε ως αγοραστές ή ως συνεργάτες. Επιλέχθηκε και με την παραγωγή προϊόντων επιτεύχθηκε το δεύτερο. Σήμερα το διαστημικό οικοσύστημα παράγει περισσότερα προϊόντα από ό,τι άλλοι εγχώριοι βιομηχανικοί τομείς με πολλαπλάσια χρόνια δραστηριότητας».
«Η ελληνική συμμετοχή στον ESA, που φέτος εορτάζουμε την επέτειο των 20 ετών, απέφερε την εθνική δυνατότητα δημιουργίας προϊόντων. Γι’ αυτόν τον λόγο η Πολιτεία για την περίοδο 2025-2027 αύξησε την εθνική συμμετοχή στον ESA στα 127 εκατ. ευρώ, ποσό που αντιπροσωπεύει αύξηση κατά 47,7% σε σχέση με το 2022» επεσήμανε.
Ο δρ Πότσης θεωρεί την υλοποίηση του εθνικού προγράμματος μικροδορυφόρων ως κομβικό ορόσημο στην ιστορία του ελληνικού διαστημικού οικοσυστήματος, καθώς «επιτεύχθηκε εγχώρια βιομηχανική συμμετοχή 30%, ποσοστό ελεγμένο και πιστοποιημένο από ελεγκτική εταιρεία».
«Στο νέο εθνικό διαστημικό πρόγραμμα HELLAS-SPACE 2.0, που αποτελεί συνέχεια του προγράμματος μικροδορυφόρων, το ποσοστό της εγχώριας βιομηχανικής συμμετοχής έχει οριστεί στο 50%. Ο προϋπολογισμός του ανέρχεται σε 361 εκατ. ευρώ, η χρηματοδότησή του γίνεται κυρίως από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, και θα υλοποιηθεί σε συνεργασία με τον ESA» συμπλήρωσε
Ως επόμενους στόχους του ελληνικού διαστημικού οικοσυστήματος ο δρ Πότσης περιέγραψε «την επίτευξη ποσοστού 50% στη βιομηχανική συμμετοχή, την ανάπτυξη αισθητήρων που θα υποστηρίξουν τη λειτουργία των δορυφόρων του HELLAS-SPACE 2.0, τη δημιουργία εγχώριας γραμμής παραγωγής δορυφόρων διττής χρήσης (dual-use), δηλαδή για πολιτικές και στρατιωτικές εφαρμογές, την επέκταση των υπηρεσιών που παρέχει το εγχώριο οικοσύστημα σε γειτονικές φιλικές χώρες και τη στρατηγική συνεργασία με το κυπριακό διαστημικό οικοσύστημα».
«Επίσης, η λειτουργία του νέου εθνικού υπερυπολογιστή ΔΑΙΔΑΛΟΣ, που θα είναι το ισχυρότερο υπολογιστικό σύστημα στην Ελλάδα, ένα από τα κορυφαία στην Ευρώπη και μεταξύ των 20 κορυφαίων σε επιδόσεις παγκοσμίως, θα προσδώσει πρωτόγνωρες δυνατότητες στην αξιοποίηση κλιματικών μοντέλων για την πρόβλεψη ακραίων φαινομένων και την ανάλυση των δορυφορικών δεδομένων παρατήρησης της Γης. Θα προσδώσει σημαντική ώθηση, καθώς τα οφέλη από την εθνική δραστηριότητα στο Διάστημα θα διαχυθούν σε όλο το φάσμα της οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας» πρόσθεσε.
«Με βάση όσα έχουν ήδη επιτευχθεί, την εμπειρία που έχει συσσωρευτεί από τις συνεργασίες σε εθνικό και πολυεθνικό επίπεδο, τη γνώση, τις υποδομές, τις τεχνολογικές και παραγωγικές δυνατότητες που έχουν αναπτυχθεί, η εγχώρια διαστημική βιομηχανία μπορεί να βοηθήσει μεταγγίζοντας τεχνογνωσία (know-how) και υποδομές στην εγχώρια αμυντική βιομηχανία, με σκοπό να συμβάλει στη συνολική ανάπτυξη του εγχώριου οικοσυστήματος» κατέληξε ο δρ Πότσης.
Το επόμενο βήμα
Σήμερα το εγχώριο διαστημικό οικοσύστημα βρίσκεται σε φάση μετάβασης. «Η Ελλάδα δεν συζητά πλέον θεωρητικά για το αν μπορεί να έχει ρόλο στο Διάστημα. Εχει ήδη μπει σε τροχιά. Το ερώτημα πλέον είναι πώς μετατρέπουμε αυτή την τροχιά σε διαρκή στρατηγική επίδραση: για την οικονομία, για την ασφάλεια, για την πολιτική προστασία, για το περιβάλλον, για τη ναυτιλία, για τη γεωργία, για την τεχνολογική αυτονομία και, τελικά, για τον πολίτη» ανέφερε στον χαιρετισμό του ο Χόρχε Α. Σάντσεθ, πρόεδρος του si-Cluster και διευθυντής του ελληνικού Κέντρου Επιχειρηματικής Επώασης του ESA, που φέτος συμπληρώνει πέντε έτη λειτουργίας και έχει επιτύχει τον στόχο των 32 εταιριών.
«Το Διάστημα δεν είναι πολυτέλεια, ούτε θέμα prestige (κύρους / γοήτρου). Είναι κρίσιμη υποδομή, κυριαρχία στα δεδομένα, τεχνολογική αναβάθμιση, νέα βιομηχανία και καλύτερες υπηρεσίες προς το κράτος, τις επιχειρήσεις και τους πολίτες» σημείωσε με έμφαση.
Σε ό,τι αφορά τα πεπραγμένα του οικοσυστήματος, ο Σάντσεθ αναφέρθηκε στην τεχνογνωσία που έχει συσσωρευθεί, στην επιχειρησιακή εμπειρία που έχει αποκτηθεί και ιδιαίτερα στην αξία των δεδομένων. «Μπορούν να αξιοποιηθούν στην πρόληψη φυσικών καταστροφών, στη θαλάσσια επιτήρηση, στην αγροτική παραγωγή, στην περιβαλλοντική προστασία, στις ασφαλείς επικοινωνίες και την ανθεκτικότητα κρίσιμων υποδομών». Ιδιαίτερη μνεία έκανε στα απτά αποτελέσματα των τελευταίων ετών και ιδιαίτερα του προηγούμενου έτους. «Ελληνικές ομάδες, εταιρείες, πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα συμμετέχουν σε αποστολές, βάζουν τεχνολογία σε τροχιά και αποκτούν εμπειρία σε όλη την αλυσίδα μιας διαστημικής αποστολής: από τον σχεδιασμό και την ανάπτυξη, μέχρι την ολοκλήρωση, τις δοκιμές, την εκτόξευση, τη λειτουργία και την αξιοποίηση των δεδομένων. Η πρόοδος αυτή δεν αφορά μόνο μικροδορυφόρους. Αφορά και τη συμμετοχή ελληνικών φορέων και εταιρειών σε σημαντικές ευρωπαϊκές αποστολές, όπως το PLATO και άλλες εμβληματικές αποστολές του ESA. Αυτό δείχνει ότι η Ελλάδα συνδέεται με την ευρωπαϊκή επιστημονική και τεχνολογική αιχμή, εντάσσεται σε μεγαλύτερες αλυσίδες αξίας και διεκδικεί πιο ουσιαστικούς ρόλους».
Σχετικά με τους ρόλους, ο Σάντσεθ επεσήμανε: «Το πραγματικό ερώτημα για την Ελλάδα δεν είναι πλέον αν μπορούμε να συμμετέχουμε, καθώς ήδη συμμετέχουμε, αλλά αν μπορούμε να ηγηθούμε σε επιλεγμένες περιοχές. Αν μπορούμε να είμαστε όχι απλώς subcontractors (υποκατασκευαστές), αλλά τεχνολογικοί leaders (ηγέτες), work-package leaders (επικεφαλής πακέτων εργασίας, δηλαδή οργανωμένων ενοτήτων δραστηριοτήτων του ESA με συγκεκριμένους στόχους, παραδοτέα και χρονοδιάγραμμα), primes (κύριοι ανάδοχοι) σε συγκεκριμένες εξειδικεύσεις. Συνοπτικά, αν μπορούμε να μετατρέψουμε την εθνική ανάγκη σε διεθνή πρόταση αξίας».
Για την επίτευξη αυτού του κύριου αντικειμενικού σκοπού, θεωρεί ότι η εθνική επιτυχία πρέπει να μετατραπεί σε διεθνή πρόταση αξίας. «Εχουμε πραγματικές ανάγκες που μπορούν να γίνουν πεδία δοκιμής και ανάπτυξης διεθνών λύσεων: πυρκαγιές, πλημμύρες, νησιωτικότητα, ναυτιλία, σύνορα, γεωργία, τουρισμός, κλιματική αλλαγή και κρίσιμες υποδομές».
Κομβική η σημασία για την εθνική άμυνα
Η διαστημική δραστηριότητα των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων (ΕΕΔ) έχει ηλικία 31 ετών. Το 1995 ιδρύθηκε το Εθνικό Κέντρο Διαστημικών Εφαρμογών (ΕΚΔΕ), της Πολεμικής Αεροπορίας, με σκοπό την υποστήριξη του επιχειρησιακό τους έργου με δεδομένα τηλεπισκόπησης και τη συμμετοχή ως εθνικού εκπρόσωπου σε διεθνή φόρα (NATO, Ευρωπαϊκή Ενωση κ.ά.). Ευχάριστη συγκυρία αποτελεί ότι σχεδόν με τη λήξη του Φόρουμ Ελληνικής Διαστημικής Τεχνολογίας 2026 έγινε γνωστό ότι η Πολεμική Αεροπορία προχωρά σε μία σημαντική θεσμική και οργανωτική μεταβολή με τη συγκρότηση Διοίκησης Διαστήματος, που πρακτικά θα μετατρέψει μία μέχρι σήμερα υποστηρικτική λειτουργία σε επιχειρησιακό τομέα (domain). Εκτιμάται ότι η νέα οργανωτική δομή θα αναλάβει τον σχεδιασμό, τον συντονισμό και την αξιοποίηση των διαστημικών δυνατοτήτων προς υποστήριξη των επιχειρήσεων του Κλάδου και συνολικά των ΕΕΔ. Εξάλλου η μεγάλη σημασία που πλέον αποδίδεται στο Διάστημα ήταν εμφανής και στις ομιλίες του υποστράτηγου (ΔΒ) Ιωάννη Μπούρα, γενικού διευθυντή της Γενικής Διεύθυνσης Αμυντικών Εξοπλισμών και Επενδύσεων του υπουργείου Εθνικής Αμυνας (ΥΠΕΘΑ/ΓΔΑΕΕ), και του υποστράτηγου (ΜΧ) Γεωργίου Πανούση, διευθυντή του ΣΤ Κλάδου (Μετεξέλιξη – Καινοτομία και Αμυντική Τεχνολογία) του ΓΕΕΘΑ (ΓΕΕΘΑ/ΣΤ ΚΛΑΔΟΣ).
Ο υποστράτηγος (ΔΒ) Μπούρας χαρακτήρισε το Διάστημα τον νέο επιχειρησιακό τομέα, αναφέρθηκε στη μεγάλη σημασία του στον ακριβή προσδιορισμό θέσης και τον χρονισμό, στην παρατήρηση – επιτήρηση και τις επικοινωνίες, στη συμμετοχή της χώρας μας στο νατοϊκό πρόγραμμα «Μόνιμης Επιτήρησης της Συμμαχίας από το Διάστημα (APSS: Alliance Persistent Surveillance from Space)» και κατονόμασε τα τρία προαπαιτούμενα για την υλοποίηση των διαστημικών προγραμμάτων. Την ύπαρξη επιχειρησιακής ανάγκης, τον συνυπολογισμό των εθνικών βιομηχανικών δυνατοτήτων και τη διάθεση της αναγκαίας χρηματοδότησης. Επίσης, αναφέρθηκε στα δύο διαστημικά προγράμματα που η χώρα θα υλοποιήσει μέσω του ευρωπαϊκού χρηματοδοτικού μέσου SAFE, στην πρόσκτηση γεωστατικού δορυφόρου επικοινωνιών σε συνεργασία με τη Γαλλία και σε συνεργασία με την Πολωνία, την προϋπολογισμού 80 εκατ. ευρώ πρόσκτηση μικροδορυφόρων τηλεπισκόπησης με ραντάρ συνθετικής απεικόνισης (SAR: Synthetic Aperture Radar), που επιτρέπει την απεικόνιση του εδάφους ημέρα και νύχτα ασχέτως καιρικών συνθηκών.
Ο υποστράτηγος (ΜΧ) Πανούσης χαρακτήρισε το Διάστημα «απόλυτο στρατηγικό πλεονέκτημα» και ύψιστη επιχειρησιακή αναγκαιότητα. Σημειώνοντας ότι «οι μικροδορυφόροι αλλάζουν τα πάντα», τόνισε με έμφαση την ανάγκη η χώρα να αποκτήσει στρατηγική αυτονομία στο Διάστημα. «Να αποφασίζεις και να ενεργείς ελεύθερα, χωρίς εξάρτηση από χωρικά δεδομένα τρίτων ή από το εμπόριο». Ως τις τρεις κύριες προτεραιότητες του ΓΕΕΘΑ, προσδιόρισε την κυριαρχία των δεδομένων (τα οποία εξ ορισμού είναι διττής χρήσης), τις ανθεκτικές και κρυπτασφαλισμένες επικοινωνίες με τροχιακά συστήματα και τη συμμαχική διαλειτουργικότητα. Επίσης, αναγνώρισε ότι λόγω της ταχύτητας των τεχνολογικών εξελίξεων είναι αναγκαία η «αλλαγή στον τρόπο αλληλεπίδρασης (των ΕΕΔ) με τον ιδιωτικό τομέα» και χαρακτήρισε τις ΕΕΔ βασικό εταίρο του ελληνικού διαστημικού οικοσυστήματος, μέσω του Ελληνικού Κέντρου Αμυντικής Καινοτομίας (ΕΛΚΑΚ), της νατοϊκής πρωτοβουλίας DIANA (DIANA (Defence Innovation Accelerator for the North Atlantic: Επιταχυντής Αμυντικής Καινοτομίας για τον Βόρειο Ατλαντικό), των προγραμμάτων του Ευρωπαϊκού Αμυντικού Ταμείου (EDF: European Defence Fund) και του Horizon Europe και του Κέντρου Ερευνας, Τεχνολογικής Ανάπτυξης και Καινοτομίας (ΚΕΤΑΚ) του ΓΕΕΘΑ.
Ενωση Ελληνικών Βιομηχανιών Διαστημικής Τεχνολογίας & Εφαρμογών
Ιδρύθηκε στις 22 Σεπτεμβρίου 2008, ως αποτέλεσμα συντονισμένης πρωτοβουλίας της πλειονότητας της εγχώριας βιομηχανίας διαστημικής τεχνολογίας και εφαρμογών, με στόχο την εκπροσώπηση και την προώθηση της εγχώριας διαστημικής βιομηχανίας, καθώς και την ενίσχυση της συνεργασίας των μελών της σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Αριθμεί 82 βιομηχανικά μέλη (συμπεριλαμβανομένων έξι που αποτελούν θυγατρικές εταιρίες ξένων ομίλων), με πολυετή εμπειρία στον τομέα της διαστημικής τεχνολογίας και στελέχωση από επιστήμονες και μηχανικούς υψηλής εξειδίκευσης. Συνολικά απασχολούν συνολικά περισσότερους από 3.500 εργαζομένους, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην ανάπτυξη της καινοτομίας, της τεχνολογικής αριστείας και της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας.
Τα μέλη της ΕΒΙΔΙΤΕ δραστηριοποιούνται σήμερα σε ευρύ φάσμα της αλυσίδας αξίας ενός δορυφόρου ή ενός διαστημικού οχήματος, σε τομείς όπως τα ηλεκτρονικά, τα προηγμένα σύνθετα και μεταλλικά υλικά και οι κατασκευές δομικών υποσυστημάτων, οι ηλεκτρονικές διατάξεις ελέγχου ορθής λειτουργίας των δορυφορικών συστημάτων, το εξειδικευμένο λογισμικό υποστήριξης δορυφορικών συστημάτων, οι αισθητήρες τεχνολογίας MEMs, η ανάπτυξη κινητήρων ιόντων, η συλλογή, η επεξεργασία και η ανάπτυξη εφαρμογών δεδομένων τηλεπισκόπησης, ο μηχανολογικός υποστηρικτικός εξοπλισμός εδάφους κ.ά. Ενδεικτικό στοιχείο της ισχυρής δυναμικής της εγχώριας διαστημικής βιομηχανίας και του ισχυρού αποτυπώματός της στην εθνική οικονομία είναι ο συνολικός ετήσιος κύκλος εργασιών που φέτος εκτιμάται σε περίπου 550 εκατ. ευρώ, παρουσιάζοντας αύξηση 20% σε σχέση με το 2023.
Ο ρόλος και η θέση των γυναικών στην αεροδιαστημική
Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσίασε και η παράλληλη δράση «Γυναίκες στην αεροδιαστημική» στο πλαίσιο του φόρουμ. «Οι γυναίκες αποτελούν το πιο ορατό σύμβολο της ανάγκης της διαφορετικότητας, χωρίς όμως να εξαντλούν τη σημασία της» δήλωσε στην «κυριακάτικη δημοκρατία» η δρ Χριστίνα Γιαννόπαπα, πρόεδρος και ασκούσα χρέη πρόεδρου του διοικητικού συμβουλίου της εκτελεστικής επιτροπής των «Γυναικών στην Αεροδιαστημική – Ευρώπη» (WIA: Women In Aerospace – Europe).
«Η διαφορετικότητα και η συμπερίληψη στους ευρωπαϊκούς τομείς άμυνας και Διαστήματος δεν αποτελούν παράλληλη πολιτική ανθρώπινου δυναμικού, αλλά στοιχείο καινοτομίας, ανθεκτικότητας, πρόσβασης σε αγορές και ανταγωνιστικότητας» συμπλήρωσε. Προς επίρρωση επικαλέστηκε στοιχεία έκθεσης για το 2026 της Γενικής Διεύθυνσης Αμυντικής Βιομηχανίας και Διαστήματος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, σύμφωνα με τα οποία «οι πιο διαφορετικές εταιρίες είναι κατά 70% πιθανότερο να εισέλθουν σε νέες αγορές και να δημιουργήσουν σχεδόν διπλάσια έσοδα από νέα προϊόντα και υπηρεσίες» και «ότι η ισότητα των φύλων στην Ευρωπαϊκή Ενωση θα μπορούσε να δημιουργήσει 10,5 εκατομμύρια θέσεις εργασίας και να αυξήσει το ΑΕΠ κατά 10% έως το 2050».
Ομως επισήμανε ότι τα στοιχεία της έκθεσης «συνυπάρχουν με σημαντικά κενά εκπροσώπησης, καθώς οι γυναίκες αποτελούν το 23% του εργατικού δυναμικού στους σχετικούς τομείς άμυνας, Διαστήματος και αεροδιαστημικής, αλλά κατέχουν μόλις το 11% των ανώτερων εκτελεστικών θέσεων».
Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε στην έναρξη του περιφερειακού δικτύου (Regional Network) της WIA-Europe στην Ελλάδα, το οποίο είχε ήδη συγκεντρώσει 50 εγγραφές ενδιαφέροντος. «Μέσω συμβουλευτικής καθοδήγησης, δικτύωσης, επαγγελματικής ανάπτυξης, εργαστηρίων δεξιοτήτων, επαφών με σχολεία και πανεπιστήμια και ανάδειξης μη παραδοσιακών επαγγελματικών ρόλων επιδιώκει να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ πανεπιστημίων, ερευνητικών κέντρων, επιχειρήσεων, νεοφυών εταιριών, θεσμών και νέων επαγγελματιών, συνδέοντας την ελληνική κοινότητα με το ευρύτερο ευρωπαϊκό αεροδιαστημικό δίκτυο».
