Η ακρίβεια στα τρόφιμα καλπάζει στην Ελλάδα, παρά τη μικρή αποκλιμάκωση του γενικού πληθωρισμού, με τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς να αδειάζουν μέρα με τη μέρα και κάθε επίσκεψη στα σούπερ μάρκετ να φαντάζει με εφιάλτη στην όψη των τιμών. Με την κυβέρνηση να απορρίπτει συνεχώς τις εκκλήσεις πολιτών, φορέων και κομμάτων της αντιπολίτευσης για μείωση του ΦΠΑ στα τρόφιμα, επικαλούμενη ότι το όφελος δεν θα περάσει στους καταναλωτές, έρχεται η Σουηδία να αποδυναμώσει στην πράξη αυτό το επιχείρημα.
Πρόκειται για μια αντίστοιχη κίνηση στην οποία είχε προχωρήσει και Ισπανία, με την ελληνική κυβέρνηση να ισχυρίζεται πως αυτό το… πείραμα απέτυχε, παρότι και η Μαδρίτη το είχε εφαρμόσει ως προσωρινή και όχι μόνιμη παρέμβαση. Τώρα ήρθε η σουηδική κυβέρνηση να μειώσει προσωρινά τον ΦΠΑ στα τρόφιμα από το 12% στο 6%, με εφαρμογή από την 1η Απριλίου 2026 και διάρκεια έως το τέλος του 2027, επιλέγοντας μια καθαρή φορολογική παρέμβαση απέναντι στην ακρίβεια.
Παρότι η εφαρμογή του μέτρου είναι σχετικά πρόσφατη ώστε να εξαχθούν συμπεράσματα, φαίνεται πως η μείωση του ΦΠΑ έχει περάσει ήδη στις τιμές. Είναι χαρακτηριστικό πως οι ανατιμήσεις στη Σουηδία αυξάνονταν επί 26 μήνες. Ωστόσο, μετά την 1η Απριλίου η εικόνα άλλαξε πλήρως και τον ίδιο μήνα οι τιμές τροφίμων υποχώρησαν κατά 5,1% σε ετήσια βάση και τον Μάιο η πτώση διευρύνθηκε στο 5,6%. Με άλλα λόγια, τα πρώτα δεδομένα δείχνουν ότι το όφελος δεν «χάθηκε» στην αγορά, αλλά πέρασε σε μεγάλο βαθμό στο ράφι.
Ακόμα πιο εντυπωσιακή είναι η σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Τον Μάιο του 2026 η Σουηδία κατέγραψε τη μεγαλύτερη πτώση τιμών τροφίμων στην Ε.Ε., ενώ στην Ελλάδα οι τιμές αυξήθηκαν κατά 3,3% και συνολικά στην Ευρωπαϊκή Ενωση κατά 1,5%. Δηλαδή, την ώρα που οι Σουηδοί καταναλωτές έβλεπαν μειώσεις, οι Ελληνες συνέχιζαν να πληρώνουν ακριβότερα τα βασικά είδη διατροφής.
Η μείωση δεν έριξε μόνο τις τιμές, αλλά τόνωσε και την πραγματική κατανάλωση. Ο όγκος πωλήσεων τροφίμων στη Σουηδία αυξήθηκε κατά 2,1% τον Απρίλιο και κατά 3,8% τον Μάιο σε σχέση με τους αντίστοιχους περσινούς μήνες, όταν στο σύνολο της Ε.Ε. η αύξηση ήταν μόλις 0,2%. Πρόκειται για δείκτη όγκου σε σταθερές τιμές, άρα δεν αποτυπώνει απλώς μεγαλύτερο τζίρο λόγω ακριβότερων προϊόντων, αλλά πραγματική αύξηση κατανάλωσης.
Το σουηδικό παράδειγμα, φαίνεται πως γκρεμίζει και ακόμα μία δικαιολογία της ελληνικής κυβέρνησης, που δεν είναι άλλη από το δημοσιονομικό κόστος μιας τέτοιας μείωσης. Τι συνέβη, λοιπόν, στον σουηδικό προϋπολογισμό; Τα συνολικά έσοδα από ΦΠΑ αυξήθηκαν κατά 3,2% τον Απρίλιο και μειώθηκαν κατά 5,6% τον Μάιο. Στο δίμηνο η συνολική μείωση ήταν 0,5% σε σχέση με πέρυσι, με την επισήμανση ότι τα διαθέσιμα στοιχεία αφορούν το σύνολο του ΦΠΑ και όχι αποκλειστικά τα τρόφιμα.
Πρόσφατη έρευνα
Στην Ελλάδα η κυβέρνηση επιμένει να κλείνει τη συζήτηση για τον ΦΠΑ στα τρόφιμα προτού καν ανοίξει, αφού η ακρίβεια και οι αυξημένες τιμές «φουσκώνουν» συνεχώς τα κρατικά ταμεία. Υπενθυμίζεται πως πριν από μερικές εβδομάδες ενημερωτικό σημείωμα του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ γκρέμιζε το αφήγημα της κυβέρνησης. Η ανάλυση εξέταζε τις προσωρινές μειώσεις ΦΠΑ που εφαρμόστηκαν σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης την περίοδο 2022-2023, στο πλαίσιο των παρεμβάσεων για την ενεργειακή κρίση και την έκρηξη του πληθωρισμού. Οι παλαιότερες μελέτες, που αφορούσαν κυρίως την περίοδο έως το 2020, έδειχναν πράγματι περιορισμένη μετακύλιση των μειώσεων του ΦΠΑ στις τελικές τιμές, κοντά στο 50% κατά μέσο όρο.
Ομως η πραγματικότητα φαίνεται να έχει αλλάξει. Σύμφωνα με τις νεότερες μελέτες που εξετάζει το ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, για την περίοδο 2022-2023 ο βαθμός μετακύλισης των μειώσεων του ΦΠΑ στις τιμές καταναλωτή έφτασε από 90% έως 100%. Δηλαδή, σχεδόν ολόκληρο το όφελος πέρασε στους καταναλωτές.
