Η κυβερνητική κρίση που πυροδότησε στη Φινλανδία η αποχώρηση από τον κυβερνητικό συνασπισμό της Αριστερής Συμμαχίας δεν προκαλεί μεγάλη αναταραχή. Είναι, όμως, υπενθύμιση γι’ αυτό που εδώ και τέσσερα χρόνια συμβαίνει στην Ευρώπη. Η κατάρρευση του κοινωνικού κράτους ξεδιπλώνεται πλέον σε όλες τις εκφάνσεις στη βόρεια Ευρώπη, στις χώρες όπου γεννήθηκε, γιγαντώθηκε και έγινε παράδειγμα προς μίμηση η παρουσία του κράτους-αρωγού προς τον πολίτη.
Η παραίτηση του πράσινου σοσιαλιστικού κόμματος της Φινλανδίας από την κυβέρνηση του Γιούρκι Κατάινεν ήρθε μετά τις αποφάσεις για περικοπές δαπανών και αυξήσεις φόρων την επόμενη τριετία, με στόχο τον περιορισμό του ελλείμματος του κρατικού προϋπολογισμού. Νέα μέτρα λιτότητας που στοχεύουν στη μείωση του ελλείμματος στο 1% του ΑΕΠ μέχρι το 2018. Το 2013 ήταν στο 2% του ΑΕΠ. Οι περικοπές στην κοινωνική πρόνοια θα είναι μεγάλες. «Ο πρωθυπουργός μας είπε ότι δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να είμαστε στην κυβέρνηση εάν δεν δεχτούμε τις περικοπές στα επιδόματα ανεργίας, στους ασθενείς, στους συνταξιούχους και στην κοινωνική πρόνοια για παιδιά» δήλωσε στους δημοσιογράφους ο ηγέτης της Αριστερής Συμμαχίας και υπουργός Πολιτισμού Πάαβο Αρινμάκι. Τα φινλανδικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν ότι θα περιλαμβάνονται περικοπές στα επιδόματα τέκνων και αύξηση στον φόρο κεφαλαιουχικών κερδών. Η φινλανδική οικονομία υπέστη συρρίκνωση το 2012 και το 2013 και υπάρχουν φόβοι ότι η κρίση στην Κριμαία θα μπορούσε να επιβραδύνει την αναμενόμενη ανάκαμψη, αυξάνοντας τις πιέσεις της κυβέρνησης για περικοπή των δαπανών και μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος, το οποίο το περασμένο έτος ανήλθε στο 2% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος.
Ηδη από το 2012, η Κασσάνδρα των αγορών, ο Νουριέλ Ρουμπινί, αναφερόταν σε ένα από τα πολλά άρθρα του περί διάλυσης του ευρώ στη Φινλανδία. Ο οικονομολόγος υποστήριζε ότι η φινλανδική έξοδος ήταν πολύ πιθανή, καθώς αυξάνεται ο εκνευρισμός της ισχυρής βόρειας οικονομίας του ΑΑΑ, αλλά και ο σκεπτικισμός πολλών κοινωνικών, επιχειρηματικών και πολιτικών δυνάμεων στη χώρα για την παραμονή στη ζώνη του ευρώ. Η Φινλανδία, βασικός δορυφόρος της γερμανικής πολιτικής, πέφτει και αυτή, με βάση τα επίσημα στοιχεία, θύμα της συνταγής της λιτότητας που επέβαλε το Βερολίνο. Η κρίση χρέους έχει πλήξει τη ζήτηση για τα προϊόντα της. Είναι ενδεικτικό ότι οι εξαγωγές μειώθηκαν κατά 2,1%, το 2013. Η Φινλανδία δεν είναι πια πανίσχυρη και πολύ σύντομα θα αποτελεί τον αδύναμο κρίκο σε σχέση με τις υπόλοιπες σκανδιναβικές χώρες, όπως η Σουηδία, η Δανία και η Νορβηγία – χώρες εκτός ευρωζώνης. Οι εξαγωγές που ήταν το μεγάλο όφελος της Φινλανδίας από την ένταξή της στην ευρωζώνη μειώνονται επικίνδυνα, προσθέτοντας ακόμη ένα ισχυρό επιχείρημα στις θέσεις των ευρωσκεπτικιστών.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα της φινλανδικής κοινωνίας όμως είναι η συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους, κάτι που ολοένα και περισσότεροι πολίτες του εύπορου Βορρά συνειδητοποιούν ότι φτάνει προς το τέλος του. Ηδη από την περασμένη χρονιά, η κυβέρνηση είχε παρουσιάσει ένα ευρύ φάσμα μέτρων, μεταξύ αυτών η αύξηση της πραγματικής μέσης ηλικίας συνταξιοδότησης στα 62,4 χρόνια το 2025, από 60,9 χρόνια που είναι σήμερα. Το πρόγραμμα που έχει τεθεί σε εφαρμογή προβλέπει τη μείωση των επιδομάτων για τους φοιτητές, για να τους παρακινήσει να ψάξουν νωρίτερα για εργασία. Προτείνει ακόμη αλλαγές όσον αφορά τις άδειες για την ανατροφή των παιδιών, ώστε οι μητέρες να επιστρέφουν νωρίτερα στις δουλειές τους. Με το σημερινό σύστημα, οι γονείς παιδιών κάτω των τριών ετών μπορούν να φεύγουν με άδεια μετ’ αποδοχών, η οποία υπερβαίνει την αρχική περίοδο άδειας των εννέα μηνών.
Σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό Βορρά οι δαπάνες κοινωνικής προστασίας ήταν και παρέμεναν μέχρι πρόσφατα σε πολύ υψηλά επίπεδα. Στη Σουηδία ανέρχονται στο 30,7%, στη Δανία 29,1% και στη Φινλανδία στο 26,2% του ΑΕΠ. Μόνο οι δαπάνες για την υγεία καταλαμβάνουν το 9,5% του ΑΕΠ στη Δανία, το 9,2% στη Σουηδία και το 8,2% στη Φινλανδία.
Κονδύλια στην αυτοδιοίκηση!
Οι κοινωνικές δαπάνες των φινλανδικών δήμων (πριν από τις περικοπές) ξεπερνούν τα 14 δισ. ευρώ. Είναι χαρακτηριστικό ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση στη Φινλανδία, τη Δανία και τη Σουηδία διαχειρίζεται προϋπολογισμούς που υπερβαίνουν τους αντίστοιχους της κεντρικής διοίκησης. Οι μισές δαπάνες φινλανδικών δήμων αφορούν κοινωνικές υπηρεσίες και το ήμισυ των πόρων των δήμων προέρχεται από άμεσα φορολογικά έσοδα(16% του φινλανδικού ΑΕΠ), ενώ το 15% των δημοτικών πόρων αποτελεί κεντρική χρηματοδότηση.
Βασιλιάς Ολλανδίας: Ξεχάστε ό,τι ξέρατε για την πρόνοια στον εικοστό αιώνα
Πριν από λίγους μήνες σε τηλεοπτική ομιλία του ενώπιον της ολλανδικής Βουλής ο βασιλιάς Βίλεμ-Αλεξάντερ δήλωνε ότι το κράτος πρόνοιας του 20ού αιώνα έχει τελειώσει και ότι θα πρέπει να αντικατασταθεί από μια κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι θα δημιουργούν τα δικά τους δίχτυα κοινωνικής και οικονομικής προστασίας, με λιγότερη βοήθεια από το κράτος. Το κεντρικό σημείο της ομιλίας, η οποία γράφτηκε για τον βασιλιά από την κυβέρνηση του πρωθυπουργού Μαρκ Ρούτε, ήταν ότι τα τρέχοντα επίπεδα στα οποία το κράτος καταβάλλει επιδόματα ανεργίας και επιδοτεί τον τομέα της υγείας δεν είναι βιώσιμα εν μέσω των συνεχιζόμενων οικονομικών προβλημάτων της Ευρώπης. Αυτή η «βασιλική ομιλία» ήταν ίσως η πιο επίσημη αναγνώριση ότι το κράτος πρόνοιας και μοντέλα, όπως το σουηδικό, βρίσκονται σε άλλα μονοπάτια. Οπως επεσήμανε σε άρθρο της η Stratfor, το κράτος πρόνοιας, όπου διασφαλίζεται η ευημερία του πληθυσμού του από τη γέννηση μέχρι τον θάνατό του, αποτελεί κυρίως ευρωπαϊκό δημιούργημα.
Εμφανίστηκε στην αρχική μορφή του στα τέλη του 19ου αιώνα στη Γερμανία του Μπίσμαρκ και ρίζωσε στο Ηνωμένο Βασίλειο. Από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έγινε κεντρικό στοιχείο των δημοσιονομικών και των οικονομικών πολιτικών σε όλη τη δυτική Ευρώπη, αν και τα συστήματα διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Σήμερα, το κράτος πρόνοιας αποτελεί μέρος της ραχοκοκαλιάς της σύγχρονης Ευρώπης.
Αν και οι μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν με το πέρασμα των δεκαετιών ήταν περιορισμένες, η ευρωπαϊκή ελίτ -είτε από την Κεντροδεξιά είτε από την Κεντροαριστερά- αντιστάθηκε στην αμφισβήτηση του κράτους πρόνοιας, αφού αποτελεί μέρος του κοινωνικού συμβολαίου μεταξύ των ηγετών και των κυβερνώμενων. Ωστόσο, η ευρωπαϊκή κρίση απειλεί τη μακροπρόθεσμη επιβίωση του συστήματος και τα οικονομικά προβλήματα προκαλούν σοβαρά ερωτήματα αναφορικά με τη βιωσιμότητά του, αλλά και για τον ίδιο τον ορισμό του έθνους-κράτους στην Ευρώπη.
Η κακή κατάσταση στην οποία βρίσκεται η Ευρώπη στην πραγματικότητα είναι ο συνδυασμός πολλών κρίσεων σε θέματα, από τον ανταγωνισμό μέχρι τα δημογραφικά. Στις έξι δεκαετίες που ακολούθησαν το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ευρωπαίοι έχτισαν τεράστια, βαριά έθνη-κράτη, που σταδιακά έγιναν οικονομικά μη βιώσιμα. Πριν από τη χρηματοοικονομική αναταραχή, που ξεκίνησε το 2007, οι περισσότερες κυβερνήσεις της δυτικής Ευρώπης κάλυπταν τις διαρθρωτικές ελλείψεις τους με την έκδοση χρέους. Αυτό έδινε τη δυνατότητα στα κράτη να καθυστερήσουν τις επώδυνες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και τις εκλογικές αντιδράσεις που πιθανότατα θα ακολουθούσαν. Η εισαγωγή του ευρώ στις αρχές της δεκαετίας του 2000 περιέπλεξε ακόμα περισσότερο την κατάσταση, αφού οι χώρες δεν είχαν πλέον τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν τη νομισματική πολιτική για να αντισταθμίσουν την απώλεια της ανταγωνιστικότητάς τους.
Στη Φινλανδία, την Ολλανδία, ακόμα και τη Σουηδία έχει αρχίσει μια νέα φάση εθνικής συζήτησης, έστω κι αν αυτή γίνεται υπό τη δαμόκλειο σπάθη των σφιχτών προϋπολογισμών και της βαθιάς κοινωνικής δυσαρέσκειας. Γίνεται όμως ακόμα εθνική συζήτηση, σε αντίθεση με τον ευρωπαϊκό Νότο.
Στέλλα Θεοδώρου
