Η επίθεση με drones από το Ιράν στην Κύπρο έχει σημάνει συναγερμό σε ολόκληρη την Ευρώπη, καθώς η Τεχεράνη προειδοποίησε ότι ενδέχεται να επαναλάβει αντίστοιχες ενέργειες στο μέλλον και μάλιστα σε μεγαλύτερη κλίμακα. Οι εξελίξεις επαναφέρουν στο προσκήνιο ζητήματα πολιτικής προστασίας και υποδομών έκτακτης ανάγκης, με το ενδιαφέρον να στρέφεται –μεταξύ άλλων– στα υπόγεια αντιαεροπορικά καταφύγια που σώζονται ακόμη στην Αττική από την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Παρότι δεν υπάρχει επίσημη, επικαιροποιημένη καταγραφή τους, πληροφορίες στο διαδίκτυο και παλαιότερες έρευνες δείχνουν ότι στην Ελλάδα σώζονταν έως το 1999 περίπου 200 δημόσια καταφύγια, πολλά εκ των οποίων βρίσκονται σήμερα σε οριακή κατάσταση, στο χείλος της κατάρρευσης, διατηρώντας ωστόσο έντονα τα ίχνη της ιστορίας τους.
Τα καταφύγια της Αθήνας και της Αττικής
Στην Αττική εντοπίζονται υπόγεια καταφύγια:
- Στην Αθήνα (Λυκαβηττός, Αρδηττός, Πολύγωνο κ.ά.)
- Στον Πειραιά (Προφήτης Ηλίας, Καστέλα, Δραπετσώνα)
- Στα νότια προάστια (Ελληνικό, Βούλα, Γλυφάδα)
- Στα βόρεια προάστια (Κηφισιά, Παπάγου, Ψυχικό)
- Στο Σούνιο και στη Ραφήνα
Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ιστορικά καταφύγια όπως της «Μεγάλης Βρετανίας», του Μεγάρου της Εθνικής Ασφαλιστικής, της Τραπέζης της Ελλάδος, του Μετοχικού Ταμείου Στρατού και το υπόγειο του Μεγάρου του Αρείου Πάγου.
Το καταφύγιο της οδού Κοραή 4
Στο κτίριο της Εθνικής Ασφαλιστικής, στην οδό Κοραή 4, κατασκευάστηκαν στα δύο υπόγεια –έξι μέτρα κάτω από τη γη– σύγχρονα για την εποχή αντιαεροπορικά καταφύγια από τους μηχανικούς Ε. Κριεζή και Α. Μεταξά. Διέθεταν γερμανικής προέλευσης αεροστεγείς μεταλλικές πόρτες και εσωτερική κλίμακα που συνέδεε τα δύο επίπεδα.
Κατά την Κατοχή, το κτίριο στέγασε υπηρεσίες των γερμανικών στρατευμάτων και την Kommandatur, ενώ τα υπόγεια μετατράπηκαν σε φυλακές. Στους τοίχους του δεύτερου και μέρους του πρώτου υπογείου διασώζονται χαραγμένα μηνύματα, ονόματα και σχέδια κρατουμένων – Έλληνες κάθε ηλικίας, ακόμη και 14χρονα παιδιά, κρατήθηκαν εκεί. Παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες των Γερμανών να βάψουν τους τοίχους, τα μηνύματα επανεμφανίζονταν, αφήνοντας ανεξίτηλη ιστορική μνήμη.
Το υπόγειο καταφύγιο του Λυκαβηττού
Κατασκευασμένο γύρω στο 1936, κοντά στη σπηλαιοεκκλησία των Αγίων Ισιδώρων, εκτείνεται σε βάθος 100 μέτρων μέσα στον βράχο και διαθέτει δύο εισόδους. Είναι μεγαλύτερο και καλύτερα διατηρημένο από εκείνο του Αρδηττού. Διαθέτει:
- Δύο μεγάλες αίθουσες
- Μικρότερους χώρους και διαδρόμους
- Πολυβολείο
- Αποθήκες
- Συστήματα εξαερισμού
- Δεξαμενές
- Παλαιό τηλεφωνικό κέντρο
- Ηλεκτρικούς πίνακες
Αρχικά φιλοξένησε το Αρχηγείο Αντιαεροπορικής Άμυνας το 1940, ενώ από το 1936-37 λειτουργούσε ως Υπηρεσία Επιτήρησης Συναγερμού Αέρος Θαλάσσης και Σταθμός Ασυρμάτου του Πολεμικού Ναυτικού. Σήμερα ανήκει στην ΠΣΕΑ του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη.
Το καταφύγιο του Αρδηττού
Επιτάχθηκε από τους Γερμανούς και μετά την Απελευθέρωση χρησιμοποιήθηκε από αντιστασιακούς. Επί βασιλείας Παύλου αποτέλεσε βασιλικό καταφύγιο, γεγονός που ενίσχυσε τη φημολογία περί υπόγειας σύνδεσής του με τα ανάκτορα.
Καταφύγιο Κυψέλης (Πιπίνου – Επτανήσων)
Στην πολυκατοικία του 1938, σχεδιασμένη από τον αρχιτέκτονα Λεωνίδα Μπόνη για την οικογένεια Βούλγαρη, υπάρχει καταφύγιο χωρητικότητας 63 ατόμων. Περιλαμβάνει:
- Κεντρική αίθουσα
- Δύο τουαλέτες
- Κουζίνα
- Πλυσταριό
- Βοηθητικούς χώρους
Καταφύγια Βούλας – Γλυφάδας
Στις εγκαταστάσεις του ΠΙΚΠΑ στη Βούλα υπάρχει καταφύγιο σε πολύ καλή κατάσταση, με διπλή είσοδο-έξοδο, οκτώ δωμάτια και φωλιές πολυβόλων. Διαθέτει δεξαμενή νερού, παλαιές ηλεκτρικές και υδραυλικές εγκαταστάσεις. Στη Γλυφάδα υπάρχει παρόμοιο, ελαφρώς μεγαλύτερο αλλά πλήρως εγκαταλειμμένο.
Το οχυρό της Ραφήνας
Κατασκευάστηκε από τους Γερμανούς την 1η Μαΐου 1941 στον λόφο Παναγίτσα. Περιλάμβανε θέσεις πυροβόλων, δεξαμενές, αποθήκες και υπόγειες στοές, οι οποίες σώζονται σε εξαιρετική κατάσταση παρά την ανατίναξη του λόφου το 1944.
Καταφύγιο Δραπετσώνας
Βρίσκεται απέναντι από τις δεξαμενές Βασιλειάδη στο λιμάνι. Πρόκειται για σύμπλεγμα υπόγειων στοών, με παράλληλες γαλαρίες και κάθετες συνδέσεις. Μέρος τους έχει επενδυθεί με οπλισμένο σκυρόδεμα. Η πρόσβαση είναι επικίνδυνη λόγω καταπτώσεων οροφής.
Καστέλα και Προφήτης Ηλίας
Το διώροφο υπόγειο καταφύγιο της Καστέλας, κατασκευασμένο στα πρανή υψώματος, διαθέτει υδραυλικές και ηλεκτρικές εγκαταστάσεις, σήμερα όμως ερειπωμένες.
Στον λόφο του Προφήτη Ηλία υπάρχει μικρότερο αντιαεροπορικό καταφύγιο, με λιθόκτιστες στοές και τοξωτή οροφή από μπετόν. Περίπου 50 σκαλοπάτια οδηγούν 10-12 μέτρα κάτω από την επιφάνεια.
