Το Μύρτιλλο στο πάρκο ΚΑΠΑΨ στελεχώνεται από παιδιά με μικρές αναπηρίες που δουλεύουν και ταυτόχρονα εκπαιδεύονται
Από τη
Δήμητρα Αθανασοπούλου
Τα παιδιά του Μύρτιλλου σου αιχμαλωτίζουν την ψυχή με κάθε καφέ που σου σερβίρουν. Θα ήταν όμως στα αζήτητα, όχι φυσικά γιατί δεν αξίζουν, αλλά γιατί το βλέμμα κάθε κοινωνίας έχει τόσα «τυφλά σημεία» όσα τα ταμπού της. «Με το Μύρτιλλο αλλάζουμε τη νοοτροπία του κόσμου» μας λένε εργαζόμενοι, εκπαιδευόμενοι και εκπαιδευτές.
Και έχουν δίκιο. Οι ευχές «πέφτουν βροχή» από τα χείλη των «διαφορετικών νέων» και όποιος από εμάς έχει βουλιάξει στις φιλόξενες πολυθρόνες της καφετέριας δεν θέλει να σηκωθεί.
Δεν ήταν η πρώτη φορά που σταματούσε για εμάς ο χρόνος στους πολύχρωμους καναπέδες του Μύρτιλλου -του πρότυπου καφέ στο πάρκο ΚΑΠΑΨ-, μιας κοινωνικής συνδυαστικής επιχείρησης «ένα βήμα προς την ανεξαρτησία», το οποίο στελεχώνεται από άτομα με μικρές αναπηρίες, όπως προβλήματα ακοής, αναπτυξιακές διαταραχές και μαθησιακές δυσκολίες ή σύνδρομο Ασπεργκερ (αυτισμός υψηλής λειτουργικότητας).
Τα παιδιά με Ασπεργκερ -της ισχυρής μνήμης- θυμούνται απέξω και ανακατωτά τις παραγγελίες. Σερβίρουν ροφήματα, καφέ και σνακ με ένα χαμόγελο που σου κλέβει την καρδιά, ενώ επανέρχονται συχνά πυκνά για να σου υπενθυμίσουν το γλυκό ή την πίτα της ημέρας.
«Το 90% των εργαζομένων, εκτός από τη διοίκηση και τους υπευθύνους, είναι άτομα με ειδικές ανάγκες. Αλλά όλοι τους έχουν αρμοδιότητες. Το καφέ ενθαρρύνει την ατομική ευθύνη. Δεν προσλαμβάνουμε ψυχιατρικές κατηγορίες ή αστέγους, αλλά άτομα με αναπτυξιακές διαταραχές και ήπια κινητικά προβλήματα. Προσπαθούμε να το κρατήσουμε σε αυτό το επίπεδο για να μην εμπλακούν μεταξύ τους οι κατηγορίες και υπάρξει πρόβλημα στη συνεργασία» εξηγεί στη «δημοκρατία» η Αννα Κεντικελένη, ψυχοπαιδαγωγός, υπεύθυνη για το ανθρώπινο δυναμικό στο Μύρτιλλο.
«Είναι ένα ασφαλές εργασιακό περιβάλλον μέσα στην κρίση. Εδώ δεν θα απολυθεί ποτέ κανείς επειδή κάνει λάθη, εκτός κι αν ο ίδιος θέλει να φύγει» προσθέτει.
Ετσι, νέοι αποκλεισμένοι από την κοινωνία και την αγορά εργασίας εκπαιδεύονται στη διαχείριση ενός πολυχώρου – στο σέρβις, στην παρασκευή, στην υποδοχή, στη γραμματειακή υποστήριξη. Για παράδειγμα, διδάσκονται στο παρασκευαστήριο τον τρόπο να φτιάχνουν όλα τα χειροποίητα εδέσματα και τα ροφήματα που πωλούνται στο μαγαζί.
Και σταδιακά καταλήγουν να συμφιλιωθούν με τη διάγνωσή τους και να αγαπήσουμε την ιδιαιτερότητά τους. Δεν μπορεί παρά να συντελούνται λοιπόν μικρά καθημερινά θαύματα, χάρη στην ατσαλένια θέληση των «ελλειμματικών» ή χάρη στη χαρισματική και συνεπή υποστήριξη των συνοδοιπόρων.
ΣΟΦΙΑ ΠΑΠΠΑ – 25 ετών
«Μου έχει τονώσει πολύ την αυτοπεποίθησή μου»!
«Η διαφορετικότητα δεν είναι κακό, δεν είναι ταμπού. Το Μύρτιλλο άνοιξε την πόρτα στην κοινωνικότητα, σε νέες φιλίες» μας λέει η Σοφία Παππά, που εκτελεί χρέη γραμματέα του καφέ . Η Σοφία, όταν ήταν δύο μηνών, έπαθε εγκεφαλικό και αναπηρία στη δεξιά μεριά του σώματος εξαιτίας ενός εμβολίου, όπως μας διηγείται.
Γεννημένη στο Σίδνεϊ και μεγαλωμένη στην Αθήνα, βρίσκεται στο πρότυπο καφέ από το 2013. Μας ενημερώνει ότι «σε αυτό το Μύρτιλλο η ανταπόκριση του κόσμου είναι πολύ μεγαλύτερη από εκείνη στο Ν. Ηράκλειο». Το Νέο Μύρτιλλο στεγάζεται στο πάρκο, βγάζει τραπεζάκια έξω, γίνεται στέκι μέσα στο πράσινο. Μας εξηγεί πόσο ευεργετικά έχει επιδράσει πάνω της το καφέ της διαφορετικότητας, πώς έχει τονώσει την αυτοπεποίθησή της και το πνεύμα ομαδικότητας. «Είχα μαθησιακές δυσκολίες, πήγα σε κανονικό σχολείο, σπούδασα σε ΙΕΚ Διοίκηση Επιχειρήσεων, πήρα πτυχίο, αλλά έμεινα έναν χρόνο άνεργη». Και μετά ήρθε στη ζωή της το Μύρτιλλο…
ΑΡΗΣ – 30 ετών
«Εχω πλέον φίλους και οικονομική ανεξαρτησία»
«Θέλεις να μας πεις τι κάνεις στο Μύρτιλλο και να μοιραστείς μαζί μας τη διάγνωσή σου, Αρη;» ρωτάμε τον νεαρό που εδώ και χρόνια είναι ένα από τα πιο γνώριμα και εγκάρδια πρόσωπα του καφέ.
«Εχω Ασπεργκερ – που να μην είχα! Μα, δεν μπορώ να το ξε-έχω; Είναι μερικά πράγματα που θες να τα ξε-έχεις, αλλά δεν γίνεται» μας απαντά ο 30χρονος -επί των γενικών καθηκόντων-, που δηλώνει «κοινωνικός τύπος».
Ο Αρης μάς έχει υποδεχτεί κάμποσες φορές με ζεστασιά και ευγένεια. Ακόμα και όταν είναι ελαφρά εκνευρισμένος…
Σπούδασε Βιβλιοθηκονομία στα ΤΕΙ Αθήνας. Εκανε την πρακτική του στη βιβλιοθήκη της σχολής του. Εχει σπαστική ημιπληγία σε χέρι και πόδι, κινείται όμως με άνεση. Και πλέον έχει φίλους, κοινωνική ζωή και οικονομική ανεξαρτησία χάρη στο Μύρτιλλο.
ΙΟΝΗ – 26 ετών
Η «νέα άφιξη» που έχει ταλέντο στα social media
Η Ιόνη είναι η «νέα άφιξη» στο Μύρτιλλο. Δεν ήταν στο Ν. Ηράκλειο. Ξεκίνησε τον περασμένο χειμώνα στους Αμπελόκηπους.
Και η Ιόνη έχει διαγνωστεί με Ασπεργκερ. Είναι, όμως, εξαιρετικά δραστήρια στα social media, παρόλο που δείχνει ντροπαλή. Μετά το σχολείο πήγε σε σχολή φωτογραφίας και πριν φτάσει στο Μύρτιλλο είχε εργαστεί σε νηπιαγωγείο, ενώ είχε παρακολουθήσει σεμινάρια κοσμήματος.
Ο (υποβαθμισμένος) χώρος που έδωσε χρώμα και νόημα στη γειτονιά
Πάρκο ΚΑΠΑΨ, οδός Τριφυλλίας και Λάμψα. Στους τοίχους υπάρχουν φωτογραφίες εποχής και πίνακες με χρώμα. Ολόγυρα, μηχανήματα επεξεργασίας δέρματος και σιδήρου, από τα χρόνια που το ΚΑΠΑΨ λειτουργούσε ως κέντρο αποκατάστασης αναπήρων μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σε αυτά τα μηχανήματα, οι άνθρωποι εκπαιδεύονταν με στόχο την εργασιακή τους αποκατάσταση. «Αυτόν τον χώρο μάς τον έχει παραχωρήσει ο Δήμος Αθηναίων. Ο παλιός χώρος στο Νέο Ηράκλειο ήταν υπό ενοικίαση. Εδώ όμως, μέσα στο πάρκο, το Μύρτιλλο βρήκε τον φυσικό του χώρο. Και οι κάτοικοι μας λένε ότι το πάρκο τους πήρε ζωή» μας ενημερώνει η Αννα Κεντικελένη.
Πράγματι, η γειτονιά έχει αλλάξει. Τα πολύχρωμα τραπεζάκια του Μύρτιλλου κάτω από τις φυλλωσιές έχουν δώσει χρώμα και νόημα σε «ένα πάρκο που είχε υποβαθμιστεί», όπως έχουν καταγγείλει κατά καιρούς οι κάτοικοι της περιοχής.
Το καφέ της ανθρωπιάς και της διαφορετικότητας βρίσκεται στη διαδικασία οργάνωσης σχολικών επισκέψεων στο Μύρτιλλο από τον ερχόμενο Σεπτέμβριο, έτσι ώστε οι μαθητές να έρθουν σε επαφή με «διαφορετικούς ανθρώπους που παράγουν, που μπορούν».
Επιπλέον, δεν έχει εγκαταλειφθεί η ιδέα ενός κοινωνικού franchise, που θα δημιουργήσει κι άλλα Μύρτιλλα σε διάφορες πόλεις της χώρας.
Προς το παρόν, το Μύρτιλλο -το οποίο απασχολεί 10 μισθωτούς και πέντε εκπαιδευόμενους- είναι ένας δίαυλος για άλλες επιχειρήσεις, ώστε να προσλάβουν κι άλλοι εργαζομένους με ειδικές ικανότητες. Βασική επιδίωξη είναι πάντα να διοχετευτούν μια ημέρα τα παιδιά στην πραγματική αγορά εργασίας.
Ο Δήμος Αθηναίων στηρίζει την κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση, καθώς επιδιώκει το πάρκο ΚΑΠΑΨ να αποτελέσει επίκεντρο πολιτιστικής δημιουργίας για τη γειτονιά. Εκεί στεγάζεται πλέον και η πρώτη δανειστική βιβλιοθήκη που δημιουργήθηκε στη χώρα για παιδιά νηπιακής ηλικίας.
Το Μύρτιλλο λειτουργεί και ως πολιτιστικό κέντρο. Φιλοξενεί εκθέσεις, ημερίδες, παρουσιάσεις βιβλίων, θεάματα και δράσεις, ενώ ανεβάζει και παραστάσεις, με τη διεύθυνση να φροντίζει ευλαβικά ώστε να ταιριάζουν στον χώρο του οι εκάστοτε πολιτιστικές εκδηλώσεις – από τις λογοτεχνικές βραδιές και τις δραματοθεραπείες μέχρι τα εικαστικά και τις ζωντανές εμφανίσεις.
Δίνει μαθήματα επιχειρηματικότητας και αυτονομίας
Το Μύρτιλλο δεν παραδίδει μονάχα μαθήματα ανθρωπιάς, αλλά αποδεικνύει ότι ξέρει να διαχειρίζεται με επάρκεια τις ειδικές δεξιότητες των ανθρώπων. Δίνει μαθήματα επιχειρηματικότητας, οδεύοντας προς μια κατεύθυνση αυτοδυναμίας, αυτονόμησης, αυτοδιαχείρισης, καλύπτοντας ήδη τα έξοδά του από τα κέρδη του.
«Κοιτάμε ποιον έχουμε απέναντί μας και πώς μπορούμε να τον αξιοποιήσουμε» λένε οι υπεύθυνοι, εξηγώντας ότι για όλα τα παιδιά εκτός από μια εργασιακή ευκαιρία είναι και μια ευκαιρία κοινωνικοποίησης.
Κατά πόσο, λοιπόν, η αναπηρία είναι «κατασκευασμένη» από τις κοινωνίες του κόσμου; Αν λάβουμε υπόψη ότι η παθολογικοποίηση και ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι κυρίως κοινωνικοί όροι, τότε η αναπηρία δεν μπορεί να είναι παρά ακόμα ένα κοινωνικό σύμπτωμα που αφορά ανθρώπους με ειδικές αρετές και το οποίο φυσικά δεν μπορεί να μελετηθεί αποκομμένο από τον τρόπο οργάνωσης των σύγχρονων κοινωνιών, οι οποίες συνηθίζουν να εστιάζουν στις ειδικές ανάγκες, αλλά όχι στις ειδικές ικανότητες, ενώ δεν αφήνεται εύκολα στη μαγεία της διαφορετικότητας.
Ο «άνθρωπος της βροχής», τον οποίο ενσάρκωσε ο Ντάστιν Χόφμαν στην ομώνυμη ταινία, απέδειξε ότι ένας άνθρωπος με μια μορφή νευροψυχιατρικής διαταραχής (σύνδρομο Ασπεργκερ) εξελίσσεται σε μέγα πολυμαθή αξιοποιώντας την πιο ζηλευτή φωτογραφική μνήμη της παγκόσμιας Ιστορίας και καταδεικνύοντας ότι η αναπηρία είναι μέρος της ανθρώπινης κατάστασης.
Η ιδέα με ρίζες στο Εδιμβούργο
Η ιδέα του Μύρτιλλου έχει τις ρίζες της στη Σκοτία, όπου ζούσε η ιδρύτρια Γεωργία Βαμβουνάκη – Ραφάν, μητέρα ενός γιου με «ειδικές ικανότητες». Εμπνεύστηκε το Μύρτιλλο χάρη σε ένα βιολογικό εστιατόριο στο Εδιμβούργο που το διαχειρίζονται αποκλειστικά άτομα με ειδικές ανάγκες.
Το 2013, η Ελληνίδα εκπαιδευτικός βρήκε έναν χώρο σε πολυσύχναστο σημείο του Νέου Ηρακλείου και τον μεταμόρφωσε στο πρωτότυπο καφέ.
Εδώ και λίγους μήνες -από τις αρχές του 2016- το Μύρτιλλο βρήκε τον πραγματικό χώρο του.
Οσο για το «σύνταγμα» του Μύρτιλλου; Οσοι έρχονται εδώ -όπως λέει η ιδρύτρια και πρόεδρος της κοινωνικής συνεταιριστικής επιχείρησης- πρέπει να μάθουν καταρχάς τη συνεργασία και την έννοια της ευθύνης, ότι εργάζονται για να υπάρξουν σε αυτή την κοινωνία και όχι μόνο για ένα μεροκάματο.
Για τη μεταφορά του μοντέλου στην Ελλάδα έχει λάβει ήδη το βραβείο της καλύτερης κοινωνικής επιχείρησης της χρονιάς.
