Η λέξη «μεταμόρφωση» δεν είναι απλώς το κεντρικό θέμα του φετινού Φεστιβάλ Φιλίππων. Είναι μια στάση ζωής, μια καλλιτεχνική πρόταση και μια ανάγκη της εποχής μας.
- Από τον Ηλία Μαραβέγια
Η Εύα Οικονόμου-Βαμβακά, η πρώτη γυναίκα και νεότερη καλλιτεχνική διευθύντρια στην ιστορία του θεσμού που οργανώνεται από το Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο (ΔΗΠΕΘΕ) Καβάλας, μιλά στο «ENJOY» για τη δύναμη της τέχνης να αλλάζει τον άνθρωπο, για τα «τέρατα» της σύγχρονης κοινωνίας, την πολιτιστική αποκέντρωση και το προσωπικό ταξίδι που οδήγησε στη φετινή θεματική ενός από τα σημαντικότερα φεστιβάλ της χώρας, του δεύτερου μεγαλύτερου μετά της Επιδαύρου.
Το φετινό Φεστιβάλ Φιλίππων είναι αφιερωμένο στη «μεταμόρφωση». Ποια προσωπική ή κοινωνική ανάγκη σάς οδήγησε σε αυτή τη θεματική;
Νομίζω η έμπνευση ξεκίνησε από κάτι που συνέβη μέσα μου. Η προηγούμενη χρονιά υπήρξε μια μεταμορφωτική χρονιά για εμένα, που με έκανε να δω πολλά πράγματα αλλιώς. Και μετά αυτή η ανάγκη λειτούργησε ως φίλτρο. Αρχισα να βλέπω τον κόσμο γύρω μου μέσα από αυτό και διαπίστωσα ότι και αυτός ο ίδιος έχει μετατοπιστεί. Οπότε η φετινή επιλογή σηματοδοτεί, νομίζω, δύο πράγματα ταυτόχρονα: μια διαπίστωση -για το πού είμαστε- και μια ευχή: ευχή να μεταμορφωθούμε, στο τέλος αυτής της διαδρομής, μέσω της τέχνης, σε κάτι καλύτερο.
Στο σημείωμά σας αναφέρετε ότι η τέχνη δεν έρχεται πια μόνο για να παρηγορήσει, αλλά για να αλλάξει τον άνθρωπο. Πιστεύετε ότι σήμερα η τέχνη έχει μεγαλύτερη ευθύνη απέναντι στην κοινωνία;
Ναι, φυσικά. Πάντα σε περιόδους κρίσης -γιατί τέτοια περίοδο διανύουμε- η τέχνη έρχεται να σώσει την παρτίδα. Να μας δείξει τη μεγάλη εικόνα, να αναδείξει την ουσία των πραγμάτων, που συχνά χάνεται, και να ανοίξει έναν φωτεινό δρόμο για το μέλλον. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι ιστορικά, σε σκοτεινούς καιρούς, παρατηρούμε συχνά μια άνθηση της τέχνης.
Αρχίζετε το κείμενό σας με τον Μπρεχτ και τα «σκοτεινά χρόνια», ενώ αναφέρεστε και σε «τέρατα» που ίσως κρύβονται μέσα μας. Ποια θεωρείτε ότι είναι τα μεγαλύτερα συλλογικά «τέρατα» της εποχής μας;
Οι λύκοι που έχουν ξυπνήσει μέσα μας και μας γρατζουνούν, για να επιτεθούμε στον άλλον, τον ξένο, τον απέναντι, τον διαφορετικό.
Είστε η πρώτη γυναίκα και η νεότερη καλλιτεχνική διευθύντρια στην ιστορία του φεστιβάλ. Νιώσατε ότι έπρεπε να αποδείξετε περισσότερα από τους προκατόχους σας;
Αρχικά δεν το έλαβα καθόλου υπ’ όψιν μου αυτό. Δεν αισθάνθηκα ούτε πολύ νέα ούτε γυναίκα. Και ίσως επειδή εγώ δεν με έβλεπα έτσι, δεν επέτρεψα σε αυτές μου τις ιδιότητες να δικαιολογήσουν όποιες δυσκολίες ή αμφισβητήσεις μπορεί να προέκυψαν στην πορεία. Αλλά τώρα είμαι ακόμα μέσα στην πίστα και τρέχω, οπότε τα μάτια μου δεν έχουν την ψυχραιμία του νηφάλιου παρατηρητή. Μπορεί, για κάποιον απέξω, να είναι ξεκάθαρο πως αυτά τα χαρακτηριστικά μου τοποθέτησαν το σημείο εκκίνησής μου πριν από την αφετηρία. Θα σας απαντήσω με μεγαλύτερη βεβαιότητα σε τέσσερα χρόνια.
Η πρόσφατη επανεκλογή σας αποτελεί και μια επιβεβαίωση του έργου σας. Τι θεωρείτε ότι κερδήθηκε αυτά τα χρόνια στο ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας και στο Φεστιβάλ Φιλίππων;
Πιστεύω ότι κερδήθηκε ένα νέο κοινό, που κατάλαβε ότι το θέατρο, οι παραστάσεις που φιλοξενούμε και παράγουμε, είναι και γι’ αυτό. Το αφορούν. Και παράλληλα εγκαινιάστηκε και ένας ανοιχτός διάλογος με νέους καλλιτέχνες, που πιστεύουν και αυτοί στην αποκέντρωση και τολμούν να έρχονται και να δοκιμάζονται στις σκηνές μας. Θέλουμε το ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας και το Φεστιβάλ Φιλίππων να αποτελέσουν έναν ουσιαστικό πόλο δημιουργίας, που, αν και εδράζεται στον Βορρά, θα συνομιλεί ισότιμα και δημιουργικά με τα καλλιτεχνικά ρεύματα της χώρας και όχι μόνο. Και νομίζω πως είμαστε στον σωστό δρόμο, για να πετύχουμε τους στόχους μας.
Το φετινό πρόγραμμα ανοίγεται πέρα από το θέατρο, περιλαμβάνοντας όπερα, μουσική, κουκλοθέατρο και εικαστικές εγκαταστάσεις. Πώς φαντάζεστε το μέλλον ενός σύγχρονου φεστιβάλ;
Ελπίζω οι αλλαγές που τολμήσαμε στο φετινό φεστιβάλ να μας δικαιώσουν και να μας δείξουν την επόμενη μέρα, «μεταμορφώνοντας» και το φεστιβάλ. Θεωρώ ότι, αν και ο πυρήνας του Φεστιβάλ Φιλίππων είναι και θα παραμείνει το θέατρο, οφείλει να προτείνει έναν συνολικό τρόπο θέασης της τέχνης, να αναδείξει μια δική του αισθητική, που μπορεί και εκφράζεται κάθε φορά με διαφορετικά μέσα και μορφές.
Υπάρχει κάποια παράσταση ή παραγωγή του φετινού προγράμματος που συμπυκνώνει περισσότερο από κάθε άλλη τη φιλοσοφία της «μεταμόρφωσης»;
Και οι πέντε παραγωγές -οι παραγωγές του ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας- τοποθετούν στο κέντρο τους τη μεταμόρφωση, εμπνέονται από αυτή και συμπυκνώνουν την ουσία της, για να δημιουργήσουν, η καθεμία στον τομέα της, ένα πρωτότυπο έργο.
Ως σκηνοθέτρια, συγγραφέας και ηθοποιός, ποια ιδιότητα νιώθετε ότι κυριαρχεί μέσα σας αυτή την περίοδο;
Νομίζω μία που υπερβαίνει αυτή την τριχοτόμηση και είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη στο εξωτερικό, αυτή του «theater maker». Μου αρέσει να στήνω ομάδες και όλοι μαζί να φέρνουμε στο φως νέες ιστορίες. Συνήθως είμαι εγώ αυτή που κρατάει τη δομή του κειμένου, χωρίς όμως αυτό να είναι αναγκαίο.
Εχετε γεννηθεί και δημιουργείτε στην Καβάλα. Τι σημαίνει για εσάς να υπηρετείτε έναν τόσο σημαντικό πολιτιστικό θεσμό στον τόπο σας;
Πολύ μεγάλη ευθύνη. Εχει ένα ειδικό βάρος να καλείσαι να υπηρετήσεις έναν θεσμό που σε καθόρισε και διαμόρφωσε την παιδεία σου. Νιώθεις ότι οφείλεις να κάνεις κάτι παραπάνω από το καλύτερο που μπορείς. Κι αυτό είναι μονόδρομος.
Πιστεύετε ότι τα ΔΗΠΕΘΕ εξακολουθούν να αποτελούν βασικούς πυλώνες πολιτιστικής αποκέντρωσης ή χρειάζονται έναν επαναπροσδιορισμό;
Με έναν παράδοξο τρόπο ισχύουν ταυτόχρονα και τα δύο. Είναι σίγουρα οι βασικοί πυλώνες πολιτιστικής αποκέντρωσης στην περιφέρεια, όντας κατεξοχήν δημοτικά -κι εμείς ευτυχούμε να έχουμε και έναν δήμο που μας στηρίζει ουσιαστικά- αλλά οφείλουν να αναδιαρθρωθούν και να στηριχθούν έμπρακτα και από την Πολιτεία, έτσι ώστε να καταφέρουν να επιτελέσουν την αρχική αποστολή τους.
Οι νέοι άνθρωποι βρίσκονται σήμερα πιο κοντά ή πιο μακριά από το θέατρο σε σχέση με προηγούμενες γενιές;
Πολύ πιο κοντά. Δηλαδή βλέπω εφήβους και νεαρούς/ές να γεμίζουν το «Αντιγόνη Βαλάκου» και το αρχαίο θέατρο το καλοκαίρι, και αυτό με κάνει συνολικά αισιόδοξη. Πιστεύω ότι το καλό θέατρο μας κάνει καλύτερους ανθρώπους, οπότε όσο πιο νωρίς το συναντήσεις στη ζωή σου τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες αυτοπραγμάτωσης.
«Είθε αυτό το καλοκαίρι να μας αλλάξει όλους» γράφετε στο μήνυμά σας. Ποια είναι η μεγαλύτερη αλλαγή που εύχεστε να δείτε στην κοινωνία μας τα επόμενα χρόνια;
Να απελαθούμε από αυτή τη «γη της απελπισίας», στην οποία έχουμε πολιτογραφηθεί όλοι ακούσια ως πολίτες, να ξαναγεννηθούν μέσα μας η αλληλεγγύη και η κατανόηση για τους άλλους και να απαλειφθεί η μοναξιά.
Τι θα θέλατε να έχει αλλάξει μέσα στον θεατή όταν θα πέσει η αυλαία της τελευταίας παράστασης στις 6 Σεπτεμβρίου;
Να έχει αναγνωρίσει στις ιστορίες που θα δει πάνω στη σκηνή τον εαυτό του, αποδεχόμενος τις ατέλειες και τις αδυναμίες του, και να προσπαθήσει να τις αλλάξει. Και φυσικά, να συνδεθεί με τους άλλους και να νιώσει ότι δεν είναι μόνος, αλλά μέρος ενός παλλόμενου συνόλου, όπου όλοι πράττουν και παθαίνουν.
INFO:
Το 69ο Φεστιβάλ Φιλίππων πραγματοποιείται από τις 8 Ιουλίου έως τις 6 Σεπτεμβρίου 2026 στο Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων και σε άλλους χώρους της Καβάλας. Το πρόγραμμα έχει κεντρικό άξονα τη «Μεταμόρφωση» και περιλαμβάνει πέντε πρωτότυπες παραγωγές, θεατρικές παραστάσεις, μουσικές συναυλίες και εκδηλώσεις όπερας.
