Μέσα σε 50 ημέρες σύγκρουσης οι επίσημοι λογαριασμοί στα κοινωνικά δίκτυα της ιρανικής κυβέρνησης συγκέντρωσαν 900 εκατ. θεάσεις και 22 εκατ. «μου αρέσει»
- Από τη Μαρία Δεναξά
Ο πόλεμος μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν δεν διεξάγεται μόνο στα Στενά του Ορμούζ, στις στρατιωτικές βάσεις, στις ενεργειακές εγκαταστάσεις ή στις αίθουσες των διαπραγματεύσεων.
Διεξάγεται επίσης όλο και περισσότερο στα κοινωνικά δίκτυα, όπως είναι το X, το Instagram ή το TikTok. Αυτό το ψηφιακό μέτωπο, το οποίο δεν είναι δευτερεύον, αποκαλύπτει μια ανισορροπία δυνάμεων, μια και οι ΗΠΑ είναι πολύ ισχυρότερες στρατιωτικά από το Ιράν. Ωστόσο, η Τεχεράνη αποφάσισε να μετατρέψει την αδυναμία της σε τακτικό πλεονέκτημα.
Τα στοιχεία που δόθηκαν στη δημοσιότητα είναι εντυπωσιακά: μέσα σε 50 ημέρες σύγκρουσης οι επίσημοι λογαριασμοί στα κοινωνικά δίκτυα της ιρανικής κυβέρνησης συγκέντρωσαν 900 εκατ. θεάσεις (views) και 22 εκατ. likes (μου αρέσει). Σύμφωνα με τους ερευνητές Τζόζεφ Μπόντναρ και Κρισία Σικόρα, του διεθνούς οργανισμού Institute for Strategic Dialogue, με έδρα το Λονδίνο, αυτά τα νούμερα αντιστοιχούν σε 30 φορές περισσότερες αλληλεπιδράσεις σε σύγκριση με τις 50 ημέρες πριν από την έναρξη των εχθροπραξιών και δεν είναι αποτέλεσμα της τύχης ή μιας αυθόρμητης λαϊκής κινητοποίησης.
Είναι το αποτέλεσμα μιας υποδομής που χτίστηκε υπομονετικά και μεθοδικά.
Το 2016, οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), που έχουν χαρακτηριστεί τρομοκρατική οργάνωση από την Ουάσινγκτον, δημιούργησαν ένα κέντρο ψηφιακού πολέμου, το QBA (Qorb-e Baqiat-Allah), υπό την άμεση εποπτεία του αναπληρωτή διοικητή του IRGC. Μια καθοριστική απόφαση που δείχνει την προτεραιότητα που δίνεται στον συγκεκριμένο τομέα, στα ανώτατα επίπεδα του ιρανικού στρατιωτικού μηχανισμού.
Ο προϋπολογισμός, που διατέθηκε σε αυτή τη δομή το 2023, ανερχόταν σε περίπου 55 εκατ. δολάρια, σύμφωνα με τον Ματίν Μιραμεζανί, υπεύθυνο του προγράμματος Iran 2040 στο Πανεπιστήμιο Stanford. Δηλαδή, τρεις φορές περισσότερα από τα κονδύλια που αποδίδονται στο υπουργείο σχεδιασμού και κατασκευών των Φρουρών της Επανάστασης, το Khatam-al-Anbiya. Ενα στρατηγικό μήνυμα πως το Ιράν επενδύει περισσότερο στη μάχη της εικόνας παρά σε ορισμένες από τις παραδοσιακές του υλικοτεχνικές ικανότητες.
Το μοντέλο δημιουργίας που επιλέχθηκε βασίζεται στη λογική της ελεύθερης αγοράς. Δεν ελέγχεται κεντρικά. Το Κέντρο Ψηφιακού Πολέμου αναθέτει σε μικρά στούντιο, που μεταξύ τους είναι ιδεολογικά ευθυγραμμισμένα και μπορούν να δημιουργούν γρήγορα, την παραγωγή του περιεχομένου που πρέπει απαραίτητα να αγγίζει τους δυτικούς πολιτισμικούς κώδικες.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η εταιρία Explosive Media, μια ιρανική επιχείρηση περίπου δέκα ατόμων, με μέσο όρο ηλικίας τα 25 έτη, στην οποία αποδίδονται πολλά βίντεο που γελοιοποιούν την κυβέρνηση Τραμπ. Οι εκπρόσωποί της αναγνώρισαν, ανώνυμα, ότι εργάζονται για ιρανικά κρατικά μέσα και ότι έλαβαν άδεια που τους επιτρέπει πρόσβαση στο ίντερνετ, στο οποίο δεν έχει πρόσβαση η συντριπτική πλειονότητα του ιρανικού πληθυσμού από την αρχή της σύγκρουσης.
«Ακόμη κι αν έχουμε επικρίνει την κυβέρνηση στο παρελθόν, βρισκόμαστε σε πόλεμο και σε καιρό πολέμου θυσιαζόμαστε για μια κυβέρνηση που μάχεται για εμάς» δηλώνει ένας εκπρόσωπος της Explosive Media, που θέλει να διατηρήσει την ανωνυμία του. Η τοποθέτησή του συνοψίζει μια βασική αντίφαση κάθε πολεμικής προπαγάνδας: κινητοποιεί φορείς που δεν ταυτίζονται απαραίτητα με το καθεστώς σε καιρό ειρήνης, αλλά η σύγκρουση τους επαναφέρει υπό την εθνική σημαία. Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι ιδιαιτερότητα του Ιράν. Παρατηρείται σε κάθε κοινωνία που βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση, αλλά διαφέρει από την πολεμική συσπείρωση που χαίρει βαθιάς λαϊκής υποστήριξης.
Η πρωτοτυπία της ιρανικής στρατηγικής δεν έγκειται τόσο στα μέσα όσο στη μέθοδό της. Από τις πρώτες ημέρες της σύγκρουσης η ίδια η κυβέρνηση Τραμπ είχε εγκαινιάσει μια ιδιαίτερα επιθετική ψηφιακή στρατηγική: βίντεο δημιουργημένα με Τεχνητή Νοημοσύνη, που απεικόνιζαν πλήγματα κατά του Ιράν, με φόντο μοντάζ από χολιγουντιανές πολεμικές ταινίες και επική μουσική. Μια ψηφιακή επικοινωνιακή εκστρατεία που προκάλεσε επικρίσεις ακόμη και στις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς κατηγορήθηκε ότι υποβαθμίζει το ανθρώπινο κόστος της σύγκρουσης.
Η Τεχεράνη, ωστόσο, υιοθέτησε ακριβώς τα ίδια επικοινωνιακά εργαλεία: Τεχνητή Νοημοσύνη, βίντεο με ΑΙ, σύντομα κείμενα, καυστικό χιούμορ και ειρωνεία κατά της Ουάσινγκτον που γίνονται viral. Η ερευνήτρια Πρίγια Ντόσι, του American University, αποκαλεί τη μέθοδο «sharp power»: αποσταθεροποίηση του αντιπάλου με τη χρήση της ίδιας της στρατηγικής του.
Η ιρανική πρεσβεία στην Ταϊλάνδη δημοσίευσε έτσι ένα βίντεο που έδειχνε τον Ντόναλντ Τραμπ να κοιμάται στο γραφείο του κατά τη διάρκεια συνέντευξης Τύπου στον Λευκό Οίκο. Μετά την ανακοίνωση μονομερούς παράτασης της εκεχειρίας από την Ουάσινγκτον, η ιρανική πρεσβεία στην Ινδία δημοσίευσε ένα animation που έδειχνε έναν απογοητευμένο Τραμπ να διαπραγματεύεται με μια ιρανική αντιπροσωπία που απουσίαζε. Ο Αμερικανός υπουργός Αμυνας Πιτ Χέγκσεθ παρουσιάστηκε ως χαρακτήρας Lego, σε κατάσταση μέθης, εν μέσω των κατηγοριών για διάφορες αξιόποινες πράξεις που τον βαραίνουν.
«Slopaganda»: Κινούμενα σχέδια στην υπηρεσία της προπαγάνδας
Η χρήση δημοφιλών ηρώων κινουμένων σχεδίων, όπως τα Lego, στο πλαίσιο μιας αμυντικής στρατηγικής, περιγράφεται με τον όρο «slopaganda» από την Πρίγια Ντόσι, έναν νεολογισμό που εμφανίστηκε το 2024. Δανειζόμενοι χαρακτήρες Lego, χιπ χοπ μουσική, απλοϊκό χιούμορ και γλώσσα, οι Ιρανοί δημιουργοί παρακάμπτουν τις γνωστικές άμυνες του αμερικανικού κοινού που δεν είναι ιδιαίτερα εξοικειωμένο με την εξωτερική πολιτική. Με τη βοήθεια της ψυχαγωγίας μεταδίδουν πολιτικά μηνύματα χωρίς ο θεατής να έχει την αίσθηση ότι εκτίθεται σε προπαγάνδα.
Το περιβάλλον μέσα στο οποίο γίνονται αυτές οι αναρτήσεις δεν είναι άσχετο: ο ίδιος ο Τραμπ κυβερνά εν μέρει μέσω των κοινωνικών δικτύων και αρκετές αποφάσεις της κυβέρνησής του φαίνεται ότι επηρεάστηκαν από βίντεο που έγιναν viral. Οι διαπραγματεύσεις για τον τερματισμό της σύγκρουσης βρίσκονται μέχρι σήμερα σε αδιέξοδο παρά όσα ισχυρίζεται κατά καιρούς ο Αμερικανός πρόεδρος, καθώς ούτε το ζήτημα με τα πυρηνικά του Ιράν ούτε το θέμα των Στενών του Ορμούζ έχουν επιλυθεί.
Πρόκειται για ένα ψηφιακό μέτωπο που δεν είναι απλώς επικοινωνιακό, αλλά κυρίως στρατηγικό. Σε μια σύγκρουση όπου οι στρατιωτικοί συσχετισμοί παραμένουν υπέρ των Ηνωμένων Πολιτειών, το Ιράν προσπαθεί μέσα από έναν πόλεμο εικόνων να καλύψει τη στρατιωτική του αδυναμία και να διαβρώσει την αμερικανική νομιμοποίηση, τόσο στο εσωτερικό των ΗΠΑ όσο και στη διεθνή κοινή γνώμη. Το γεγονός ότι αυτή η προσπάθεια διεξάγεται από ένα κράτος του οποίου οι αυταρχικές πρακτικές σε θέματα ελευθεριών έχουν καταγραφεί δεν την καθιστά λιγότερο αποτελεσματική σε τακτικό επίπεδο. Και η αποτελεσματικότητα, στη γεωπολιτική, σπάνια αποτελεί μονοπώλιο του στρατοπέδου του οποίου οι αξίες φαίνονται πιο κοντά στις δικές μας.
