Το πολιτικό περιβάλλον που συνετέλεσε στη συρρίκνωση του αριστοκρατικού κόμματος και την άνοδο των δημοκρατικών
Ο Περικλής άρχισε την πολιτική σταδιοδρομία περίπου στα 463 π.Χ. αλλά του χρειάστηκαν είκοσι ολόκληρα χρόνια για να φτάσει στον σκοπό του.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Η ανοδική πορεία του προς την εξουσία σημείωσε τρεις σταθμούς: Α) Το Κόμμα του Περικλεούς -το δημοκρατικό κόμμα- καταλαμβάνει την εξουσία. Β) Ο Περικλής αρχηγός του κόμματος, το 461 π.Χ. Γ) Ο Περικλής εκμηδενίζει την αντιπολίτευση και παραμένει ο μόνος στην κυβέρνηση της χώρας (463-461 π.Χ.).
Ο δεύτερος μηδικός πόλεμος είχε ως πολιτική συνέπεια την εγκαθίδρυση στην Αθήνα ενός καθεστώς του οποίου ο Αρειος Πάγος αφενός και οι αρχηγοί των κομμάτων, ο Θεμιστοκλής και ο Αριστείδης, αφετέρου, αποτελούν τα δύο βασικά στοιχεία. Τα πολιτικά προνόμια τα οποία δόθηκαν στον Άρειο Πάγο, σε μια εποχή πλήρους δημοκρατικής συγκρότησης, αποδίδονταν στην αρχαιότητά του και στη θεία του καταγωγή, στο ότι δηλαδή τον θεσμό είχε ιδρύσει η θεά Αθήνα.
Επίσης, στη μεγάλη τιμή και στον σεβασμό που έχαιραν τα μέλη του, τα οποία ήταν μεν πρώην άρχοντες του κράτους, αλλά για να καταλάβουν θέση στο Συμβούλιο του Αρείου Πάγου υφίσταντο μια τριπλή δοκιμασία. Τέλος, στην κατά παράδοση εξουσία στη φύλαξη των νόμων και των ανώτερων δικαστηρίων, το οποίο συνίστατο στο να ελέγχει τους κατωτέρους δικαστές στη άσκηση των καθηκόντων τους, να προστατεύει τη ζωή κάθε πολίτη και να φροντίζει για την αγωγή των νέων.
Είχε, τέλος, ακόμη μία αρμοδιότητα, το ανώτατο ποινικό δικαστήριο. Εξαιτίας λοιπόν των αρμοδιοτήτων του, που, κατά παράδοση, είχαν υπερβεί τα καθορισμένα όρια, ο Αρειος Πάγος, ως ένα είδος ανώτερης Βουλής, φρόντιζε για την εφαρμογή των νόμων της χώρας και ασκούσε κατά κάποιον τρόπον μια δικτατορική εποπτεία επί της δημόσιας αλλά και της ιδιωτικής ζωής ολοκλήρου του άστεως.
Ο δεύτερος μηδικός πόλεμος υπήρξε η αιτία μιας ευρύτερης εξουσίας για τον Αρειο Πάγο, η οποία διατηρήθηκε και μετά τη νίκη. Ο διοικητικός οργανισμός αποτελείτο από ισόβια μέλη και είχε αριστοκρατικό χαρακτήρα. Ο εξοστρακισμός του Θεμιστοκλή, ο οποίος περιόρισε την ισχύ του δημοκρατικού κόμματος, αποτέλεσε μια έμπρακτη απόδειξη ότι ο Αρειος Πάγος υποστήριζε το αριστοκρατικό κόμμα. Τον εξοστρακισμό του Θεμιστοκλή ακολούθησε η άνοδος του Αριστείδη στην εξουσία και αργότερα εκείνη του Κίμωνος.
Ο Αριστοτέλης στην «Πολιτεία» του αναφέρει ότι ο Αρειος Πάγος, μετά τους Μηδικούς Πολέμους, κατέστησε το πολίτευμα περισσότερο αριστοκρατικό. Η πολιτική όμως κατάσταση των Αθηνών σημείωσε μια σημαντική στροφή με την αφύπνιση του δημοκρατικού κόμματος με επίκεφαλής τον Εφιάλτη. Ο Εφιάλτης ήταν γιος του Σοφωνίδη, απόγονος αστικής οικογένειας, αδιάλλακτος θεωρητικός και αμέμπτου διαγωγής. Ηταν, επίσης, προικισμένος με όλες εκείνα τις αρετές οι οποίες ήταν απαραίτητες για να διευθύνει μια επίθεση εναντίον του καθεστώτος του Αρείου Πάγου και να οδηγήσει το δημοκρατικό κόμμα στη νίκη.
Η κίνηση αυτή είχε αρχίσει πριν από αρκετά χρόνια. Ο δεύτερος μηδικός πόλεμος είχε ως πολιτικό αποτέλεσμα την ενίσχυση του δημοκρατικού κόμματος γιατί, ενώ στον πρώτο η νίκη επιτεύχθηκε στην ξηρά, στον δεύτερο, με την ιστορική Ναυμαχία της Σαλαμίνας, οι Αθηναίοι πέτυχαν τη νίκη στη θάλασσα. Η μεταφορά του πεδίου της μάχης από την ξηρά στη θάλασσα, σύμφωνα με το σχέδιο του Θεμιστοκλέους, έφερε σε καλύτερη μοίρα τις κατώτερες κοινωνικά τάξεις και αύξησε τη δύναμη της δημοκρατικής παράταξης.
«Οταν ο στόλος», λέει ο Αριστοτέλης, «του οποίου τα πληρώματα αποτελούν λαϊκά στοιχεία, έφερε τη νίκη κατά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας και έδωσε στη Αθήνα τη διοίκηση σχεδόν ολόκληρης της Ελλάδας με τη ναυτική πολιτική, η δημοκρατική παράταξη δεν παρέλειψε να εκμεταλλευθεί το γεγονός και να πετύχει μεγάλα οφέλη».
Η πολιτική του Θεμιστοκλή, η οποία σημείωσε μεγάλη επιτυχία, είχε αντικειμενικό σκοπό να καταστήσει την Αθήνα μια μεγάλη ναυτική δύναμη και μια μεγάλη εμπορική πόλη. Μετά την ενίσχυση του αθηναϊκού στόλου μετέβαλε το λιμάνι του Πειραιώς σε εμπορικό κέντρο και ο εργατικός πληθυσμός του απετέλεσε έναν ισχυρό πυρήνα του δημοκρατικού κόμματος. Η ναυτική και εμπορική πρόοδος των Αθηνών είχε ως αποτέλεσμα την πολιτική ενίσχυση της δημοκρατίας. Είναι ορθό, γράφει ένας ανώνυμος συγγραφέας, οι φτωχοί και ο λαός να κατέχουν την εξουσία, γιατί αυτοί αποτελούν το βασικό στοιχείο της ναυτικής ηγεμονία των Αθηνών.
Και ενώ το δημοκρατικό κόμμα συνεχώς κέρδιζε έδαφος, το αριστοκρατικό καθεστώς, επικεφαλής του οποίου βρισκόταν ο Αρειος Πάγος, υπέστη μια σημαντική φθορά. Επί δεκαεπτά χρόνια μετά τους Μηδικούς Πολέμους, λέγει ο Αριστοτέλης, η διακυβέρνηση της χώρας παρέμεινε στον Αρειο Πάγο παρότι ο πολιτικός οργανισμός διαρκώς έχανε έδαφος. Δύο γεγονότα συνέτειναν σε αυτό το αποτέλεσμα: ο θάνατος του Αριστείδου και η ανεπάρκεια του Κίμωνα, ο οποίος έμεινε μόνος επικεφαλής του αριστοκρατικού κόμματος. Για το αριστοκρατικό καθεστώς η κρίσιμη στιγμή δεν θα αργήσει να έλθει.
Ο ιστορικός ρόλος του Κίμωνα
Ο γιος του Μιλτιάδη (νικητής του Μαραθώνα) και της Ηγησιπύλης, κόρης του βασιλιά των Θρακών Ολορου, ο Κίμων, έχασε πολύ γρήγορα τον πατέρα του, τον οποίο ο αθηναϊκός λαός καταδίκασε στο βαρύ πρόστιμο των πενήντα ταλάντων μετά την αποτυχία της εκστρατείας του κατά της Πάρου και πέθανε στη φυλακή, μη δυνηθείς να πληρώσει αυτό το χρηματικό πόσο. Η αδελφή του Ελπινίκη παντρεύτηκε αργότερα τον πλούσιο Καλλία, ο οποίος πλήρωσε το πρόστιμο του Μιλτιάδη.
Από τη νεανική του ηλικία ο Κίμων παρουσίασε ορισμένα ελαττώματα: χωρίς ωραίο παρουσιαστικό, χωρίς μόρφωση και χωρίς την απαιτούμενη ανατροφή, πότης και έκφυλος και κατά τα λεγόμενα του Πλουτάρχου «ομοίαζε περισσότερο με Πελοποννήσιο παρά με Αθηναίο». Με τη φράση αυτή ο Πλούταρχος του απέδωσε έναν χαρακτήρα ο οποίος δεν ήταν καθόλου κολακευτικός και τίμιος. Στα αντιστάθμισμα όμως των ελαττωμάτων του είχε και ορισμένες αρετές, όπως το «σε σχέση προς εμάς», που ήταν ευκρινής και γενναιόψυχος, φανατικός πατριώτης και ανδρείος. Με τους τίτλους αυτούς κατέλαβε μια περίβλεπτη θέση στο πλευρό του Θεμιστοκλη και του Αριστείδη και εργάστηκε για την ίδρυση της Αθηναϊκής Ηγεμονίας στο Αιγαίο.
Συνέχεια το ερχόμενο Σάββατο
