Λυσίας: Εζησε ως μέτοικος, ενώ δόξασε με τη διάνοιά του την αρχαία Αθήνα και έδρασε υπέρ της αποκατάστασης της δημοκρατίας
- Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Ο Λυσίας, ένας από τους δέκα Αττικούς ρήτορες, έζησε περίπου μεταξύ του 450 και του 380 π.Χ. Ζούσε ως μέτοικος στην Αθήνα και έδρασε υπέρ της αποκατάστασης της δημοκρατίας, η οποία επιτεύχθηκε το 403. Από τους πολυάριθμους λόγους του, τους οποίους έγραψε αποκλειστικά ως δικηγόρος εν μέρει σε ποινικές και εν μέρει σε άλλες ιδιωτικές υποθέσεις, σώθηκαν 34. Για τους πεσόντες του Κορινθιακού Πολέμου έγραψε τον Επιτάφιο. Ο Πλάτωνας παραθέτει στον «Φαίδρο» έναν λόγο για τον έρωτα, ο οποίος ίσως να είναι γνήσιος. Στους δικανικούς λόγους, που θεωρούνται μεγάλης αξίας και για τη γνώση της εσωτερικής κατάστασης της Αθηνάς, αποδεικνύεται δεξιοτέχνης στους χαρακτηρισμούς των πελατών και των αντιπάλων του. Η καθημερινή γλώσσα εξυψώνεται με άφθαστη τέχνη σε φιλολογικό ιδίωμα. Σε μεταγενέστερα χρόνια το ύφος του Λυσία έγινε το πολυθαυμασμένο πρότυπο ύφους, ιδιαίτερα από τους Αττικούς.
Ο Λυσίας γεννήθηκε στην Αθήνα. Οι γονείς του κατάγονταν από τις Συρακούσες της Σικελίας και ήταν έμποροι. Δεν είχαν όμως πολιτικά δικαιώματα, ήταν μέτοικοι. Με τη σημασία αυτή ήταν γνωστοί όλοι οι εγκαταστημένοι στην Αττική ξένοι, οι οποίοι πλήρωναν τον φόρο του μετοίκου και δεν είχαν δικαιώματα να αποκτήσουν ακίνητη περιουσία.
Ο πατέρας του Λυσία, Κέφαλος, είχε μεγάλο οπλοποιείο στον Πειραιά. Ο Λυσίας όμως, αν και εργαζόταν με τον αδελφό του Πολέμαρχο στο οπλοποιείο του πατέρα του, είχε μεγάλη αγάπη στα γράμματα. Λόγω της ευπορίας του πατέρα του έκανε ταξίδια στη Σικελία και ευτύχησε να έχει καλούς δασκάλους. Τα γεγονότα όμως του Πελοποννησιακού Πολέμου τον επηρέασαν πολύ, γι’ αυτό στη διαμάχη μεταξύ δημοκρατικών και ολιγαρχικών ευρέθη με το μέρος των πρώτων, τόσο αυτός όσο και η οικογένειά του. Πιθανόν η πολιτική αυτή τοποθέτηση να μην είναι άσχετη με το εμπόριο των όπλων το οποίο ασκούσε ο πατέρας του.
Οι περισσότεροι μέτοικοι, όπως και η οικογένεια του Λυσία, ήταν φιλοπόλεμοι και πολέμιοι της φιλοσπαρτιάτικης πολιτικής, διότι ως εμπορευόμενοι είχαν συμφέρον από την παράταση του πολέμου.
Όταν όμως οι Αθηναίοι υπέστησαν τη μεγάλη συμφορά κατά το 405 στους Αιγός Ποταμούς και έχασαν τον στόλο τους, τα πράγματα άλλαξαν για τον Λυσία και την οικογένειά του. Ο Κριτίας κατεδίωξε τους μετοίκους και ο αδελφός του Πολέμαρχος θανατώθηκε. Ο Λυσίας κατόρθωσε να δραπετεύσει, η περιουσία του όμως δημεύτηκε.
Υπήρξε λοιπόν ένας από τους παθόντες κατά την περίοδο που κυβέρνησαν οι Τριάκοντα και γι’ αυτό ενίσχυσε κρυφίως τους Άνυτο και Θρασύβουλο. Χορήγησε σε αυτούς 200 ασπίδες και κατέθεσε υπέρ του κοινού αγώνος 2.000 δραχμές. Όταν λοιπόν ανετράπησαν οι Τριάκοντα, ο Λυσίας ευτύχησε να δει τον εαυτό του πρωτοστατούντα στην καταδίωξη των τέως εχθρών του. Είχε δε εν τω μεταξύ αποκτήσει και πολιτικά δικαιώματα. Δεν του χάρισαν όμως για πολύ την τιμή αυτή, διότι το σχετικό ψήφισμα ακυρώθηκε. Έτσι ο Λυσίας έζησε την υπόλοιπη ζωή του ως μέτοικος. Αλλά και πάλι δεν άλλαξε τις αρχικές του ιδέες. Εργάστηκε από το παρασκήνιο για την ενίσχυση της πολιτικής του Θρασύβουλου και έγραψε πολλούς λόγους. Έζησε δηλαδή ως λογογράφος, ετοιμάζοντας λόγους για τους άλλους.
Είχε το χάρισμα της εύκολης διατύπωσης των νοημάτων του, με αποτέλεσμα να γράφει πολλούς λόγους. Σήμερα σώζονται μόνο περί τους 30 και αυτοί όχι πλήρεις. Δεκαπέντε μόνο είναι άρτιοι. Μερικοί εξ αυτών —όπως ο Επιτάφιος— ίσως να μην είναι δικοί του.
Ο Λυσίας υπήρξε ρήτορας με όλη τη σημασία της λέξης, ρήτορας με πολλά προσόντα και χαρίσματα. Ρήτορας δικανικός, όμως. Με το να είναι μέτοικος και συνεπώς να μην έχει πολιτικά δικαιώματα, δεν μπορούσε να μιλάει δημόσια στην Πνύκα και να δημηγορεί. Εάν ήταν ελεύθερος πολίτης, ασφαλώς θα διέπρεπε ως ρήτορας και στο λαϊκό κοινοβούλιο, διότι και εύγλωττος ήταν, και πειστικός, και καλά μορφωμένος. Γι’ αυτό και στα δικαστήρια, αν και δεν μιλούσε, και οι πελάτες του απήγγελλαν τους λόγους που συνέτασσε ο Λυσίας, οι δικαστές τους άκουγαν πάντα με πολλή προσοχή.
Θεωρείτο σημαντικό γεγονός για την εποχή εκείνη να έχει κανείς υπερασπιστή τον Λυσία. Και στο ιδιωτικό και στο ποινικό δίκαιο της Αθηναϊκής Πολιτείας, ο λόγος του εξέρρεε με σαφήνεια και εξηγούσε τα γεγονότα χωρίς να επιδιώκει τον εντυπωσιασμό με το να χρησιμοποιεί πομπώδεις εκφράσεις. Ήταν δηλαδή πραγματιστής, όπου το καλούσε η περίσταση, αλλά και δηκτικός. Συζητούσε χωρίς να κουράζει και χωρίς περιττολογίες. Γνώριζε πώς να προκαλεί τον αντίπαλο, όπως γνώριζε το ισχύον δίκαιο και την ιστορία της Αθηναϊκής Πολιτείας. Οι αναγιγνωσκόμενοι λόγοι του παρουσίαζαν εξαιρετικό ενδιαφέρον αφενός και αφετέρου ευχαριστούσαν και καλλιεργούσαν το δικανικό ύφος σε εκείνους οι οποίοι έδιναν την πρέπουσα σημασία στην τεχνική του λόγου.
Η ανάλυση των πολιτικών και κοινωνικών θεσμών
Οι λόγοι του Λυσία σε πολλά σημεία θίγουν ζητήματα που έχουν και σήμερα ενδιαφέρον, γιατί από τα αναφερόμενα γεγονότα αντλούνται πολύτιμες πληροφορίες για την πολιτική και κοινωνική κατάσταση της Αθήνας κατά το τέλος του 5ου και την αρχή του 4ου αιώνος. Η ανάλυση και η σύγκριση των τότε πολιτικών και κοινωνικών θεσμών, παράλληλα με την ανατομία των ανθρωπίνων αισθημάτων και παθών την οποία κάνει ο Λυσίας, έχει εξαιρετική σπουδαιότητα.
Πρέπει να σημειώσουμε ακόμη ότι ο Λυσίας ούτε παραχρωματίζει τα ιστορικά γεγονότα ούτε εκθέτει την τότε κοινωνική και πολιτική κατάσταση με τρόπο μεροληπτικό. Είναι, κατά το δυνατόν, αντικειμενικός και κρίνει πολύ αυστηρά τις παρεκτροπές της δημοκρατίας μετά το τέλος του πολέμου. Δεν παραποιεί τα ιστορικά γεγονότα, όπως άλλοι, αλλά τα εκθέτει με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια.
*Η συνέχεια το άλλο Σάββατο.