Κλήθηκε να αναστήσει ένα νεοελληνικό κράτος από μία κατάσταση πλήρους αποσύνθεσης, όπου οι τοπικές φατρίες και οι διχόνοιες, η έλλειψη των θεσμών και η αδυναμία οικονομικής οργάνωσης ήταν εμπόδια στην εθνική ανασυγκρότηση
Η εθνική και ιστορική πορεία του νεότερου ελληνικού κράτους δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς την εξέταση της παρουσίας και της εθνικής πολιτικής και ηθικής φιλοσοφίας του Ιωάννη Καποδίστρια (1776-1831), ο οποίος αυτό το διάστημα αποκτά επικαιρότητα και λόγω της κινηματογραφικής ταινίας του, που τόσο πολύ άργησε!
- Aπό τον Δρα Αλέξιο Παναγόπουλο*
Ο πρώτος και άμισθος, το τονίζω άμισθος, όχι απλώς ανιδιοτελής, κυβερνήτης της νέας ανεξάρτητης Ελλάδας (επιτρέψτε μου να πω, τέτοιους πολιτικούς θέλουμε και σήμερα!).
O Καποδίστριας κλήθηκε να αναστήσει ένα νεοελληνικό κράτος από μια κατάσταση πλήρους αποσύνθεσης, όπου οι τοπικές φατρίες και οι διχόνοιες, η έλλειψη των θεσμών και η αδυναμία της οικονομικής οργάνωσης συναποτελούσαν τα καθημερινά εμπόδια στην εθνική ανασυγκρότηση, όπως γράφουν και οι ξένοι παρατηρητές και περιηγητές, που κάποιοι απ’ αυτούς ήταν και κατάσκοποι, ώστε να πληροφορούν τα σκοτεινά κέντρα εξουσίας για το πώς θα πηδαλιουχήσουν τον νέο κυβερνήτη.
Η εθνική πολιτική του Καποδίστρια χαρακτηρίζεται από την προσπάθεια της δημιουργίας ενός ισχυρού, συγκεντρωτικού κράτους, με συγκεντρωτική εξουσία στα χέρια του, με έμφαση στην εκπαίδευση, στην υγεία, στην οικονομία και την κοινωνική τάξη. Το πρότυπο της διακυβέρνησής του αντλήθηκε από την ευρωπαϊκή εμπειρία του ως πρέσβη της Ρωσίας στη Γενεύη για πέντε χρόνια (σήμερα η πρεσβεία είναι μουσείο στην παλιά πόλη και το επισκεπτόμουν όταν ήμουν για μεταπτυχιακά στη Γενεύη, το 1992). Ειδικότερα και με τη ρωσική εμπειρία του, ως διπλωμάτη και υπουργού των Εξωτερικών. Στην Ελλάδα θέλησε και προσαρμόστηκε στις τοπικές και ιδιαίτερες συνθήκες, επιδιώκοντας να υπερβεί τη διαίρεση ανάμεσα σε τοπικούς άρχοντες, σε τοπικές εξουσίες και σε γενικότερη εθνική κεντρική διοίκηση.
Συμφέροντα
Η προσπάθειά του να θεσμοθετήσει ένα νεοελληνικό λειτουργικό κράτος και να ενσωματώσει κοινωνικά όλες τις περιοχές του ελληνικού χώρου προσέκρουσε σε ισχυρές αντιστάσεις με συμφέροντα, κυρίως από τις τοπικές φατρίες και τους τοπικούς ισχυρούς πολιτικούς παράγοντες, οι οποίοι προτιμούσαν τη δική τους αυτονομία και το δικό τους «βόλεμα», τη δική τους περιφερειακή κυριαρχία, έναντι της εθνικής ενοποίησης υπό τον Καποδίστρια. Παρά τις δυσκολίες, ο άμισθος κυβερνήτης Καποδίστριας άφησε βαθιά το αποτύπωμά του στην οργάνωση της κρατικής διοίκησης, στην καθιέρωση των σχολείων και των νοσοκομείων, καθώς και στην προώθηση ενός ιδανικού συστήματος φορολογίας και δημοσιονομικής διαχείρισης, που αποτέλεσε τη βάση για τη μετέπειτα ανάπτυξη του νέου ελληνικού κράτους.
Καινοτόμος
Κοινωνικά και οργανωτικά ήταν καινοτόμος για την εποχή του. Προσπάθησε να οικοδομήσει ένα αίσθημα συλλογικής ευθύνης και εθνικής ταυτότητας, ενισχύοντας τη μέριμνα για τον πτωχό Ελληνα πολίτη ως ενεργού μέλους του κράτους, υπερβαίνοντας την παλαιά αντίληψη της οικογενειοκρατίας, της φατρίας, της σκληρής οικογενειακής και τοπικής εξουσίας των κοτσαμπάσηδων, τσιφλικάδων και αρχόντων, ως του μοναδικού καθοριστικού παράγοντα μέσα στην κοινωνία. Η δολοφονία του το 1831 έξω από τον Αγιο Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο δεν σήμαινε μόνο την απώλεια ενός ηγέτη, αλλά την καθοριστική καθυστέρηση στην εθνική ενοποίηση και στον εκσυγχρονισμό του νέου ελληνικού κράτους, που στην αρχή το ήθελαν μέχρι την Πελοπόννησο ή μέχρι την Αρτα.
Ο ίδιος θεωρούσε ασυμβίβαστο ο δημόσιος λειτουργός να είναι μέλος σκοτεινών κύκλων. Επίσης ήθελε την ίδρυση ελληνικής τράπεζας και ελληνικού νομίσματος. Ηθελε να συνενώσει τον Ελληνισμό με την Οικουμενική Ορθοδοξία, μέσα στη λίμνη της Μεσογείου (Κύπρος, Μητέρα Ελλάδα, Μεγάλη Ελλάδα, Σαρδηνία), υπό τον δοκιμασμένο διοικητικό τύπο των καντονιών που έφτιαξε στην Ελβετία. Η ιστορική του κληρο νομιά παραμένει υπόδειγμα ηγεσίας και θυσίας. Συνδύαζε όραμα, διοικητική ικανότητα και βαθιά αίσθηση εθνικής ευθύνης. Ελεγε: Αρνούμαι να λάβω μισθό από τον κρατικό κορβανά, εφόσον η πατρίδα πεινά και αρκετά είναι αυτά που έχω για να ζήσω.
Το έργο του θα συνεχίσουν ο λόγιος Κοσμάς Φλαμιάτος και ο άγιος Παπουλάκος, και οι οπαδοί τους θα καταφέρουν την έξωση του Οθωνα (1862) με την εθνικο-πολιτική δράση και διοργάνωση της ελληνορωσικής ελληνορθοδόξου εταιρίας. Η περίοδος μετά την καποδιστριακή Ελλάδα χαρακτηρίζεται από πολιτική αστάθεια και κοινωνικές αναταράξεις που διαμόρφωσαν το υπόβαθρο ενός σύγχρονου κράτους υπό τα δεσμά της Βαυαροκρατίας. Εχοντας ως ορμητήριό τους τη Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου, μαζί με τον Κωνσταντίνο Οικονόμο τον εξ Οικονόμων και άλλους στόχευαν στην ενίσχυση της συλλογικής ταυτότητας του Γένους. Η στρατηγική αυτή περιλάμβανε την προώθηση συσκέψεων, συναντήσεων, συνεδρίων και εκπαιδευτικών προγραμμάτων.
Εθνική ενότητα
Με τις θέσεις τους κατά του Οθωνα και των αντιβασιλέων (ούτε ένας δεν ήταν Ελληνας) κατάφεραν να αφυπνίσουν την οργάνωση ενός νέου κράτους που θα μπορούσε στο απώτερο μέλλον να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις. Οι κατοπινές γενιές θα διαβάζουν τα Απαντα Εργα του Κ. Φλαμιάτου και τον θρήνο του για τον άδικο χαμό του κυβερνήτη Ι. Καποδίστρια και κατά των Φράγκων της Βαυαροκρατίας, που γκρέμισαν 412 μοναστήρια που δεν είχαν τέσσερις μοναχούς, πράγμα που ούτε ο Οθωμανός κατακτητής δεν έκανε!
Ας θυμίσουμε ότι ο άγιος των γραμμάτων Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης γεννήθηκε το 1851 (το έτος που δηλητηρίασαν τον Φλαμιάτο στις φυλακές Αράπη του Ρίου). Το όραμα για την εθνική ενότητα επέτρεψε στους Ελληνες να αντισταθούν στις δυνάμεις της Δύσης και να διατηρήσουν την ακεραιότητα του κράτους. Δεν αποτελεί μόνο ιστορικό γεγονός αλλά και κομβικό σημείο για την ανάλυση της ελληνικής κοινωνίας, της συλλογικής ψυχοσύνθεσης και της διαμόρφωσης της εθνικής ορθόδοξης ταυτότητας. Μέσα από αυτήν αναδεικνύεται η ανάγκη για κοινωνική συνοχή, πολιτική σταθερότητα και πολιτισμική συνέχεια, παρά τις βαριές δοκιμασίες που υπέστη το έθνος μας.
Να επιτύχουμε το θαυμαστό Καποδιστριακό όραμα
Κανένα ιστορικό ψέμα και καμία ουτοπία δεν διαρκεί αιώνια, γιατί καμία νοσηρή κατάσταση ή θεωρία δεν αντέχει στον χρόνο και στο ανθρώπινο γίγνεσθαι. Είναι κοινωνικό, πολιτικό και επιστημονικό καθήκον να αναδείξουμε τη κοινωνική ανισότητα και τη γεωπολιτική σημασία, ώστε και σήμερα να συνενωθεί η Ορθοδοξία, να επιτύχουμε το θαυμαστό καποδιστριακό Οραμα του Γένους.
Η Ελλάδα μπορεί να πραγματοποιήσει ένα σπουδαίο αποτέλεσμα με την κοινωνική και πολιτισμική σύνδεση ή συνομοσπονδία με όλα τα εκατομμύρια των Ελλήνων και των ελληνικών μεσογειακών πληθυσμών («μέγα το της θαλάσσης κράτος»), αλλά και της ευρύτερης διασποράς μας έως και την Αργεντινή. Οι ομογενείς και απόδημοι Ελληνες θέλουν να πάρουν την τύχη στα χέρια τους, οι περισσότεροι θα πουν όχι άλλο πια σε δωσιλόγους, νενέκους και Εφιάλτες, αρκετά μας αφαίμαξαν με ξένους πολέμους και με θαλασσοδάνεια, οικονομικά, κοινωνικά και εθνικά.
* Καθηγητής και ακαδημαϊκός της Ευρώπης