Η δραματική κατάρρευση της πολιτείας του, τα λάθη των διαδόχων του στην εξουσία και η ένδοξη υστεροφημία του
Η ιστορία του Περικλή τερματίζεται με την εκτέλεση του γιου του, του Περικλή του νεότερου, παιδιού της Ασπασίας. Υπήρξε ένας από τους στρατηγούς που νίκησαν τον σπαρτιατικό στόλο αλλά εκτελέστηκε από τους ίδιους τους Αθηναίους, μαζί με άλλους έξι στρατηγούς, μετά τη ναυμαχία στις Αργινούσες το 406 π.Χ.
- Γράφει ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς
Κατηγορήθηκαν ότι δεν κατόρθωσαν να περισυλλέξουν τους ναυαγούς και τους νεκρούς. Στην Αθήνα ξέσπασε μεγάλη αγανάκτηση και οι στρατηγοί κατηγορήθηκαν ότι εγκατέλειψαν τους συμπολεμιστές τους. Το συμβάν αντιμετωπίστηκε αργότερα ως μία μαύρη σελίδα της αθηναϊκής δημοκρατίας
Ετσι σηματοδοτείται το τέλος της οικογένειάς του, αλλά και η καταστροφή της Αθήνας, δηλαδή η κατάρρευση του μεγάλου έργου του. Μετά τη ναυμαχία δύο τριήραρχοι, ο Θηραμένης και ο Θρασύβουλος, εστάλησαν επί τόπου για να περισυλλέξουν τους ναυαγούς, των οποίων ο αριθμός ανερχόταν σε 10.000. Ο ισχυρός όμως άνεμος και η καταιγίδα δεν τους επέτρεψαν να ολοκληρώσουν την αποστολή τους και ένας μεγάλος αριθμός Αθηναίων χάθηκε στα κύματα.
Συγκίνηση
Η είδηση προκάλεσε βαθύτατη συγκίνηση μεταξύ των συγγενών των απολεσθέντων ναυτικών και στρατιωτών και κατηγορήθηκαν οι στρατηγοί Περικλής και Διομήδης ότι δεν εξετέλεσαν την αποστολή τους. Ο λαός ζήτησε την παραδειγματική τιμωρία, χωρίς απολογία. Αυτοί όμως υποστήριξαν ότι υπό τις διαταγές των στρατηγών δεν δυνήθηκαν να συνδράμουν τους ναυαγούς λόγω της μεγάλης θαλασσοταραχής.
Είκοσι πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του Περικλή, το μεγάλο έργο του, ο αντικειμενικός σκοπός της ζωής του, καταποντίστηκε σε ερείπια. Η δημοκρατία και η πολιτεία του εξαφανίστηκαν. Ο Θουκυδίδης σε ένα δίπτυχο γράφει την αντίθεση της «διευθυνόμενης δημοκρατίας» του Περικλή με εκείνη την οποία, για κακή τύχη της πατρίδας, καθιέρωσαν οι διάδοχοί του: «Παν ό,τι έπραξε ο Περικλής κατά τα χρόνια της μακράς ειρήνης είχαν μόνον αντικειμενικό σκοπό το μεγαλείο και την ισχύ των Αθηνών. Ακόμη και κατά τη διάρκεια των πολέμων, ο Περικλής μεταχειρίστηκε έντιμα μέσα για να περιορίσει την αστάθεια του αθηναϊκού λαού.
Σε κάθε περίπτωση κατά την οποία οι Αθηναίοι παραλογίζονταν, ο πολιτικός ηγέτης γνώριζε να τους επιβάλει τη σύνεση και τη λογική». Και σε άλλο σημείο αναφέρει: Ο θάνατος του Περικλή επικύρωσε τις προβλέψεις του. Είχε συστήσει στους Αθηναίους τη διατήρηση της ναυτικής ηγεμονίας και τη μη εξάπλωση της αυτοκρατορίας κατά την εποχή του πολέμου, αν δεν ήθελαν να περιέλθει σε σοβαρό κίνδυνο το κράτος. Οι διάδοχοί του όμως έπραξαν το αντίθετο. Φρόντισαν περισσότερο να ικανοποιήσουν τα ατομικά τους συμφέροντα και αγνόησαν το γενικό, το εθνικό συμφέρον. Οι πράξεις τους υπήρξαν καταστρεπτικές.
Τα λάθη
Το μεγαλύτερο σφάλμα υπήρξε η εκστρατεία στη Σικελία. Αλλά παρά την αποτυχία στη Σικελία και προπαντός την καθ’ ολοκληρία απώλεια του στόλου, παρά τις ταραχές οι οποίες προκλήθηκαν στην πόλη, οι Αθηναίοι αντιστάθηκαν επί τρία χρόνια απέναντι στους εχθρούς, στους οποίους προστέθηκαν και οι Σικελοί, και στους περισσότερους των επαναστατημένων συμμάχων. Τέλος, στους εχθρούς προστέθηκε και ο Κύρος, ο οποίος προσέφερε στους Πελοποννήσιους χρήματα για τον εξοπλισμό ενός ολόκληρου στόλου.
Αλλά την τελευταία φράση για να τερματιστεί ο γολγοθάς του Περικλή, ας την αφήσουμε στη δημαγωγία του Κλέωνα κατά τον εκφωνηθέντα λόγο του όταν επαναστάτησαν οι Μυτιληναίοι. «Για μια ακόμη φορά διεπίστωσα ότι ένα δημοκρατικό κράτος δεν δύναται να κυβερνήσει άλλο. Αλλά του κανόνα αυτού εξαιρείται η κεφαλή της δημοκρατίας: Υπάρχει ένας Περικλής». Αν η δημοκρατία των Αθηνών, κατά τη διάρκεια των χρόνων που Περικλέους, απέκτησε μεγαλείο και δόξα δεν το οφείλει στην εύνοια των περιστάσεων και στην ποιότητα της φυλής.
Οι Αθηναίοι βρήκαν το μέσο σε όλα τα πεδία, το πολιτικό, το οικονομικό, το καλλιτεχνικό, το φιλολογικό, γιατί είχαν την τύχη να γνωρίσουν έναν Περικλή, έναν από τους ανθρώπους εκείνους τους οποίους το πεπρωμένο ορίζει να γράφουν μια ιστορία με χρυσά γράμματα. Από τις ανεγέρσεις των μεγαλοπρεπών μνημείων της Ακρόπολης ως και τη συγκέντρωση στην Αθήνα όλων των μεγάλων φιλοσόφων και τεχνιτών της εποχής.
Το πρόσωπο ως εγγύηση της ευτυχίας
Ο Περικλής ολοκλήρωσε πανάξια το θαυμασμό έργο του όχι μόνο για την πατρίδα του, αλλά και για όλον τον κόσμο της γης. Το έργο του παραμένει σε όλες τις γενεές ως δείγμα του μεγάλου πνεύματος και του καλού.
Οι μεταγενέστεροι δικαίως ονόμασαν την εποχή εκείνη «αιώνα του Περικλή», αφού υπήρξε ο δημιουργός ενός πολιτισμού ο οποίος κατέπληξε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Διότι ένα τέτοιο έργο τιμά όχι μόνο την Αθήνα, αλλά και ολόκληρη την ανθρωπότητα. Επίσης η πολιτική του πρέπει να ενδιαφέρει προ πάντων τους συγχρόνους δημοκράτες.
Η «διευθυνόμενη δημοκρατία» εμφανίζεται ως πολίτευμα πριν από εκατοντάδες χρόνια και οι μελετητές εξέφρασαν τη γνώμη ότι όταν ένα τέτοιο καθεστώς έχει επικεφαλής έναν Περικλής πρέπει να αποτελεί την εγγύηση της επιτυχίας.