Η γήρανση εξαρτάται τόσο από την κληρονομικότητα, δηλαδή τα γονίδια, όσο και από τον τρόπο ζωής • Με την υπογραφή του Μιχάλη Κεφαλογιάννη
Ο χρόνος είναι αδυσώπητος. Μας αλλάζει και μας φθείρει, σε μια διαδικασία που δεν είναι εύκολα αποδεκτή. Ολοι ψάχνουν να βρουν το ελιξίριο της νεότητας και δαπανούν πολλά χρήματα, προκειμένου να παρατείνουν τον χρόνο ζωής τους και να σβήσουν τα σημάδια της φθοράς.
Η επιστήμη έχει κάνει άλματα στον τομέα της αντιγήρανσης. Στόχος δεν είναι η αθανασία, αλλά η καλή ζωή και η υγεία μέχρι τα βαθιά γεράματα.
Σήμερα το προσδόκιμο επιβίωσης για τον δυτικό αναπτυγμένο κόσμο αγγίζει τα 80-85 χρόνια, ενώ τις επόμενες δεκαετίες αναμένεται να αυξηθεί περισσότερο. Περίπου ένα στα τέσσερα παιδιά που γεννιούνται σήμερα θα φτάσουν ή και θα ξεπεράσουν τα 100 χρόνια, γι’ αυτό και οι επιστήμονες πλέον μιλούν και για τέταρτη ηλικία πάνω από τα 90.
Σημαντικά αυξάνονται και τα νούμερα στις αναπτυσσόμενες χώρες, που αναμένεται στο άμεσο μέλλον να φτάσουν τις χώρες-πρωταθλήτριες στη μακροζωία.
Η γήρανση είναι μια πολυπαραγοντική διαδικασία, διαφορετική σε κάθε μόριο, διαφορετική σε κάθε κύτταρο, γι’ αυτό και κάθε άνθρωπος γερνάει με τον δικό του ρυθμό.
«Η γήρανση αρχίζει θεωρητικά από τη στιγμή που γεννιόμαστε αλλά δεν είναι ορατή. Ο οργανισμός έχει μηχανισμούς που απομακρύνουν τα κατεστραμμένα μόρια και δεν αφήνουν τα σημάδια της φθοράς να γίνουν εμφανή. Η γήρανση αρχίζει να φαίνεται ουσιαστικά μετά την ηλικία των 50 ετών, όταν οι συγκεκριμένοι μηχανισμοί φθίνουν. Αυτό σημαίνει ραγδαία αύξηση των φθορών του γήρατος» επισημαίνει ο Στάθης Γκόνος, διευθυντής Ερευνών του Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.
Η γήρανση εξαρτάται τόσο από την κληρονομικότητα, δηλαδή τα γονίδια, όσο και από τον τρόπο ζωής. «Η κληρονομικότητα συνδράμει κατά 25%-30% στο πόσο σύντομα θα γεράσουμε, άρα ο τρόπος ζωής είναι καθοριστικός και τροποποιήσιμος παράγοντας της επιβράδυνσης και της αναστροφής της γήρανσης» προσθέτει.
Το κάπνισμα, η καθιστική ζωή, η κακή διατροφή -πλούσια σε ζωικά λίπη, ζάχαρη και αλάτι-, το άγχος και η ψυχική νόσος είναι μερικοί παράγοντες που επηρεάζουν τον ρυθμό της γήρανσης.
▲ Η βιολογική ηλικία
Δεν γερνάνε όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο ρυθμό, διότι έχουν διαφορετική προδιάθεση και ζουν σε διαφορετικά περιβάλλοντα, υπό διαφορετικές συνθήκες, έχοντας διαφορετικές συνήθειες. Η βιολογική ηλικία μας μπορεί να είναι πολύ διαφορετική από αυτή που αναγράφεται στην ταυτότητά μας.
«Υπάρχουν πολλοί βιοδείκτες που προσδιορίζουν την πραγματική ηλικία των κυττάρων και των μορίων. Μεταξύ αυτών είναι τα τελομερή, που αποτελούν τον βασικό μηχανισμό ρύθμισης της σταδιακής γήρανσης των κυττάρων. Τα τελομερή σχηματίζονται στα άκρα των χρωμοσωμάτων και ο ρόλος τους είναι η προστασία αυτών. Από τη στιγμή της σύλληψης, κάθε φορά που τα κύτταρά μας διαιρούνται χάνεται ένα κομμάτι των τελομερών, οπότε αυτά κονταίνουν. Το μήκος των τελομερών και η ενεργότητα της τελομεράσης (το υπεύθυνο ένζυμο για τη διατήρηση του μήκους τους) προσδιορίζουν τη βιολογική ηλικία των κυττάρων. Με απλά λόγια, όσο μακρύτερα είναι τα τελομερή τόσο νεότερη είναι η κυτταρική ηλικία, οπότε και η βιολογική» εξηγεί ο κ. Γκόνος.
Εξίσου σημαντικός δείκτης είναι το πρωτεόσωμα. Πρόκειται για ένα ένζυμο που λειτουργεί ως «απορριμματοφάγος». Βοηθά στη διαδικασία αποδόμησης και της απομάκρυνσης των κατεστραμμένων πρωτεϊνών από τα κύτταρά μας. Οι κατεστραμμένες πρωτεΐνες μπορεί να οδηγήσουν σε μια σειρά παθήσεων, όπως το Αλτσχάιμερ και το Πάρκινσον.
Ομως η δραστηριότητά του με τον χρόνο μειώνεται και όσο οι κατεστραμμένες πρωτεΐνες συγκεντρώνονται στα κύτταρα τόσο αυτά χάνουν την καλή υγεία τους και υπολειτουργούν.
▲ Πώς θα «καθυστερήσουμε» τον χρόνο
Η εξέλιξη της επιστήμης έχει οδηγήσει σήμερα σε εξατομικευμένες προσεγγίσεις ενάντια στη γήρανση. «Μπορούμε να καθυστερήσουμε τις επιπτώσεις του χρόνου. Με μια μικρή ποσότητα αίματος μπορούμε να δούμε το μήκος των τελομερών και να προσδιορίσουμε την αποτελεσματικότητα της λειτουργίας του πρωτεοσώματος. Ετσι βλέπουμε εάν ο χρόνος τρέχει ταχύτερα στα κύτταρά μας ή αργότερα και μπορούμε να ταυτοποιήσουμε πόσο υγιείς είμαστε. Εχουμε ταυτοποιήσει δεκάδες μόρια που ενέχονται στη διαδικασία της γήρανσης. Με μια αιματολογική εξέταση μπορούμε να βρούμε τους δείκτες γήρανσης και να καθοδηγήσουμε το άτομο στο τι μπορεί να κάνει και τι να αποφύγει για να αντιστρέψει τους μηχανισμούς γήρανσης σε κυτταρικό επίπεδο» λέει ο κ. Γκόνος.
Οπως σε κάθε πάθηση, έτσι και στον τομέα της αντιγήρανσης τα πρωτόκολλα θεραπείας είναι εξατομικευμένα. Ο ενδιαφερόμενος μπορεί να αποταθεί στα συνεργαζόμενα με το Εθνικό Iδρυμα Ερευνών εξειδικευμένα ιδιωτικά εργαστήρια, τα οποία κατόπιν εξετάσεων δίνουν οδηγίες για τις αλλαγές που μπορούν να γίνουν στον τρόπο ζωής, διατροφής και άσκησης, για τα συμπληρώματα διατροφής που ενδεχομένως πρέπει να ληφθούν, αλλά και για τα καλλυντικά με φυσικές ουσίες τα οποία μπορεί να εφαρμόσουν, προκειμένου να επιβραδυνθεί η γήρανση. Εξι μήνες μετά την εφαρμογή αυτών των οδηγιών ο ενδιαφερόμενος προσέρχεται για επανέλεγχο, ώστε να διαπιστωθεί η πρόοδος που έχει σημειωθεί.
«Για παράδειγμα, έχουμε βρει ότι ουσίες που βρίσκονται στην ελιά διεγείρουν το πρωτεόσωμα, το ένζυμο που απομακρύνει τις κατεστραμμένες πρωτεΐνες» τονίζει ο κ. Γκόνος.
Οπως αναφέρει, η άσκηση παίζει σημαντικό ρόλο στην αντιγήρανση. Το ήπιο περπάτημα διάρκειας 60 λεπτών, πέντε φορές την εβδομάδα αυξάνει το μήκος των τελομερών. Επίσης, πέρα από τη σωματική άσκηση, σημαντικό ρόλο παίζει η εξάσκηση του μυαλού. Η μεσογειακή διατροφή, που βασίζεται σε φρούτα, λαχανικά, ψάρια, ξηρούς καρπούς και ελαιόλαδο, μπορεί να καθυστερήσει τις φθορές του γήρατος.
«Οι χαρούμενοι, δημιουργικοί και αισιόδοξοι άνθρωποι, που δεν τα παρατάνε και έχουν όρεξη για ζωή, είναι εκείνοι που ζουν περισσότερο. Επίσης, οι άνθρωποι που είναι ανοιχτοί σε νέες προκλήσεις και γεύονται καθετί αυξάνουν το προσδόκιμο επιβίωσης. Πανευρωπαϊκή μελέτη σε οικογένειες μακρόβιων στην Ελλάδα έδειξε ότι ήταν αισιόδοξοι, δεν είχαν κατάθλιψη ή άλλη ψυχική νόσο, ήταν γεμάτοι για ζωή και έκαναν σχέδια για το μέλλον, ακόμη και σε βαθιά γεράματα» αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Γκόνος και συνεχίζει:
«Μεγάλα οφέλη προκύπτουν από τη μεγιστοποίηση χρήσης φυσικών προϊόντων. Τα συμπληρώματα διατροφής και οι βιταμίνες έχουν θέση μόνο όταν υπάρχει πραγματική ανάγκη και ιατρικός λόγος. Ο έκλυτος βίος δεν ισορροπείται από ένα χαπάκι».
Το μέλλον
Η μεγαλύτερη υπόσχεση για το μέλλον στον τομέα της αντιγήρανσης είναι τα βλαστοκύτταρα, που αποτελούν τους «κυτταρικούς μπαλαντέρ» του οργανισμού. Η αναγεννητική ιατρική στοχεύει στην επιμήκυνση της ζωής μέσω της αντικατάστασης ιστών και οργάνων με τη βοήθεια των βλαστικών κυττάρων. Τα βλαστοκύτταρα μπορούν να μεταμοσχευτούν σε οποιονδήποτε ανθρώπινο οργανισμό χωρίς να προκαλέσουν αντίδραση απόρριψης και, επίσης, μπορούν να μετατραπούν σε οποιοδήποτε κύτταρο ή όργανο του σώματος.
Πρόκειται για ένα πεδίο που ήδη έχει αναπτυχθεί πολύ και στο άμεσο μέλλον οι επιστήμονες θα είναι σε θέση να φτιάξουν όλων των ειδών τα κύτταρα, τα οποία θα είναι χρήσιμα για τη θεραπεία πολλών ασθενειών.
«Απώτερος στόχος της έρευνάς μας είναι να προσθέσουμε χρόνια καλά και όχι χρόνια πολλά. Να προσφέρουμε τη δυνατότητα στους ανθρώπους να είναι υγιέστεροι όσα χρόνια ζήσουν και όχι απαραίτητα να επιμηκύνουμε τη ζωή τους. Η γήρανση είναι ο κατεξοχήν παράγοντας κινδύνου για ασθένειες. Ο,τι καθυστερεί τον χρόνο καθυστερεί και την πάθηση. Ο στόχος είναι η καλή υγεία και η ευεξία, να μπορεί ένας 80χρονος να ζει και να συμπεριφέρεται όπως ένας 60χρονος. Δεν στοχεύουμε στην αθανασία. Ούτως ή άλλως, ο θάνατος είναι αυτός που δίνει νόημα στην ζωή» καταλήγει ο κ. Γκόνος.
