Πώς ο Περικλής θεμελίωσε την Αθηναϊκή Δημοκρατία με τον θεσμό της Συνέλευσης του Δήμου και την κλήρωση των συμμετεχόντων έτσι ώστε να διασφαλιστεί η ισότητα των πολιτών
Ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά» του δίνει τον ακριβή ορισμό της Δημοκρατίας: «Η θεμελιώδης αρχή του δημοκρατικού καθεστώτος είναι η ελευθερία, διότι είναι η μόνη μορφή διακυβέρνησης με την οποία οι πολίτες απολαμβάνουν πράγματι τον δημόσιο βίο τους. Η ελευθερία είναι, λέγουν, ο αντικειμενικός σκοπός επί του οποίου βασίζεται η Δημοκρατία.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Ουσιώδες χαρακτηριστικό της ελευθερίας είναι ότι οι πολίτες κυβερνούν και ταυτόχρονα υπακούν, διότι το δίκαιο ή η δικαιοσύνη σε ένα λαϊκό κράτος έγκειται στη διατήρηση της ισότητας όλων των πολιτών και όχι μόνο μεταξύ εκείνων οι οποίοι κατέχουν ανώτερες κοινωνικές θέσεις.
Κατόπιν του ορθού αυτού συλλογισμού, είναι αδήριτη ανάγκη η διακυβέρνηση της χώρας να προέρχεται από τη λαϊκή μάζα και οι αποφάσεις της να αποτελούν δίκαιο, διότι αυτές προέρχονται από τη συνείδηση των πολιτών τους οποίους διακρίνει η ισότητα. Στη Δημοκρατία οι φτωχοί έχουν μεγαλύτερο κύρος, παρά οι πλούσιοι, γιατί αποτελούν τη μεγαλύτερη μερίδα του λαού και οι αποφάσεις τους έχουν ισχύ νόμου. Ιδού λοιπόν ένα χαρακτηριστικό σημείο της ελευθερίας. Αυτός είναι ο ορισμός τον οποίο όλοι οι οπαδοί του λαϊκού κράτους δίδουν στη Δημοκρατία».
Ετερο χαρακτηριστικό είναι να ζει κανείς όπως θέλει, γιατί αυτό, λέγουν, ότι είναι αποτέλεσμα της ελευθερίας, αν είναι αλήθεια ότι το διακριτικό σημείο του σκλάβου είναι ότι ζει όχι όπως του φαίνεται καλύτερα, αλλά όπως του επιβάλλεται να ζήσει. Εξ αυτού προκύπτει ότι ουδείς πολίτης υπακούει σε έναν οποιονδήποτε άλλον, αν αυτός δεν είναι αρμόδιος και αν δεν συμβάλλει στην εδραίωση της ελευθερίας η οποία βασίζεται επί της ισότητας.
Το πολιτικό σύστημα του Περικλή ανταποκρίνεται στο σύνολό του επί του ορισμού: «Η εξουσία συγκεντρώνεται εξ ολοκλήρου στα χέρια του λαού. Εκαστος πολίτης, εξαιτίας της ιδιότητάς του, αποτελείται μια μονάδα της εξουσιαστικής δύναμης. Αλλά ο λαός, για να ασκήσει αυτή την εξουσία του, πρέπει να συγκροτήσει μια ολοκληρωτική συνέλευση, όταν πρόκειται για πολιτικές υποθέσεις, και να αντιπροσωπεύεται στο δικαστήριο για τις δικαστικές υποθέσεις.
Ολοκληρωτική συνέλευση είναι ο λαός του Δήμου, η οποία περιλαμβάνει το σύνολο του λαού και χωρίς καμία ταξική διάκριση. Υπήρχε μόνο ένας περιορισμός, ο Αθηναίος, ο οποίος σε ηλικία 18 χρονών λάμβανε το χρίσμα του πολίτη, δεν είχε δικαίωμα να συμμετέχει στον Δήμο αν δεν είχε εκτελέσει τη στρατιωτική θητεία, δηλαδή δεν είχε συμπληρώσει το 20ό έτος του.
Ο λαός του Δήμου της Αθήνας είδε απεριόριστο κύρος και έθεσε ορισμένα όρια, τα οποία ήταν μάλλον τυπικά, παρά ουσιαστικά. Υπήρχε νόμος, ο οποίος περιόριζε τις αποφάσεις του λαού όταν δεν ανταποκρίνονταν στα ήδη θεσπισθέντα, είχαν όμως ταυτοχρόνως το δικαίωμα να τροποποιήσουν την υπάρχουσα νομοθεσία. Η αρμοδιότητά της δεν είχε περιορισμούς, ήλεγχε τις αποφάσεις του αρχηγού του κράτους, αποφάσιζε για την ανάθεση των εξουσιών, έβλεπε τους δημόσιους λειτουργούς, εξέταζε διατάγματα και ενίοτε αποτελούσε το ανώτατο δικαστήριο. Ολες οι εξουσίες -νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική- βρίσκονται συγκεντρωμένες σε αυτή.
Θεωρητικώς, λοιπόν, ο λαός του Δήμου αντιπροσώπευε και την εξουσία. Πρακτικώς όμως είχε ανάγκη βοήθειας για την εξουσία του. Πράγματι, οι πολίτες οι οποίοι την επιτελούν, δεδομένου ότι δεν επρόκειτο πάντοτε περί τοπικών υποθέσεων αλλά και περί γενικής πολιτική υπήρχε η ανάγκη βοήθειας πεπειραμένων ανθρώπων οι οποίοι μελετούσαν τα θέματα, τα προετοίμαζαν για τη συζήτηση και έκαναν τις σχετικές προτάσεις επί των αποφάσεων. Το έργο τούτο ανήκε στο Συμβούλιο, δηλαδή στη Βουλή, ουσιώδες όργανο της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, τα μέλη του οποίου εκλέγονταν με κλήρους. Επρόκειτο δηλαδή για την έξοχη δημοκρατική μέθοδο, η οποία υπήρχε σε πολλές και ποικίλες αρμοδιότητες.
Η Συνέλευση
Το Συμβούλιο του Κράτους, η Βουλή, ετοίμαζε τα θέματα των οποίων θα αποφαινόταν η Συνέλευση. Ταυτοχρόνως, χρειαζόταν και μια εξουσία κατά κάποιον τρόπο μονιμότερη. Η Συνέλευση, λοιπόν, η οποία δεν ήταν δυνατό να συγκαλείται ανά πάσα στιγμή, ήταν αναγκαίο να παραχωρήσει ένα μέρος της εξουσίας της. Ως εκτελεστικό όργανο, η Βουλή είχε μόνιμη ευθύνη για τη διεύθυνση του κράτους. Οπότε η Συνέλευση είχε απαλλαγεί και από ένα μέρος των υποθέσεων οι οποίες ήταν δευτερευούσης σημασία και εξυπηρετούντο από τα εκτελεστικά όργανα, πάντοτε όμως είχε την υψηλή διεύθυνση του Συμβουλίου. Εκτός των τακτικών συνεδριάσεων, η Συνέλευση, αν το έκρινε σκόπιμο, μπορούσε να συγκαλέσει και κάποιες έκτακτες.
Το Συμβούλιο, τέλος, διηύθυνε και τις εργασίας της Συνελεύσεως, μόνο όμως από πλευράς προετοιμασίας και διασφάλισης της καλής διεξαγωγής. Η Γραμματεία του Συμβουλίου ήταν ταυτόχρονα και Γραμματεία της Συνέλευσης. Το Συμβούλιο ετοίμαζε τα διατάγματα τα οποία θα ψηφίζονταν από τη Συνέλευση, χωρίς όμως, για τον λόγο αυτό, η τελευταία να χάνει το δικαίωμα της νομοθετικής πρωτοβουλίας, το οποίο διατηρούσε πάντοτε. Εκτός των τακτικών συνεδρίων είχε αποφασιστεί, για να εξυπηρετούνται γρήγορα οι υποθέσεις, η Συνέλευση να μπορεί να ορίζει εκτάκτους, όταν επρόκειτο περί σοβαρών και επειγόντων θεμάτων, όπως παραδείγματος χάριν, να τιμωρηθούν άτομα για παραβάσεις προς τους θεούς ή να επιβληθεί η ποινή του εξοστρακισμού.
Πώς επιλέγονταν οι μόνιμοι και οι έκτακτοι λειτουργοί
Η Συνέλευση είχε τον άμεσο και συνεχή έλεγχο επί των δημοσίων λειτουργών – των αρχόντων, με την ευρεία έννοια της λέξης. Οι τελευταίοι, ως εξαρτώμενοι απευθείας από τη Συνέλευση, δεν είχαν ουδεμία πρωτοβουλία και συνεπώς ήταν εκτελεστικά όργανα, καθαρά υπηρεσιακά. Διαιρούντο σε δύο κατηγορίες: οι έκτακτοι λειτουργοί που εκλέγονταν κατευθείαν από τη Συνέλευση και οι τακτικοί λειτουργοί. Οι μόνιμοι λειτουργοί αποτελούσαν επιτροπή από 10 μέλη και επιλεγόταν ένας από κάθε κατηγορία και φυλή. Η διάρκεια της θητείας ήταν ετήσια. Δεν υπήρχε για αυτούς περίπτωση εξαίρεσης των στρατιωτικών λειτουργών, ούτε περίπτωση επανεκλογής, όπως ούτε κι εκείνη της συγκέντρωσης πολλών λειτουργημάτων σε ένα πρόσωπο.