Ο συγγραφέας που δεν ζητάει να τέρψει ή να εξασφαλίσει επιτυχίες, αλλά να δημιουργήσει ένα σύγγραμμα βασισμένο στην αλήθεια με διαρκή αξία
Τα δραματικότερα επεισόδια του Πελοποννησιακού Πολέμου ο Θουκυδίδης τα εξιστορεί στο 5 βιβλίο της Ιστορίας του. Γράφτηκε μετά το 404 π.Χ. και οι αφηγήσεις δείχνουν πως ο Θουκυδίδης, στο διάστημα της εξορίας του, λόγω της αποτυχίας του στην Αμφίπολη κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, είχε παρακολουθήσει την πορεία των γεγονότων προσεκτικά.
- Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Η αθηναϊκή εκστρατεία στη Σικελία έγινε αφορμή να αρχίσει νέος πόλεμος, τον οποίο ο Θουκυδίδης είχε αποφασίσει αρχικά να περιγράψει ως χρονολογικά χωριστό επεισόδιο. Ομως η καταστροφή του 404 π.Χ. έχυσε νέο φως στη σημασία όλων όσα είχαν συμβεί από την αρχή των εχθροπραξιών το 431 π.Χ.: Τους έδωσε μια ενότητα που δύσκολα θα αποκτούσαν αν το 404 π.Χ. δεν συνέβαινε η πτώση των Αθηναίων αλλά η ανανέωση της Πεντηκονταετούς Ειρήνης.
Οταν ο Θουκυδίδης γύρισε στην Αθήνα, διαπίστωσε ότι είχε να κάνει τρία πράγματα: Να συνθέσει την Ιστορία του αμφίβολου διαστήματος που μεσολάβησε ανάμεσα στην Πεντηκονταετή Ειρήνη και τον Σικελικό Πόλεμο, να επεξεργαστεί το υλικό που αφορούσε τα τελευταία δέκα χρόνια και να κάνει μερικές προσθήκες και μεταβολές στην Ιστορία των δέκα πρώτων ετών, ώστε να υπάρχει ενότητα.
Στο προοίμιό του ο Θουκυδίδης εγκαινιάζει μια νέα αντίληψη της ιστοριογραφίας. Καταλογίζει στους προηγούμενους ιστορικούς, εννοώντας πιθανότητα και τον Ηρόδοτο, ότι τους αρέσει μάλλον να παρέχουν ένα ευχάριστο ανάγνωσμα παρά γεγονότα, και ότι διηγούνται ιστορίες που δεν είναι δυνατόν να εξακριβωθούν. Ο ίδιος δεν ζητάει να τέρψει ή να εξασφαλίσει επιτυχίες, αλλά να δημιουργήσει ένα ιστορικό σύγγραμμα με διαρκή αξία, γιατί θα είναι αληθινό. Προειδοποιεί τους άγνωστες του πως δεν θα βρουν τίποτα μυθικό στο έργο του.
Είναι φανερό πως ο Θουκυδίδης αντιμετώπιζε δυσκολίες που δεν θα είχε να αντιμετωπίσει ο σύγχρονος ιστορικός. Δεν υπήρχαν οι σημερινές γραπτές πληροφορίες, τα επίσημα έγγραφα κάθε είδους, η οργάνωση της συλλογής και κυκλοφορίας των ειδήσεων. Επρεπε να κάνει ο ίδιος όλες τις έρευνες, όλη τη συλλογή του υλικού. Μερικές φορές είναι δυνατόν να βρει κάνεις, στο συμπληρωμένο τμήμα της Ιστορίας του Θουκυδίδου, ποιες οι πηγές των πληροφοριών. Μπορεί να διαπιστωθεί, λ.χ., ότι συμβουλεύτηκε τους Πλαταιείς ή ότι πήρε πληροφορίες από Σπαρτιάτες και Αθηναίους για το επεισόδιο της Πύλου και της Σφακτηρίας. Οι αφηγήσεις του στηρίζονται σε επίσημες οδηγίες που δόθηκαν σε στρατιωτικούς διοικητές.
Φυσικά, δεν μπορεί κανείς σήμερα να προβεί στην άμεση εξακρίβωση των πληροφοριών του Θουκυδίδη και στον έλεγχο των πηγών του. Από τη διασταύρωση όμως όλων όσα αναφέρει και από την έμμεση έρευνα βγαίνει το συμπέρασμα πως είχε καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια και ότι οι επικρίσεις που διατυπώθηκαν εναντίον του αφορούν μόνο τις παραλείψεις του. Λόγου χάρη, το σημαντικό μέτρο που έλαβε η Αθήνα το 424 π.Χ. να συλλέγει τον φόρο των υποτελών πολιτικών δεν αναφέρεται καθόλου, ενώ είναι γεγονός που σχετίζεται με την ιστορία του πολέμου. Δεν μπορεί να εξακριβωθεί ποια κριτήρια τον έκαναν να διηγείται με μεγάλη έκταση ορισμένα ιστορικά γεγονότα και να αδιαφορεί για άλλα (όπως την απόπειρα του Περικλεούς εναντίον της Επιδαύρου).
Σε μερικές περιπτώσεις, η σιωπή του σημαίνει αποδοκιμασία. Αγνοεί, λ.χ., τον ισχυρισμό πολλών αντιπάλων του Περικλεούς ότι η ιδιωτική ζωή του Αθηναίου πολιτικού σχετιζόταν με την αιτία του πολέμου.
Κατά τα άλλα, ο Θουκυδίδης επέβαλε στον εαυτό του τον αυστηρό αποκλεισμό κάθε γεγονότος που δεν είχε άμεση με τον πόλεμο. Αντίθετα προς τον Ηρόδοτο, που πλανιόταν από επεισόδιο σε επεισόδιο, με αποτέλεσμα το έργο του να είναι γεμάτο παρεκβάσεις, ο Θουκυδίδης αποκλείει τα ανέκδοτα, την ιδιωτική ζωή του Περικλεούς, του Κλέωνος ή οποιουδήποτε άλλου πολιτικού.
Η εξαίρεση που κάνει για την περίπτωση του Αλκιβιάδη αποδεικνύει τον κανόνα – γιατί οι πλευρές εκείνες της ζωής του Αλκιβιάδη για τις οποίες μιλάει ο Θουκυδίδης είχαν, κατά την αντίληψή του, άμεσες πολιτικές συνέπειες και καθόρισαν τη στάση που τήρησαν οι Αθηναίοι απέναντί του. Αποκλείει επίσης την εσωτερική ιστορία των πολιτειών εκείνων που τον ενδιαφέρουν οι πολιτικές τους σχέσεις, εκτός αν επηρέαζε απευθείας την εξωτερική τους ιστορία ή συνδεόταν μαζί της, όπως η περίπτωση του λοιμού ή των εσωτερικών εξεγέρσεων. Δεν δίνει καμία πληροφορία για τα πολιτικά κόμματα των Αθηναίων πριν φτάσει στην ολιγαρχική επανάσταση.
Οπως και άλλοι αρχαίοι ιστορικοί, ο Θουκυδίδης δεν είχε εκτιμήσει αρκετά τη σημασία που είχαν στα ανθρώπινα πράγματα τα οικονομικά γεγονότα και τα εμπορικά συμφέροντα. Είχε πάντως αντίληψη των οικονομικών συνθηκών και της σημασίας που είχε η έλλειψη υλικών πόρων στις αρχαιότερες ελληνικές κοινότητες.
Οι επικρίσεις για τα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου
Η βαρύτερη ίσως κατηγορία που έχει αποδοθεί στον Θουκυδίδη είναι ότι παρεξήγησε -σύμφωνα με μερικούς, διέστρεψε εσκεμμένα- τα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Ο Θουκυδίδης επιμένει πως υπήρχε διαρκής αίτια εχθρότητας μεταξύ Αθηνών και Σπάρτης και πως ο πόλεμος δεν μπορούσε παρά, αργά ή γρήγορα, να ξεσπάσει. Υπήρχαν επίσης ιδιαίτερες πράξεις, οι οποίες είχαν αποτέλεσμα να εκραγεί ο πόλεμος σε μια ορισμένη στιγμή. Οταν οι Λακεδαιμόνιοι επιχείρησαν να διαλύσουν την ειρήνη, δεν ανέφεραν φυσικά το πραγματικό τους κίνητρο, δηλαδή την ανησυχία και τη ζηλοτυπία για τη μεγέθυνση του κράτους των Αθηνών, αλλά στήριξαν την κήρυξη του πολέμου σε μερικές συγκεκριμένες πράξεις των Αθηναίων. Κατά τον Θουκυδίδη, ο πόλεμος ήταν αδύνατο να αποτραπεί. Το μόνο που μπορούσε να γίνει ήταν να αναβληθεί μερικά χρόνια.
Η εκτίμηση αυτή είναι σωστή -αφού κάνει σαφή διάκριση μεταξύ των αιτιών και της αφορμής του πολέμου- και δεν έχουν δίκιο όσοι ισχυρίζονται πως ο Θουκυδίδης παραγνωρίζει τις συγκεκριμένες ενέργειες που οδήγησαν στη ρήξη. Τον κατηγορούν ότι δεν έδωσε την πρέπουσα σημασία στη μεγαρική υπόθεση, είτε γιατί δεν κατάλαβε τη σπουδαιότητά της είτε επειδή την παραμέλησε σκόπιμα, για να αποσπάσει από τους ώμους του Περικλέους τη σχετική ευθύνη. Στην πραγματικότητα, οι Κορίνθιοι, που εξώθησαν τους Λακεδαιμονίους στην πολεμική δράση, δεν ενδιαφέρονταν τόσο για το μεγαρικό ζήτημα (τον αποκλεισμό των Μεγάρων από τις αγορές της αθηναϊκής επικρατείας) όσο για την Ποτίδαια.