Ο δημιουργός του «Δρομέα» ξεδιπλώνει μια πορεία που ξεκινά από την αμμουδιά της Κουρούτας και φτάνει σε εμβληματικά έργα σε όλο τον κόσμο, μιλώντας για την τέχνη που ανήκει στο πλατύ κοινό, για τις εποχές που αλλάζουν και για την ανάγκη να συνεχίζεις – ακόμα κι όταν όλα γύρω σου καταρρέουν.
Aπό την παραλία της Κουρούτας, όπου ως παιδί έκανε τα πρώτα του γλυπτά στην άμμο μαζί με τη μητέρα του, μέχρι τον οκτάμετρο «Ποιητή» στην Κύπρο -ένα άγαλμα σαν Βυζαντινός φρουρός- και μετά στον χαρακτηριστικό γυάλινο «Δρομέα» της Αθήνας, που είναι η ψυχή των Αθηναίων, θυμίζοντάς τους να συνεχίζουν, να κοιτούν μπροστά και να προχωρούν παρά τις δυσκολίες.
- Από τη Μαρία Ανδρέου
Και ύστερα; Υστερα ήρθε το γυάλινο φράγμα στα Απέννινα Ορη της Ιταλίας, μέχρι και ο «γυάλινος Νείλος» των Πυραμίδων στην Αίγυπτο… Και σήμερα μιλάμε όλοι μας για την «Κιβωτό Εθνικής Μνήμης» -τις γυάλινες κολόνες ύψους 6 μέτρων πάνω στις οποίες είναι χαραγμένα τα ονόματα των 121.992 πεσόντων των Εθνικών Αγώνων από την έναρξη του νεοελληνικού κράτους- στο υπουργείο Αμυνας, στο Πεντάγωνο.
Οι πληροφορίες που έχω στο μυαλό μου «στήνουν» έναν χορό άγχους. Ο σπουδαίος γλύπτης Κώστας Βαρώτσος, με το που ανοίγει όμως χαμογελαστός το φιλόξενο σπίτι του στο Κουκάκι, που μυρίζει καφέ εσπρέσο, με κάνει να ηρεμήσω και να απολαύσω μια από τις πιο όμορφες συνεντεύξεις μου. Γιατί ο σημαντικός, διεθνούς εμβέλειας γλύπτης, μαζί με την πόρτα του διαμερίσματος του, μας άνοιξε και την καρδιά του.
Μας μίλησε για τα παιδικά του χρόνια, για την κόρη του και το κοινό σημείο αναφοράς όλων των μεγάλων δημόσιων έργων τέχνης ανά τον κόσμο, που δεν είναι η φόρμα τους αλλά η ενέργεια που βγάζουν στους ανθρώπους διαχρονικά και κυρίως πώς τους κάνουν να νιώθουν.
Μια συνέντευξη στο ένθετο περιοδικό «ENJOY» της «κυριακάτικης δημοκρατίας» που θα τη θυμόμαστε πολλά χρόνια. Γιατί ο ίδιος ο Κώστας Βαρώτσος μάς είπε κάτι απλό, αλλά τόσο αληθινό και μεγάλο: όταν τον ρωτάμε πώς θα ήθελε να τον θυμάται ο κόσμος, αυτός απάντησε: ως παιδί που έφτιαχνε ωραία πράγματα!
Κύριε Βαρώτσο, πόσο ρόλο έπαιξαν οι ρίζες και η καταγωγή σας όσον αφορά τη γλυπτική; Το αστικό τοπίο ή η ύπαιθρος σας καθόρισαν στη μετέπειτα τεχνική σας;
Η πρώτη γλυπτική που έκανα ήταν σε μια παραλία στην Κουρούτα, η οποία βρίσκεται απέναντι από την Αμαλιάδα. Εκεί ζούσαμε με τον πατέρα μου και τη μητέρα μου. Ο πατέρας μου δούλευε στην Αγροτική Τράπεζα. Τα καλοκαίρια, λοιπόν, πηγαίναμε για μπάνιο στην Κουρούτα. Παιδί τότε, έπαιζα με τη μάνα μου και φτιάχναμε γλυπτά στην άμμο. Γοργόνες, ψάρια, διάφορα. Αυτή ήταν η πρώτη μου σχέση με τη γλυπτική απ’ όσο θυμάμαι. Αυτό έρχεται δηλαδή συνειρμικά στο μυαλό μου. Είχα τεράστια χαρά να δημιουργώ γλυπτά στην άμμο. Ξέρετε, λέμε ότι ήταν ένα παιχνίδι.
Αλλά το παιχνίδι έχει μεγάλη σημασία. Το παιχνίδι είναι η κορυφαία δημιουργική πράξη, η οποία έχει όλα τα χαρακτηριστικά της. Δεν έχω τίποτα, φαντάζομαι κάτι, το φτιάχνω, με ευχαριστεί και μετά το προσφέρω. Εχετε δει τα παιδάκια που λένε «μαμά, μαμά, κοίτα τι έκανα»; Αυτή η κίνηση του παιδιού είναι η μεγαλύτερη κίνηση γενναιοδωρίας του ανθρώπινου είδους. Το να κάνω κάτι και να το προσφέρω. Αυτό το έχει έμφυτο ο άνθρωπος. Το να μοιράζεται και να δημιουργεί με ευχαρίστηση. Να λοιπόν η κορυφαία σημασία του παιχνιδιού. Αρα όλα αυτά που έζησα στην παιδική μου ηλικία ήταν πολύ σημαντικά. Γι’ αυτό και αναφέρομαι στην παιδική μου ηλικία και προσπαθώ να ξαναπιάσω την κλωστή από εκεί. Διότι ως παιδί μου ήμουν αληθινός. Ο τρόπος μου ήταν αληθινός. Η ομορφιά να κάνεις κάτι με γέμιζε βαθιά. Αυτό, όμως, καταστράφηκε μεθοδικά και συνειδητά από το κοινωνικό σύστημα. Το σύστημα είναι συνδεμένο με την παραγωγή και θέλει εργάτες διάφορων ειδικοτήτων, άρα δεν σκέφτεται τη σημασία της δημιουργικής πράξης.
Στο σχολείο ήσασταν καλός μαθητής;
Οχι. Δεν ήμουν καλός μαθητής και ήταν λογικό να μην είμαι. Θα έλεγα ότι πιτσιρικάς ήμουν πολύ ανεξάρτητο πνεύμα και είχα ήδη ανακαλύψει αυτή τη γοητεία της δημιουργίας. Στην αρχή έπαιζα κιθάρα, είχαμε φτιάξει ένα μουσικό συγκρότημα και παίζαμε μουσική με φίλους. Υστερα ασχολήθηκα με το θέατρο. Γενικά καταπιανόμουν με όλα τα δημιουργικά πράγματα, κόντρα στο σύστημα το οποίο υπήρχε εκείνη την εποχή, η οποία ήταν πολύ κλειστή και συντηρητική. Και φυσικά εγώ ως παιδί λίγο τρελό ήμουν υπό διωγμόν, καθώς έκανα πολύ περίεργα πράγματα. Η τότε παρουσία μου δεν έμπαινε σ’ ένα στενό πλαίσιο.
Και πώς βρεθήκατε στην Ιταλία για σπουδές;
Ο πατέρας μου με έστειλε στην Ιταλία κλοτσηδόν. Είχα μπλεχτεί σε διάφορες ομάδες, σας είπα, δεν μου άρεσε η καταπίεση. Αντιδρούσα έντονα στο πολιτικό σύστημα της εποχής, στη δικτατορία. Ο πατέρας μου, λοιπόν, μου έθεσε τελεσίγραφο: «Ετοιμάζεσαι και φεύγεις για την Ιταλία». Σπούδασα ζωγραφική στη Ρώμη. Στη Ρώμη συνάντησα, λοιπόν, μια προεπαναστατική κατάσταση, με αμφισβητήσεις, με ελευθερία. Φεύγοντας από την άγρια πολιτική κατάσταση της Ελλάδας με τη χούντα, ανακάλυψα μια άλλη Ελλάδα. Την αναγεννησιακή Ιταλία. Αρα ανακάλυψα την αρχαία Ελλάδα και την αρχαία ελληνική γραμματεία. Μέσα από την αρχαία Ελλάδα στράφηκα από τη ζωγραφική στη γλυπτική.
Πότε κάνατε λοιπόν το πρώτο σας μεγάλο έργο σε δημόσιο χώρο;
Το πρώτο μου μεγάλο δημόσιο έργο ήταν «Ο ποιητής» στην Κύπρο. Το 1983. Το κάναμε με τον Δάκη Ιωάννου και το ίδρυμα ΔΕΣΤΕ. Ηταν μια έκθεση Κύπριων και Ελλήνων καλλιτεχνών κι εγώ ζήτησα να κάνω τον «Ποιητή». Ο Δάκης με υποστήριξε οικονομικά για την κατασκευή αυτού του έργου. Πρόκειται για ένα άγαλμα 8 μέτρων. Τώρα οι Κύπριοι, προ πέντε ετών νομίζω, το τοποθέτησαν, όπως μου είπαν, στην κεντρική πλατεία Ελευθερίας, μπροστά στο δημαρχείο της Λευκωσίας. Μόνιμα.
Τι σημαίνει για εσάς η Κύπρος; Πάλι δοκιμάζεται το νησί με τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή…
Η Κύπρος είναι ένα πολύπλοκο πράγμα και πάντα θα μας ακολουθεί για πολλούς λόγους. Η Κύπρος είναι κομμάτι της Ελλάδας και αυτό φτάνει. Πατρίδα είναι η Κύπρος.
Τι σας αρέσει στο γυαλί ως υλικό και στα γλυπτά μεγάλων διαστάσεων; Οταν μπαίνετε με τα γλυπτά σας σε διάφορους δημόσιους χώρους, από την Ελλάδα μέχρι την Αίγυπτο, την Αμερική, την Ελβετία, την Ιταλία, τα ΗΑΕ, σκέφτεστε την αντίδραση του κόσμου και πώς θα τα δεχτεί; Διάβασα, αν δεν κάνω λάθος, ότι υπάρχουν 80 δημόσια γλυπτά σας σε όλο τον κόσμο… Οταν αναλαμβάνετε ένα έργο, παίρνετε υπόψη σας την ιδιοσυγκρασία, την κουλτούρα, τη θρησκεία, τη νοοτροπία κάθε λαού και πώς θα ανταποκριθούν σ’ ένα μεγάλο σας έργο;
Στον χώρο της τέχνης υπάρχει ένα σύστημα, ένα σύστημα συνδεμένο με αυτό που λέμε «αγορά της τέχνης». Πρόκειται για ένα εσωστρεφές σύστημα. Οταν ο καλλιτέχνης μπαίνει σε αυτό, γίνεται σε μεγάλο βαθμό εξαρτώμενος από τις μόδες. Περιμένει έναν διάλογο και μια αναγνώριση από τους ανθρώπους του συστήματος. Λοιπόν, αυτό εμένα δεν μου άρεσε και δεν μου αρέσει. Μόλις κατάλαβα πώς λειτουργεί το σύστημα, στενοχωρήθηκα πάρα πολύ. Δεν το περίμενα να το αντιμετωπίσω, αλλά το αντιμετώπισα. Και τα κατάλαβα όλα πολύ νωρίς. Η ίδια η δουλειά μου μού έδωσε τη διέξοδο. Και η αρχή ήταν το γλυπτό «Ο Ποιητής». Με τον «Ποιητή» έκανα τον πρώτο διάλογο με τον πλανήτη και το πλατύ κοινό. Οι εικαστικοί, άλλωστε, είμαστε μια κάστα που συχνά μιλάμε μεταξύ μας ή με τους «ειδικούς», τους κριτικούς τέχνης, τους γκαλερίστες, τους ιστορικούς τέχνης και πάει λέγοντας. Είμαστε μια ομάδα που μετακινείται σε διάφορα μέρη. Πηγαίνουμε όλοι μαζί. Βλέπεις συνεχώς τους ίδιους και τους ίδιους. Και όλους αυτούς δεν τους ξέρει και κανένας. Μεταξύ μας αυτοθαυμαζόμαστε: «τι καλός που είσαι εσύ», «αλλά και τι καλός που είσαι και εσύ». Οταν έκανα λοιπόν τον «Ποιητή», υπήρχε μια αντίδραση του ίδιου του κοινού. Το αποκορύφωμα αυτής της συνδιαλλαγής με το κοινό ήρθε με το γλυπτό «Δρομέας» στην Αθήνα.
Τι σας αποκάλυψε ο «Δρομέας», σ’ εσάς ως γλύπτη και ως άνθρωπο;
Τη σχέση μου με το πλατύ κοινό. Ο κόσμος έμαθε τον «Δρομέα» και μέσα από αυτόν γνώρισε και τον γλύπτη Βαρώτσο. Ο γλύπτης προσφέρει τα έργα του στο πλατύ κοινό και όχι σ’ ένα σύστημα της αγοράς. Μου αρέσουν τα δημόσια έργα γιατί δεν έχουν μεταπρατική αξία. Με αυτόν τον τρόπο δεν εμπλέκονται σε οικονομικά παιχνίδια. Πόσο πουλιέται ο «Δρομέας;» Μα δεν πουλιέται. Θα κάνει δημοπρασία ο Δήμος Αθηναίων για να τον πουλήσει; Δεν θα γίνει ποτέ αυτό. Ετσι, δεν θα εμπλακείς ποτέ σε αυτό το οικονομικό αλισβερίσι. Το έφτιαξες, πληρώθηκες και τελείωσε εκεί. Δεν μπλέκεις παραπάνω στο χρηματιστήριο της τέχνης.
Ο «Δρομέας» για εμάς τους Αθηναίους, να ξέρετε, είναι σημείο αναφοράς. Τοπόσημο της Αθήνας. Τι είναι αυτό το έργο για την πόλη των Αθηνών;
Με τα χρόνια έγινε ένα από τα χαρακτηριστικά έργα της Αθήνας. Το έργο έγινε από Αθηναίο, εμένα δηλαδή, για την Αθήνα και stop. Τελείωσε η υπόθεση. Είναι αφιερωμένο στην πόλη και στους Αθηναίους. Ο διάλογος είναι με το πλατύ κοινό. Κανένας ενδιάμεσος.
Τι συμβολίζει ο «Δρομέας»; Είναι το αθλητικό πνεύμα; Είναι ο άνθρωπος που βλέπει πάντα μπροστά;
Ο «Δρομέας» γεννήθηκε το 1998 επί Εβερτ και Ξαρχάκου στο πνευματικό κέντρο. Είναι συνδεμένος με την αίσθηση που υπήρχε τότε στην κοινωνία ότι κάθε χρονιά είναι καλύτερη και πάμε μπροστά. Υπήρχαν προσδοκίες. Ηταν η περίοδος των μεγάλων προσδοκιών μέσω της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Είχαμε την ελπίδα ότι μπορούμε να γίνουμε ίδιοι με τους Ευρωπαίους και να έχουμε κοινά οράματα. Υπήρχε η προσδοκία ότι η Ελλάδα θα είναι από εδώ και στο εξής σε άνοδο, θα είναι δημοκρατική και θα αφήσει πίσω τις κακές στιγμές. Υπήρχε ένα κλείσιμο πληγών από το παρελθόν απ’ όλους. Υπήρχε μια κινητικότητα προς το εμπρός. Αυτή η κίνηση συμβόλιζε την εποχή. Γι’ αυτό ο «Δρομέας» ταυτίστηκε τόσο πολύ με τον κόσμο. Ξέρετε, ένα έργο τέχνης δεν είναι τίποτα άλλο από τον προσδιορισμό και την κατανόηση του πραγματικού χρόνου. Οταν καταφέρεις και συμπλεύσεις με τον πραγματικό χρόνο ως καλλιτέχνης, τότε το έργο γίνεται διαχρονικό και το έργο πλέει πλέον σε άλλη διάσταση. Οι άνθρωποι είναι ταυτισμένοι μαζί του και το παίρνουν μέσα στην πορεία του χρόνου μαζί τους. Αρα εκφράζει κι άλλα πράγματα.
Ισχύει. Το έργο «Δρομέας» έγινε παρηγορητικό για όλους την περίοδο των Μνημονίων…
Και όχι μόνο των Μνημονίων και της οικονομικής κρίσης. Αλλά και της πανδημίας. Ο «Δρομέας» τι μας λέει; Κρατάτε γερά. Να πέφτετε 7 φορές, να σηκώνεστε 8 στη ζωή. Είναι λυτρωτικό έργο. Ο «Δρομέας» είναι ένα ζεϊμπέκικο. Πατάω κάτω γερά στη γη, για να φύγω ψηλά. Ο «Δρομέας» δέθηκε με αξίες και πράγματα του Ελληνα και της κουλτούρας μας πολύ βαθιά. Αυτή είναι λαϊκή τέχνη.
Πιστεύετε ό,τι είναι λαϊκό είναι και οικουμενικό;
Απόλυτα. Η λαϊκή τέχνη πρέπει να αντιλαμβάνεται την ιστορική στιγμή. Το γλυπτό μου «Ο Ποιητής» έγινε στην Κύπρο τη στιγμή που εδραιωνόταν το κράτος του Ντενκτάς. Και ο «Ποιητής» τι ήταν για τους Ελληνοκυπρίους; Ενα τεράστιο έργο, φρουρός, θηρίο, ένας στρατιώτης Βυζαντινός, έχει κάτι το ιερό, το θείο. Είναι ο φρουρός που αντιστέκεται. Ο «Ποιητής» συνδέθηκε πολύ με την Κύπρο και με την κοινωνία της και αγαπήθηκε πάρα πολύ. Ξέρετε τι είναι να ξυπνάς στην Κύπρο και να βλέπεις τη μεγάλη τουρκική σημαία απέναντι στο βουνό; Η κατασκευή του «Ποιητή» έγινε λοιπόν ως ένα έργο αντίστασης. Θυμάμαι τότε που ήμουν στην Κύπρο έγιναν κάποια επεισόδια και υπήρχε αναταραχή και από τις δύο πλευρές. Να λοιπόν που τα δημόσια έργα και η δημόσια τέχνη έχουν μεγάλη σημασία παγκοσμίως. Και σιγά σιγά οι καλλιτέχνες γίνονται λιγότερο αυτοαναφορικοί και κοιτάνε όλα τα στοιχεία που είχα καταλάβει εγώ από νωρίς ως φοιτητής. Δεν γίνεται να είσαι καλλιτέχνης και να μην κοιτάζεις την Ιστορία και τον πολιτισμό. Δεν είναι δυνατόν να γίνει κάτι διεθνές, αν δεν είναι τοπικό.
Πιστεύετε στην παγκοσμιοποίηση;
Οχι. Η παγκοσμιοποίηση είναι τεράστιο λάθος. Η παγκοσμιοποίηση είναι υπόθεση της οικονομίας κι εμείς τα μπερδέψαμε. Πιστέψαμε ότι, αν ζωγραφίσουμε όπως ένας Αμερικανός, τότε θα γίνουμε κι εμείς Αμερικανοί. Δεν γίνεται να υπάρξει μια ενιαία παγκόσμια κουλτούρα. Αυτά τα έλεγαν το εμπόριο της τέχνης και η οικονομία της τέχνης και κατέρρευσαν, όχι μόνο στην τέχνη, αλλά και στην πολιτική και στην οικονομία και παντού. Σήμερα βλέπουμε τα κράτη να κλείνονται στον εαυτό τους. Η παγκοσμιοποίηση
έγινε για την ενίσχυση των πολύ μεγάλων κρατών, όπως η Αμερική, η Ρωσία, η Γερμανία και η Κίνα. Αυτές οι χώρες δίνουν τον ρυθμό και όλες οι άλλες χώρες ακολουθούσαν. Και στην τέχνη τι γινόταν; Αντέγραφαν όλοι τους Αμερικανούς και τους Αγγλους ή ακόμη και τους Γάλλους. Ετσι, καταστράφηκαν πολλές καριέρες, ακόμη και ταλαντούχων ανθρώπων. Ακολούθησαν δυστυχώς την πορεία της μόδας και αυτής της τάσης.
Πόσο καιρό μείνατε για να ενώσετε δυο κορυφές βουνών με γυαλί, στην Ιταλία, στα Απέννινα Ορη; Πώς σας έγινε αυτή η ιδιαίτερη πρόταση;
Τα μεγάλα έργα έχουν ένα βασικό χαρακτηριστικό. Είχα την τύχη να ζω σε κάθε χώρα όπου φτιάχνεται ένα έργο. Αρα ζούσα μήνες σε μια χώρα, μη σας πω πολλές φορές και χρόνια. Εμεινα στα βουνά της Ιταλίας 12 μήνες. Είδα στο βουνό και τις τέσσερις εποχές: χειμώνα, άνοιξη, καλοκαίρι, φθινόπωρο. Γνώρισα τους ανθρώπους, δέθηκα με τους τεχνίτες και τους εργάτες. Η δική μου πορεία ήταν μια νομαδική πορεία. Ο νομάς δεν είναι τουρίστας. Δεν έχει εισιτήριο επιστροφής όταν φεύγει. Φεύγεις ελπίζοντας να βρεις κάτι εκεί που θα πας – κάτι που θα σε σώσει. Κυνηγάς παντού το αριστούργημα. Κυνηγάς να φτιάξεις αυτό που έχεις στο μυαλό σου. Αυτό σε οδηγεί σε μια νομαδική ζωή, η οποία δεν έχει μια τραγική διάσταση, αντίθετα είναι μία συγκλονιστική πορεία γνώσης, πάθους, δουλειάς και διαλόγου με τις τοπικές κοινωνίες. Ημουν στην Αμερική, στο Σικάγο, και οι εργάτες με πήγαιναν στα δικά τους μπλουζ κλαμπ. Οπότε, ανακάλυψα μια κουλτούρα από τις ρίζες της Αμερικής, τα μπλουζ. Το ίδιο και στο Σιάτλ. Εκεί ανακάλυψα την κάντρι μουσική και το μπλου γκρας, το «δημοτικό τραγούδι» της Αμερικής, που λάτρεψα. Στην Αίγυπτο ένιωσα τη βαθιά κουλτούρα της ερήμου, μέσα στη σκόνη. Στα βουνά της Ελβετίας ήρθα σε επαφή με κτηνοτρόφους.
Τι συμβαίνει, λοιπόν; Ολα αυτά είναι η σύνδεση της ζωής με το έργο.
Αυτό είναι απαραίτητο για να μπορέσει κανείς να κάνει τέχνη.
Η τέχνη δεν σε αποκόπτει λοιπόν από τη ζωή;
Οχι. Ποιος τα λέει αυτά; Αντίθετα, σε βάζει για τα καλά μέσα στη ζωή. Γνώρισα τη ζωή με αφορμή τα δημόσια έργα μου. Τα έργα μου είναι public. Δεν ήμουν απομονωμένος σε ένα ατελιέ και έκανα τέχνη για την ελίτ. Στις χώρες όπου πήγαινα ζούσα μήνες και χρόνια. Εφτιαχνα κάτι και μετά έφευγα. Πήγαινα σε άλλη χώρα. Για πολλές δεκαετίες με θυμάμαι να είμαι μέσα σε ένα αυτοκίνητο και να γυρνάω την Ευρώπη. Αλλαζα χώρες, άλλαζα περιοχές. Νομάς. Δούλευα παντού. Ζούσα παντού. Είχα φίλους παντού. Με ρωτούσαν «πού ζεις;». Και απαντούσα «παντού». Μεταξύ Αμερικής και Ευρώπης. Ημουν στην κίνηση.
Ο πόνος, το δάκρυ, η χαρά, ο έρωτας είναι παντού τα ίδια;
Ναι. Υπάρχει ένα αόρατο δαχτυλίδι που ενώνει όλους τους πολιτισμούς. Δεν είναι η φόρμα που τους ενώνει, ούτε η μανιέρα. Είναι η ανθρώπινη ενέργεια. Τα αριστουργήματα της Κίνας, της Ελλάδας, της Ιταλίας, της Γαλλίας, της Αιγύπτου, όλα αυτά είναι ενωμένα με έναν κοινό τόπο: την κοινή ενέργεια που υπάρχει σε αυτά τα αριστουργήματα. Αυτή η κοινή ενέργεια καθορίζει και την ίδια την ύπαρξη του ανθρώπινου είδους πάνω στη γη. Αυτό το αναγνωρίζεις όταν κοιτάς τον «Ερμή» του Πραξιτέλη. Δεν είναι η φόρμα που σε αγγίζει, αλλά η ενέργεια που νιώθεις. Η συγκίνηση που νιώθεις είναι η ίδια όπως όταν βρίσκεσαι στο Ντουόμο του Μιλάνου ή όταν βλέπεις τη «Μόνα Λίζα» στο Λούβρο ή όταν αντικρίζεις την «Γκουέρνικα» στην Ισπανία του Πικάσο ή ακόμη και στα παλάτια του Ασουάν. Η ενέργεια είναι κοινή, όχι η φόρμα. Αλλά αυτό τα ενώνει όλα. Η παρουσία του ανθρώπου πάνω στη Γη εκφράζεται μέσα από την τέχνη. Οι κορυφές της τέχνης, τα αριστουργήματα είναι διαχρονικά. Δεν είναι φθαρτά από επιτεύγματα της τεχνολογίας. Τα έργα τέχνης είναι τέλεια, έχουν μια απολυτότητα, είναι αυτό που είναι. Είναι σημεία ανθρώπινου πολιτισμού για το μέλλον.
Πέρασε ένας χρόνος από τις 26 Μαρτίου, από τα εγκαίνια στο υπουργείο Αμυνας. Πώς έγινε η πρόταση από τον υπουργό Αμυνας Νίκο Δένδια για να αναπλάσετε όλο τον χώρο; Το έργο «Η Κιβωτός» στο Πεντάγωνο είναι ένα έργο μνήμης για τη θυσία στον πόλεμο; Εξαίρει την ειρήνη;
Το έργο στο υπουργείο Αμυνας έχει πολλά μηνύματα, κυρίως ιστορικά. Το υπουργείο αποφάσισε να κάνει μια πολιτισμική πρόταση: να δημιουργήσει ένα μνημείο των πεσόντων. Αναγνώρισε λοιπόν την παραγωγή της τέχνης στον τόπο του. Και μέσα από το υπουργείο εκφράστηκε ο πολιτισμός. Αυτό σε πόσα υπουργεία συμβαίνει; Μέσα από το υπουργείο Αμυνας, τον υπουργό του, τον γενικό γραμματέα, τους αξιωματικούς του, βλέπουμε μια πολιτισμική πρόταση. Αυτή η πρόταση είναι πρωτογενής. Δεν έχει ξαναγίνει στον κόσμο. Δεν μοιάζει με κάτι άλλο. Είναι ελληνική. Σε αυτή τη δουλειά εργάστηκα πάνω στη σχέση της τέχνης με την αρχιτεκτονική, την οποία έχω σπουδάσει.
Ενωσα και τα δύο στοιχεία. Το μνημείο προβλήθηκε πάνω στο κτίριο και καθόρισε και το σχέδιό του. Δουλέψαμε πάνω στη σύνθεση. Το μνημείο είναι διαδραστικό. Οταν βγαίνεις από το μνημείο, καταλαβαίνεις τη σημασία της ειρήνης και όχι του πολέμου. Οταν βρίσκεσαι περιτριγυρισμένος από 122.000 ονόματα νεκρών που έπεσαν από το 1821, το 1922, το 1940, μέχρι και το 1975, συγκλονίζεσαι. Σε αυτό το έργο δουλέψαμε ομαδικά με πολύ σημαντικές εταιρίες. Και είχαμε και χρηματοδότηση από ευεργέτες. Τώρα φτιάχνουμε το πίσω μέρος του κτιρίου στο υπουργείο Αμυνας. Είχαμε πολύ καλούς συνεργάτες σε αυτό το έργο, σημαντικούς αρχιτέκτονες, τεχνικούς, καλούς εργάτες. Ολα ομαδικά. Η συνεργάτιδά μου στο γραφείο, η Χρυσάνθη Ασπρολοπούλου, ήταν και είναι πολύτιμη στην όλη κατασκευή.
Ο Ελληνας συνεχώς πολεμά. Τα τελευταία 80 χρόνια έχουμε ειρήνη… Και τώρα ζούμε έναν ενεργειακό πόλεμο. Πόσο να αντέξουμε τον οικονομικό πόλεμο;
Μα γι’ αυτό είναι σημαντικό αυτό το έργο. Θα έλεγα ευλογημένο. Κοιτάξτε τη χρονική στιγμή. Αυτή τη στιγμή ο Ελληνας έχει ταπεινωθεί πάρα πολύ – έχει φάει τόσο ξύλο τα τελευταία 20 χρόνια. Εχει ταπεινωθεί το εγώ του. Η παρουσία αυτού του έργου δίνει μια ελπίδα: ότι θα πάμε μπροστά. Είναι ένα μήνυμα ότι η δημιουργική υπόσταση του κράτους και των καλλιτεχνών δεν χάθηκε. Είμαστε εδώ. Για να λέμε την αλήθεια, το υπουργείο Αμυνας έδωσε το στίγμα. Εβαλε το όριο.
Οτι βλέπω τα πράγματα αλλιώς. Για να δούμε πώς θα κινηθούν τα πράγματα από εδώ και μπρος. Να δούμε τις προτάσεις των άλλων θεσμών προς την πολιτισμική παραγωγή και έκφραση του τόπου. Να εκφράσουν λοιπόν οι θεσμοί τη γεωγραφική παραγωγή του τόπου που λέγεται Ελλάς. Ο Δένδιας και οι αρχηγοί των Σωμάτων Ασφαλείας το έκαναν. Οι άλλοι θεσμοί τι θα κάνουν; Δεν είναι να βγάλουμε μετρητά από τον πολιτισμό. Δεν είναι θέμα τα «dollars». Μη βλέπουμε τον πολιτισμό σαν βιομηχανία. Είναι το φως του ελληνικού πολιτισμού. Είναι η απολυτότητα της τέχνης. Η επιστήμη έχει μια ρευστότητα, αλλάζει. Η τέχνη είναι σημάδι που λέει στην ανθρωπότητα ότι τότε γινόταν αυτό. Η τέχνη είναι χωροχρονική, ταξιδεύει στους αιώνες, ορίζει τον χρόνο και ορίζει τα σημεία της Ιστορίας.
Εσείς τι θέλετε μέσα από τα δημόσια γλυπτά σας; Να ορίσετε τον χρόνο;
Γίνεται αυτό χωρίς να το θέλω. Ημουν τυχερός. Αυτό που θέλω είναι να περνάω καλά μέσα από την τέχνη και το κάνω. Αυτά τα έργα μού δίνουν τη δυνατότητα να αισθανθώ, όπως τότε που ήμουν παιδί και έπαιζα στην παραλία της Κουρούτας. Συνεχίζω να είμαι σε αυτήν την παραλία.
Τι θέλετε να θυμάται ο κόσμος από εσάς; Τι να λέει;
Θέλω να λένε ότι τι παιδί αυτό είχε πολλά κέφια τότε…
Το παιδί σας τι λέει για την όλη ζωή σας; Ζωή σαν μυθιστόρημα…
Η οικογένειά μου είναι η κόρη μου. Είμαι πολύ τυχερός που έχω αυτή την κόρη στη ζωή μου. Μου συνέβη και αυτό και με καθόρισε. Ηταν πολύ όμορφο και αναπάντεχο. Μου άλλαξε ζωή. Μου έδωσε άλλα νοήματα. Είμαστε πάρα πολύ κοντά με την κόρη μου και είναι σημείο αναφοράς. Και ένα σημείο σκληρής κριτικής. Ο πιο σκληρός μου κριτής.
Πώς σας φαντάζει σήμερα ο κόσμος;
Ζούμε την κατάρρευση πολλών πραγμάτων στα οποία πιστέψαμε στο παρελθόν. Σήμερα βλέπουμε καθαρά αυτά τα λάθη: το στήσιμο της ευρωπαϊκής κοινότητας. Η τεχνολογία αλλάζει. Μια τεράστια ανατροπή έρχεται. Οι αξίες αλλάζουν. Η έννοια της δημοκρατίας. Η έννοια των θεσμών. Οι δομές που είχαμε μεταπολεμικά δεν υπάρχουν και ήταν δομές θεματοφύλακες. Τα πάντα έχουν καταρρεύσει. Αλλά να σας πω την αλήθεια, εμένα μου αρέσει πολύ αυτή η περίοδος. Γιατί για όλα αυτά, την κακή λειτουργία κάποιων πραγμάτων, φωνάζαμε χρόνια. Βέβαια, υπάρχει μια δυσαρέσκεια σε όλο αυτό. Η Ευρώπη που πιστέψαμε δεν υπάρχει. Υπάρχουν κάποιες διαλυτικές δυνάμεις στο εσωτερικό της. Η Ευρώπη πρέπει να μεταλλαχθεί – όπως και τα πάντα πρέπει να μεταλλαχθούν. Σε τέτοιου είδους εποχές χάνεται ο έλεγχος και μπορεί να γίνουν και επικίνδυνα πράγματα.
Οπως έγινε και στη Βιομηχανική Επανάσταση;
Ακριβώς. Πόλεμοι αιματηροί έγιναν. Η Ευρώπη διαλύθηκε δύο φορές, με δύο πολέμους. Ηταν μεγάλη καταστροφή για τον δυτικό πολιτισμό. Αυτή τη στιγμή νιώθουμε ότι ο δυτικός πολιτισμός ταρακουνιέται. Ο δυτικός πολιτισμός για χρόνια «έτρωγε» τζάμπα στις πλάτες των άλλων, του υπόλοιπου πλανήτη. Εχοντας βρει το πολυβόλο, έλεγχε τον Τρίτο Κόσμο. Αυτή τη στιγμή έχει τουμπάρει η παραγωγική δύναμη του πλανήτη. Σήμερα την παραγωγική δύναμη του πλανήτη κατά 80% την έχουν η Ασία, η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ, ενώ ανεβαίνει και η Ινδία. Ο δυτικός πολιτισμός δεν έχει τον έλεγχο πια. Με όλα αυτά τα δεδομένα, ίσως και λίγα είναι όσα συμβαίνουν στο πλανήτη. Αν σκεφτείς τι συμβαίνει γεωπολιτικά, καταλαβαίνει και τους πολέμους που γίνονται.
Αυτό το τρελοκομείο που έχει δημιουργηθεί εξηγείται από τις αλλαγές που έχουν ήδη συντελεστεί. Μπαίνουμε σε νέα εποχή, δεν ξέρουμε πώς θα είναι… Ελπίζω η προηγούμενη εποχή να μη «χτυπήσει την ουρά της» την ώρα που πεθαίνει. Ελπίζω η αλαζονική Ευρώπη να κοιταχτεί στο καθρέφτη με αυτογνωσία. Τι έκανε η Ευρώπη στην Ελλάδα; Ζήτησε συγγνώμη για τα Μνημόνια; Μόνοι μας είμαστε. Ολα είναι στο κενό. Στην Ευρώπη δεν έχουν καταλάβει πλήρως τι συμβαίνει και αφήνουν τον Τραμπ να αλωνίζει μόνος του σαν αυτοκράτορας. Ο Τραμπ τι είναι; Ενα φαινόμενο της ποπ -αρτ. Είναι εκφραστής της ποπ και της εποχής των κοινωνικών μέσων δικτύωσης. Ο Τραμπ που δεν θα έκανε πολέμους τελικά κάνει συνεχώς πολέμους.
Η Ελλάδα είναι μόνη της;
Ναι. Ας το δούμε αυτό με τους σωτήρες και τους προστάτες. Τις Μεγάλες Δυνάμεις. Στην Ελλάδα έχουμε δαιμονοποιήσει την πρωτογενή παραγωγή και την πρωτογενή δημιουργία. Εχουμε επαναπαυθεί στην παραγωγή των άλλων. Μπορούμε να έχουμε πρωτογενή παραγωγή και να αυτοδιαχειριστούμε πολλά πράγματα τα οποία να μας κάνουν δυνατούς. Μόνοι να ανοίξουμε την παραγωγή μας και να βρούμε τη δύναμη που πρέπει, χωρίς να έχουμε την ελπίδα ότι κάποιος Θεός θα έρθει να μας σώσει. Εχουμε κάνει λάθη. Ας τα διορθώσουμε. Αυτό που έγινε στην Ελλάδα με τα Μνημόνια ήταν χειρότερο και από εμφύλιο. Μας έριξαν μια να πάμε στο τάφο. Δεν μπορεί τα νέα παιδιά να ζήσουν, να κάνουν παιδιά, όνειρα. Δεν μπορούν να επιβιώσουν.
Υπάρχει ελπίδα;
Περπατάω στην Αθήνα και μου λένε «Κύριε Βαρώτσο, ευτυχώς, έχουμε ακόμη τον “Δρομέα”. Τον βλέπουμε». Τον «Δρομέα» δεν τον βλέπεις ποτέ φάτσα. Τον βλέπεις με την άκρη του ματιού σου. Αλλά τον βλέπεις και λες «να, εκεί είναι ακόμη ο “Δρομέας”, υπάρχει, συνεχίζει…». Να κοιτάξουμε μπροστά, να σηκωθούμε και να προχωρήσουμε. Ο «Δρομέας» είναι η ψυχή μας!
