Ενα νέο πολιτιστικό «success story» επιχειρεί να εγγράψει στο ενεργητικό της η κυβέρνηση, σε μια περίοδο κατά την οποία η πολιτική και επικοινωνιακή μηχανή έχει ήδη το βλέμμα στραμμένο στις εθνικές εκλογές του 2027. Η συμφωνία με τη Βουλγαρία για την επιστροφή 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων, τα οποία είχαν κλαπεί και μεταφερθεί στη Σόφια το 1917 και παρέμειναν εκεί επί 109 χρόνια, προσφέρει όλα τα συστατικά μιας ισχυρής κυβερνητικής εικόνας: ιστορικοί θησαυροί που επιστρέφουν, επίσημες τελετές, υψηλή πολιτική εκπροσώπηση και μια υπόθεση με ισχυρό εθνικό και συναισθηματικό φορτίο.
- Γράφει Ειδικός Συνεργάτης
Μόνο που η πραγματική συμφωνία είναι αρκετά πιο σύνθετη από τον κυβερνητικό τίτλο. Αλλωστε, εκτός από τις αντιδράσεις που έχουν εκδηλωθεί, τίθεται υπό αμφισβήτηση και το εάν η Βουλγαρία χρειαζόταν να λάβει κάτι για να επιστρέψει τα κειμήλια ή εάν όφειλε να τα επιστρέψει – και όλα. Η αμφισβήτηση αυτή εδράζεται σε μια εμπεριστατωμένη και τεκμηριωμένη ομιλία που είχε κάνει προ τετραμήνου ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας ως ακαδημαϊκός και επίτιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Προκόπης Παυλόπουλος σε ημερίδα που συνδιοργάνωσαν η μητρόπολη, ο δήμος και η αντιπεριφέρεια Σερρών για την επιστροφή των κλαπέντων από τους Βουλγάρους χειρογράφων και κειμηλίων, εξηγώντας ότι αυτό που επιβάλλεται είναι η «διεκδίκησή» τους, τόσο η δικαστική όσο και η διπλωματική.
Οπως είναι ήδη γνωστό το μνημόνιο κατανόησης που υπέγραψαν στις 29 Σεπτεμβρίου οι υπουργοί Πολιτισμού των δύο χωρών -και η επικύρωσή του επρόκειτο να γίνει χθες, Σάββατο, στη Θεσσαλονίκη, παρουσία των δύο πρωθυπουργών Κυριάκου Μητσοτάκη και Ρούμεν Ράντεφ- δεν αφορά απλώς την επιστροφή των 48 κειμηλίων από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης. Η ίδια συμφωνία προβλέπει ότι η Ελλάδα παραδίδει στη Βουλγαρία τα λείψανα που βρέθηκαν το 1965 στη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στις Πρέσπες και έχουν ταυτοποιηθεί ως λείψανα του τσάρου Σαμουήλ, μαζί με το υπόλοιπο ανθρωπολογικό υλικό που εντοπίστηκε στις τέσσερις σαρκοφάγους. Η ίδια η επίσημη ελληνική ανακοίνωση χρησιμοποιεί μάλιστα τη διατύπωση «αμοιβαία κατάθεση κειμηλίων ιστορικής αξίας», γεγονός που απομακρύνει τη συμφωνία από την απλή εικόνα μιας άνευ όρων απόδοσης των κλαπέντων ελληνικών αντικειμένων. Η διαφορετική επικοινωνιακή ανάγνωση στις δύο πρωτεύουσες είναι αποκαλυπτική. Στην Αθήνα το βάρος πέφτει στα 48 κειμήλια που «επιστρέφουν» ύστερα από 109 χρόνια. Στη Σόφια η συμφωνία παρουσιάστηκε με επίκεντρο την επιστροφή των λειψάνων του Σαμουήλ. Κάθε πλευρά, δηλαδή, προβάλλει το κομμάτι που εξυπηρετεί καλύτερα το δικό της εθνικό αφήγημα.
τη Βουλγαρία, τον Φεβρουάριο του 1920
Στριμωγμένη στα εσωτερικά και εξωτερικά μέτωπα, η κυβέρνηση επιχειρεί την επικοινωνιακή αξιοποίηση του γεγονότος εν όψει των εκλογών με τον Κ. Μητσοτάκη να θεωρεί ότι η επιστροφή πολιτιστικών αγαθών με μεγάλο ιστορικό φορτίο αποτελεί ένα εξαιρετικά εύχρηστο αφήγημα επιτυχίας. Πολύ περισσότερο όταν το άλλο μεγάλο πολιτιστικό εγχείρημα στο οποίο είχε επενδύσει προσωπικά, η επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα, δείχνει να έχει ναυαγήσει.
Η κυβέρνηση σπεύδει λοιπόν να σηκώσει ψηλά επικοινωνιακά την επιστροφή 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων από τη Βουλγαρία, παρουσιάζοντας τη συμφωνία της 29ης Σεπτεμβρίου ως μία ιστορική εθνική επιτυχία. Υπάρχει όμως ένας αριθμός που από μόνος του χαλάει αισθητά την πανηγυρική εικόνα: 48. Τόσα είναι τα αντικείμενα που περιλαμβάνονται στη συγκεκριμένη συμφωνία, όταν η ιστορική λεηλασία των μοναστηριών της Ανατολικής Μακεδονίας αφορούσε συλλογές πολλαπλάσιου μεγέθους και όταν ακόμη και σήμερα η ίδια η κυβέρνηση παραδέχεται ότι άλλα ιστορικά αντικείμενα παραμένουν εκτός και θα αποτελέσουν αντικείμενο νέων διαπραγματεύσεων.
Το μέγεθος της αναντιστοιχίας γίνεται αντιληπτό από τα ιστορικά δεδομένα. Μόνο η περίφημη βιβλιοθήκη της Μονής Εικοσιφοίνισσας αριθμούσε πριν από τη λεηλασία του 1917 περίπου 1.300 τόμους, από τους οποίους περίπου 400 έως 430 ήταν χειρόγραφοι κώδικες, σύμφωνα με διαφορετικές καταγραφές. Υπάρχουν επίσης ιστορικές εκτιμήσεις ότι από την Εικοσιφοίνισσα αφαιρέθηκαν σχεδόν 900 κειμήλια, χωρίς σε αυτά να εξαντλείται φυσικά η συνολική υπόθεση, αφού ξεχωριστές λεηλασίες υπέστησαν η Μονή Τιμίου Προδρόμου και εκκλησιαστικά ιδρύματα των Σερρών. Απέναντι σε αυτή την κλίμακα, τα 48 αντικείμενα είναι μια επιστροφή, αλλά δύσκολα μπορούν να εμφανίζονται ως η μεγάλη τελική αποκατάσταση που υπονοεί ο κυβερνητικός πανηγυρισμός. Πολύ περισσότερο όταν η συμφωνία δεν αφορά καν μια απλή, ανεπιφύλακτη απόδοση των αντικειμένων. Το επίσημο μνημόνιο μιλά για «αμοιβαία κατάθεση» ιστορικών κειμηλίων και προβλέπει ότι, σε αντάλλαγμα για τα 48 αντικείμενα που έρχονται στην Ελλάδα, η Αθήνα παραδίδει στη Σόφια τα λείψανα που αποδίδονται στον τσάρο Σαμουήλ μαζί με το υπόλοιπο ανθρωπολογικό υλικό των τεσσάρων σαρκοφάγων του Αγίου Αχιλλείου.
Η ίδια η κυβερνητική ανακοίνωση παραδέχεται, μάλιστα, ότι το μεγαλύτερο ζήτημα παραμένει ανοιχτό. Ελλάδα και Βουλγαρία συμφώνησαν να συνεχίσουν τις διαπραγματεύσεις για την ταυτοποίηση και την ένταξη σε επόμενη συμφωνία και άλλων ιστορικών αντικειμένων «αμοιβαίου ενδιαφέροντος» που δεν περιλαμβάνονται στη σημερινή. Δηλαδή, ακόμη και η ίδια η συμφωνία των 48 συνομολογεί ότι υπάρχουν και άλλα.
Αυτό είναι το σημείο στο οποίο η παρέμβαση του Προκόπη Παυλόπουλου στις Σέρρες, μόλις τέσσερις μήνες νωρίτερα, αποκτά ξεχωριστή βαρύτητα και γίνεται πολιτικά και νομικά ιδιαίτερα ενοχλητική για το κυβερνητικό αφήγημα. Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας δεν είχε περιγράψει μια στρατηγική επιμέρους ανταλλαγών, με λίγες δεκάδες αντικείμενα κάθε φορά και με αντιπαροχές προς τη βουλγαρική πλευρά. Είχε εξηγήσει ότι, κατά τη νομική του θέση, υπήρχε δρόμος συνολικής διεκδίκησης των κλαπέντων και μη επιστραφέντων χειρογράφων και κειμηλίων, με τη στήριξη της Ελληνικής Πολιτείας και με χρήση του Διεθνούς και του Ευρωπαϊκού Δικαίου.
Στις 10 Μαΐου 2026 ο κ. Παυλόπουλος συμμετείχε στην ημερίδα που συνδιοργάνωσαν η Ιερά Μητρόπολις Σερρών και Νιγρίτης, ο Δήμος Σερρών και η Αντιπεριφέρεια Σερρών, με αντικείμενο ακριβώς την επιστροφή των κλαπέντων χειρογράφων και κειμηλίων. Ο τίτλος της ομιλίας του ήταν ενδεικτικός: «Η διεκδίκηση των κλαπέντων από τους Βουλγάρους χειρογράφων και κειμηλίων της Ιεράς Μητροπόλεως Σερρών και Νιγρίτης με βάση το Διεθνές Δίκαιο και το Ευρωπαϊκό Δίκαιο».
Ο Π. Παυλόπουλος δεν παρουσίαζε τότε την υπόθεση ως ένα πεδίο αμοιβαίας ανταλλαγής πολιτιστικών αγαθών. Αντιθέτως, περιέγραφε μια ελληνική αξίωση με συγκεκριμένο νομικό έρεισμα. Οπως επισήμαινε, «οι νομικές βάσεις στις οποίες μπορεί να στηριχθεί η Ιερά Μητρόπολις Σερρών και Νιγρίτης -φυσικά με την πρόσφορη ενεργό συμπαράσταση και συμβολή της Ελληνικής Πολιτείας- για να διεκδικήσει, μέσω των κατάλληλων διπλωματικών και δικαστικών διαύλων, τα κλαπέντα από τους Βουλγάρους χειρόγραφα και κειμήλια που της ανήκουν» προκύπτουν από τον συνδυασμό της Συνθήκης του Νεϊγί του 1919 και της Σύμβασης της Χάγης του 1954.
Η αναφορά του στη Συνθήκη του Νεϊγί ήταν σαφής. Κατά τον πρώην Πρόεδρο της Δημοκρατίας, η συνθήκη «υποχρέωνε την Βουλγαρία να αναγνωρίσει και να αποδώσει στην Ελλάδα, στη Ρουμανία και στο τότε ενιαίο κράτος της Σερβίας, της Κροατίας και της Σλοβενίας όλα τα κατά τη διάρκεια του Α ́ Παγκόσμιου Πολέμου αρπαγέντα και αφαιρεθέντα από αυτές έγγραφα, αρχεία και αντικείμενα αρχαιολογικού, ιστορικού ή καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος». Η συλλογιστική του δεν άφηνε περιθώριο να παρουσιαστεί η επιστροφή αυτών των αντικειμένων ως παραχώρηση καλής θέλησης της Σόφιας. Τη θεμελίωνε ως υποχρέωση.
Γι’ αυτό και είχε σταθεί ιδιαίτερα στο άρθρο 126 της συνθήκης, το οποίο ορίζει ότι «η Βουλγαρία υποχρεούται ν’ αναζητήση και αποδώση τη Ελλάδι […] πάντα τα κατά την διάρκειαν του πολέμου […] αρπαγέντα έγγραφα ή αρχεία και αντικείμενα αρχαιολογικού, ιστορικού ή καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος». Η διαφορά από τη σημερινή κυβερνητική φόρμουλα είναι εμφανής. Στη νομική ανάλυση Παυλόπουλου το κεντρικό ρήμα είναι «αποδίδω». Στη συμφωνία που υπεγράφη τον Σεπτέμβριο εμφανίζεται η έννοια της αμοιβαίας «κατάθεσης».
Ακόμη πιο κατηγορηματικός ήταν ως προς το αν η πάροδος ενός αιώνα έχει αποδυναμώσει τις ελληνικές αξιώσεις. «Ακριβώς δε λόγω της φύσης της κλοπής από την πλευρά της Βουλγαρίας δεν υφίσταται, καθ’ οιονδήποτε τρόπο, παραγραφή ή άλλη μορφή απαλλαγής της από τις υποχρεώσεις επιστροφής τους» σημείωνε, καταλήγοντας ότι «οι σχετικές αξιώσεις της Ιεράς Μητροπόλεως Σερρών και Νιγρίτης έναντι της Βουλγαρίας παραμένουν πάντα νομικώς ενεργές και διπλωματικώς αλλά και δικαστικώς επιδιώξιμες».
Κατά τον κ. Παυλόπουλο, τη νομική βασιμότητα των αξιώσεων αυτών ενισχύει και η ερμηνεία και εφαρμογή της Σύμβασης της Χάγης (και των Πρωτοκόλλων της) του 1954: «Λόγω της φύσης και της πληθώρας των Κρατών, που έχουν προσχωρήσει στο σύνολο της Σύμβασης της Χάγης του 1954, γίνεται πλέον δεκτό ότι οι διατάξεις της ισχύουν erga omnes, ήτοι και έναντι Κρατών τα οποία δεν έχουν προσχωρήσει σε αυτή. Με άλλες λέξεις η Σύμβαση της Χάγης του 1954, στο σύνολό της, έχει αποκτήσει εθιμικό χαρακτήρα που συνεπάγεται την γενική εφαρμογή της. Ακριβώς δε λόγω του εθιμικού χαρακτήρα της έχει γίνει περαιτέρω νομολογιακώς δεκτό ότι η ισχύς της Σύμβασης της Χάγης του 1954 εκτείνεται και στην προστασία πολιτιστικών αγαθών που εκλάπησαν, λεηλατήθηκαν ή υπεξαιρέθηκαν πριν την έναρξη της ισχύος της.
Για παράδειγμα, αυτή η οιονεί αναδρομική εφαρμογή των διατάξεων της Σύμβασης της Χάγης του 1954 έγινε δεκτή από την Ιταλική Δικαιοσύνη στην περίπτωση της “Αφροδίτης της Κυρήνης”. Ητοι του ακέφαλου μαρμάρινου αγάλματος της θεάς Αφροδίτης -ρωμαϊκού αντιγράφου ενός αρχαιοελληνικού πρωτοτύπου- που τα ιταλικά στρατεύματα κατοχής υπεξαίρεσαν το 1913 από τη Λιβύη. Το 1989 η Λιβύη ζήτησε από την Ιταλία την επαναφορά του ως άνω αγάλματος και, ύστερα από συμφωνία μεταξύ των δύο Κρατών, εκδόθηκε Διάταγμα “επαναπατρισμού” του. Μια Ιταλική ΜΚΟ -η Italia Nostra- ζήτησε την ακύρωση του προμνημονευόμενου Διατάγματος, προσφεύγοντας στο αρμόδιο Ιταλικό Tribunale Amministrativo Regionale το οποίο το 2007 εξέδωσε απορριπτική απόφαση δικαιώνοντας την αξίωση της Λιβύης, στηριζόμενο κατά βάση στις σχετικές διατάξεις της Σύμβασης της Χάγης του 1954» τόνισε χαρακτηριστικά.
Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας προχωρούσε μάλιστα πολύ πέρα από μια γενική επίκληση ιστορικού δικαίου. Υποστήριζε ότι η Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης μπορεί να χρησιμοποιήσει τα σχετικά διεθνή προηγούμενα «ενώπιον κάθε αρμόδιου διεθνούς forum, δικαστικού ή μη, εναντίον της Βουλγαρίας για τα κλαπέντα από αυτήν χειρόγραφα και κειμήλια» και κατέληγε με μια διατύπωση που σήμερα αποκτά ξεχωριστή σημασία: «η Βουλγαρία, ως κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, οφείλει να επιστρέψει τα κατά τ’ ανωτέρω ιερά κειμήλια που εκλάπησαν από αυτή».
Στον επίλογο της παρέμβασής του ο κ. Παυλόπουλος είχε επίσης επιμείνει -σε αντίθεση με το τωρινό κυβερνητικό αφήγημα «όσα μπορέσουμε να πάρουμε»- ότι ο συνδυασμός της Συνθήκης του Νεϊγί και της Σύμβασης της Χάγης παρέχει στη μητρόπολη, με τη συνδρομή της Ελληνικής Πολιτείας, τη δυνατότητα «να διεκδικήσει όλα τα μη επιστραφέντα ακόμη χειρόγραφα και κειμήλια των ιερών μονών και ναών της». Και πρόσθετε ότι «πρόκειται δε για μία διεκδίκηση η οποία μπορεί και πρέπει να κινηθεί και μέσω της διπλωματικής και μέσω της δικαστικής οδού», με ιδιαίτερη αξιοποίηση του Ευρωπαϊκού Δικαίου…
Αρνητικό δείγμα γραφής για όλα τα κρίσιμα εθνικά θέματα
Δείγμα γραφής για τον τρόπο με τον οποίο η σημερινή κυβέρνηση χειρίζεται κρίσιμα εθνικά ζητήματα αποτελεί και η υπόθεση των κλεμμένων από τους Βουλγάρους ιστορικών κειμηλίων της Ανατολικής Μακεδονίας. Παρότι, όπως αποκαλύπτει σήμερα η «κυριακάτικη δημοκρατία», υπάρχουν δύο ισχυρές διεθνείς νομικές βάσεις -η Συνθήκη του Νεϊγί του 1919 και η Σύμβαση της Χάγης του 1954-, πάνω στις οποίες μπορεί να στηριχθεί η συνολική διεκδίκηση των μη επιστραφέντων χειρογράφων και κειμηλίων, η κυβέρνηση επέλεξε να μην κινηθεί σε αυτή την κατεύθυνση. Αντί γι’ αυτό, προχώρησε σε μια συμφωνία που αφορά μόλις 48 κειμήλια και συνδέεται με την παράδοση στη Βουλγαρία των λειψάνων του τσάρου Σαμουήλ.
Η επιλογή αυτή εντάσσεται στην ευρύτερη λογική συμβιβασμών και παραχωρήσεων στα μεγάλα διπλωματικά μέτωπα. Το γεγονός ότι η Αθήνα δεν αξιοποίησε μέχρι τέλους τα νομικά εργαλεία που είχε στη διάθεσή της αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία επειδή η δυνατότητα αυτή δεν ήταν ούτε άγνωστη ούτε αδιερεύνητη.
Ηδη από τον περασμένο Μάιο ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλος είχε αναφερθεί διεξοδικά στο θέμα, σε ειδική εκδήλωση στις Σέρρες, παρουσία και του τοπικού βουλευτή της Ν.Δ. και υφυπουργού Εξωτερικών Τάσου Χατζηβασιλείου. «Δεν θα ανεχτούμε την πολιτισμική τυμβωρυχία και τα κειμήλια θα επιστραφούν» είχε τονίσει χαρακτηριστικά, αναπτύσσοντας τη νομική βάση πάνω στην οποία έπρεπε να στηριχθεί η συνολική ελληνική διεκδίκηση.
Η Συνθήκη του Νεϊγί του 1919 αφορά ειδικά τις υποχρεώσεις της Βουλγαρίας μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και προβλέπει την αναζήτηση και την απόδοση στην Ελλάδα αντικειμένων, αρχείων, εγγράφων και αγαθών αρχαιολογικού, ιστορικού ή καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος που είχαν αρπαγεί ή είχαν αφαιρεθεί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Παράλληλα, η Σύμβαση της Χάγης του 1954 αφορά γενικότερα την προστασία των πολιτιστικών αγαθών σε περιόδους ένοπλων συγκρούσεων και κατοχής.
Οι δύο αυτές νομικές βάσεις λειτουργούν συμπληρωματικά: η Συνθήκη του Νεϊγί θεμελιώνει την ειδική υποχρέωση της Βουλγαρίας, ενώ η Σύμβαση της Χάγης ενισχύει τη διεκδίκηση μέσα από το σύγχρονο Διεθνές Δίκαιο. Από τη μία, υπήρχε, επομένως, μια νομική στρατηγική συνολικής διεκδίκησης, με επίκληση δύο διεθνών συνθηκών και δυνατότητα προσφυγής τόσο στη διπλωματική όσο και στη δικαστική οδό. Από τη δική της πλευρά, όμως, η κυβέρνηση επέλεξε μια περιορισμένη και προβληματική συμφωνία για 48 κειμήλια, αφήνοντας εκτός το μεγαλύτερο μέρος της ιστορικής εκκρεμότητας.